See also a, am, aḥ, aṃ, ānayāmi.
cases, viz. anena, anayā and anayoḥ. See idam and ana.
par. (aniti- imp. ānīt or ānat-āna-anitā-aniṣyati-
ānīt.--Desid. aniniṣati.--Caus. ānayati) and
II. (ana-divādi-udātta-anudāttet) r. 4th cl. ātm. (a-
nyate &c.) Also read aṇ q. v. 1 To breathe, to live. 2 (ved.)
To go. (In composition with parā and pra, the n of the
radical is changed to ṇ.) With apa- To breathe away (in
farting), to produce the action of the vital air apāna (q. v.);
abhyapa- The same (abhi implying moreover the direction
towards); ava- To breathe out, to breathe forth; ud-
To breathe up, to produce the action of the vital air udāna
(q. v.); abhyud- The same (abhi implying also the direction
towards); parā-(parāṇiti-parāṇiṇat-parāṇiṇiṣati)(?);
pari-(paryaniti)(?); pra- (prāṇiti. Des. prāṇiṇiṣati.) 1 To
breathe, to respire, to produce the action of the vital air
prāṇa q. v. 2 To live. 3 (In the Upanishads, but doubtful.)
To smell (see also prāṇa and atigraha). Caus. (prāṇayati-
prāṇiṇat) To revive; anupra- To breathe or to live in con-
formity with (a following noun depends upon it in the ac-
cusative); abhipra- To breathe into, to make one's breath
enter into (the mouth of another); vi- To breathe, to pro-
duce the action of the vital air vyāna (q. v.); abhivi- The
same with the meaning of ‘towards’; sam- 1 To breathe,
to live. 2 To produce the action of the vital air samāna (q. v.).
a-, an inseparable prefix, implying I.
negation, e. g. a-brāhmaṇa, m. One who
is not a Brāhmaṇa, Man. 7, 85. a-jñāna,
n. Ignorance, Man. 11, 145. an-anta,
adj. Endless, Man. 4, 149. In this
use it produces very often the opposite
signification, e. g. a-gada, m. Health,
Man. 11, 237. a-krūra, adj. Soft, Man.
2, 34. a-sakrit, adv. Often, Man. 3,
233. II. deterioration. 1. Wrong, e. g.
a-kāla, m. Unseasonable time, Man.
3, 105. 2. Bad, a-ksketra, n. A bad field,
Man. 10, 71. — Cf. Lat. in-, Goth. and
A.S. un-, and
To breathe. 2. To blow (as wind).
3. To live. — Cf. Lat. animus,
ānus (cf. Sskr. apāna); Goth. uz-ana;
see prāna.
— apa breathe out or away.
ud breathe up, breathe away.
pra breathe in, respire, live. C. revive.
vi breathe, breathe through.
sam breathe, live.
anusam breathe after.
Etre vivant.
Se mouvoir, aller.
Gr. ; lat. animus, etc.
1) athmen DHĀTUP. 24, 62. 26, 66. ānī̂davā̀taṃ svàdhayā̀ tadekâm ṚV. 10, 129, 1. ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt . yadeṣa ākāśa ānando na syāt TAITT. UP. 2, 7.
— 2) nach Luft schnappen, lechzen: yathā̂ sma te vìrohâto àbhitâptamìvānâti AV. 4, 4, 3. ànanneva prā̀ṇanpàridīrṇaḥ śiśye ŚAT. BR. 2, 5, 3, 3. pàridīrṇā ànatyaśca prā̀ṇatyaśca śiśyiryare 2, 2.
— 3) gehen NAIGH. 2, 14. — Caus. ānayati . — Desid. aniniṣati P. 6, 1, 3, Sch. 8, 4, 21, Sch.
— apa ausathmen: àntaścârati rocànāsya prā̀ṇādâpānàtī ṚV. 10, 189, 2. apā̂natì prāṇâtì purûṣò garbhê antàrā AV. 11, 6, 14. 7. yo 'pānenāpāniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ ŚAT. BR. 14, 6, 5, 1. = BṚH. ĀR. UP. 3, 4, 1. yadvai prāṇiti sa prāṇo yadapāniti so 'pānaḥ . - . tasmādaprāṇannanapānanvācamabhivyāharati CHĀND. UP. 1, 3, 3. tasmādekameva vrataṃ caretprāṇyāccaivāpānyācca ŚAT. BR. 14, 4, 3, 34. (= BṚH. ĀR. UP. 1, 5, 23.) mukhena mukhaṃ saṃdhāyābhiprāṇyāpānyāt 9, 4, 9. (= BṚH. ĀR. UP. 6, 4, 10.) mukhena mukhaṃ saṃdhāyāpānyābhiprāṇyāt 10. (= 11.)
— abhyapa anathmen: yadyapānenābhyapānitam AIT. UP. 3, 11.
— ava einathmen: avā̀niti ŚAT. BR. 4, 3, 2, 6. ànavānan 6, 1, 5. etāṃ dìśamànavānantsṛtvā̀ kumbhàṃ prakṣīyā̀napekṣamāṇa ehi 13, 8, 3, 4. KĀTY. ŚR. 21, 4, 6. an der betreffenden Stelle: atavānaṃ sṛtvā .
— Vgl. anavānam .
— ud
1) hinaufathmen: udànannabhyudàniti ŚAT. BR. 4, 1, 2, 27. ya udānenodaniti (BṚH. ĀR. UP. 3, 4, 1: udāniti; vgl. u. an mit vi) sa ta ātmā sarvāntaraḥ 14, 6, 5, 1. ùdanyāt 4, 6, 1, 7. udā̂niṣurmàhīritì tasmā̂dudàkamûcyate AV. 3, 13, 4.
— 2) ausathmen: imā̀ḥ prajā̀ḥ prāṇàtyaścodanàtyaścāntàrīkṣamànucaranti ŚAT. BR. 3, 8, 3, 2. 4, 1, 2, 16.
— abhyud anathmen, anhauchen: amuṃ hyeva lokamudànannabhyudaniti ŚAT. BR. 4, 1, 2, 27.
— upa, s. upāna .
— parā, parāṇiti P. 8, 4, 19, Sch. — Caus. parāṇiṇat 21, Sch. — Desid. parāṇiṇiṣati ebend.
— pari, paryaniti PAT. zu P. 8, 4, 19.
— pra, prāṇiti P. 8, 4, 19, Sch. prāṇiti oder prāniti VOP. 8, 22. 9, 27. prāṇat P. 7, 3, 99, Sch.
1) einathmen: yatprāṇena na prāṇiti yena prāṇaḥ praṇīyate (dem Sinne nach ein pass. von prān; eine ähnliche Gleichstellung von an und nī wird man u. 3. finden) KENOP. 8. ŚAṂK. erklärt prāṇa durch ghrāṇa und prāṇiti durch riechen. Vgl. noch u. dem simpl., u. apa und u. ud .
— 2) athmen: mayā̀ so annâmattì yo vìpaśyâtì yaḥ prāṇîtì ya ī̂ṃ śṛ̀ṇotyùktam ṚV. 10, 125, 4. yadvìrocâtè pra cānâti vi cà caṣṭè śacī̂bhiḥ AV. 7, 25, 2. yacca prāṇiti yacca na BṚH. ĀR. UP. 1, 5, 1. prāṇīt BHAṬṬ. 15, 102. prāṇiṣuḥ 108. yo viśvâsyà jagâtaḥ prāṇàtaspatîḥ ṚV. 1, 101, 5. yatprā̀ṇannîmìṣaccà yat AV. 10, 8, 2. 11, 2, 10. 12, 1, 3. ejatprāṇannimiṣacca MUṆḌ. UP. 2, 2, 1. prāṇàntaḥ prāṇena ŚAT. BR. 14, 9, 2, 8-12. = BṚH. AR. UP. 6, 1, 8-12.
— 3) wehen: vāyurvai praṇīryajñānāṃ yadā hi prāṇityatha yajño 'thāgnihotram AIT. BR. 2, 34.
— 4) leben: yenâ prā̀ṇantî vī̀rudhâḥ AV. 1, 31, 1. 10, 8, 19. 10, 5. 11, 6, 10. 9, 23. 13, 3, 3. kathaṃ prāṇimi durgataḥ BHAṬṬ. 18, 10. prāṇivastava mānārtham 4, 38. na jijīvāsukhī tātaḥ prāṇatā rahitastvayā 14, 58. na prāṇiṣi durācāra 9, 57. prāṇa 14, 60. — Caus. athmen machen, beleben: yo mā̀rayatî prā̀ṇayâti yasmā̂tprā̀ṇantì bhuvânānì viśvā̂ AV. 13, 3, 3. prāṇayantamarim (von prā° abhängig) BHAṬṬ. 9, 101. prāṇiṇat P. 8, 4, 21, Sch. — Desid. prāṇiṇiṣati P. 6, 1, 3, Sch. 8, 4, 21, Sch.
— anupra nachathmen, hinterher athmen: prāṇaṃ devā anuprāṇanti TAITT. UP. 2, 3.
— abhipra beeinathmen: imāṃ (die Erde) hyeva prā̀ṇannabhiprā̀ṇiti ŚAT. BR. 4, 1, 2, 7. yadi prāṇenābhiprāṇitam AIT. UP. 3, 11. sa yaddhainatprāṇenāgrahaiṣyadabhiprāṇya haivānnamatrapsyat 4; vgl. auch u. apa .
— vi
1) athmen: avyânacca vyànaccà sasnî ṚV. 10, 120, 2.
— 2) den Athem durch den Körper durchathmen: vyànannabhivyàniti ŚAT. BR. 4, 1, 2, 27. yo vyānena vyaniti (BṚH. ĀR. UP. 3, 4, 1: vyāniti; vgl. an mit ud) sa ta ātmā sarvāntaraḥ 14, 6, 5, 1.
— abhivi durchathmen: antarikṣaṃ hyeva vyanannabhivyaniti ŚAT. BR. 4, 1, 2, 27.
— sam aufathmen, zum Leben kommen: àdyā màmārà sa hyaḥ samā̂na ṚV. 10, 55, 5.
— pra
4) lies 1, 32, 1 st. 1, 31, 1 und 11, 4, 10. 7, 23 st. 11, 6, 10. 9, 23. — caus.: yaḥ (viṣṇuḥ) prajāḥ prāṇayati HARIV. 14996. yadi prāṇayate vāyuḥ MBH. 12, 6883. prāṇita am Leben erhalten DAŚAK. 96, 5. beseelt, von Verlangen erfüllt Etwas zu thun (infin.): tadanu prāṇitāḥ sarve - āsanrājyāmiṣaṃ prāptuṃ śyenā iva sasaṃbhramāḥ RĀJA-TAR. 1, 364.
— anupra caus. s. anuprāṇana .
— abhipra TBR. 1, 2, 1, 19.
— abhivi behauchen: yānasurāṇāṃ tāñchuṣṇo 'mṛtenābhivyānītte samānan KĀṬH. 37, 14 in Ind. St. 3, 466. ŚAT. BR. 11, 5, 9, 11.
— sam TBR. 1, 4, 4, 3. 6. KĀṬH. 37, 14; s. u. abhivi .
— abhipra einathmen AIT. BR. 2, 21.
Mit ápa, aushauchen, den letzten Athemzug thun.
prá 1) zu athmen beginnen, vgl. prāṇā; 2) part. n., das Beseelte.
sám, athmen, leben.
Stamm án:
-niti pra 1) yás pra‿áṇiti {951,4}.
Imperf. ā́n (tonlos {858,8}):
-nīt avātám tád ékam {955,2}. — prá 1) adyá‿íd {858,8}.
Perf. ān:
-na [3. s.] sám {881,5} adyā́ mamāra sá hiás ….
Part. anát:
-át [n.] {164,30} turágātu jīvám.
-atás [G.] pra‿ [prāṇatás]; 2) rā́jā {947,3} (neben nimiṣatás, jágatas).
-atī́ [N. s. f.] apa (uṣā́s) {1015,2} asyá (sū́ryasya) prāṇā́t ….
— 1) athmen 19,17.
— 2) nach Luft schnappen , lechzen.
— 3) *gehen.
— Mit apa ausathmen , aushauchen.
— Mit abhyapa anathmen.
— Mit ava einathmen.
— Mit vyava dazwischen athmen MAITR. S. 4,7,7. TĀṆḌYA-BR. 7,1,9.
— Mit udā ( udāniti fehlerhaft für udaniti).
— Mit ud
— 1) hinaufathmen.
— 2) ausathmen
— Mit abhyud anathmen , anhauchen.
— Mit *parā und *pari.
— Mit pra
— 1) einathmen.
— 2) athmen 32,2.
— 3) leben.
— 4) wehen.
— Caus. athmen machen , beleben. — prāṇita
— 1) am Leben erhalten.
— 2) beseelt , von Verlangen erfüllt Etwas zu thun (Inf.).
— Mit anupra nachathmen , hinterher athmen.
— Mit abhipra einathmen ; beeinathmen.
— Mit vi
— 1) athmen.
— 2) den Athem durch den Körper durchathmen.
— Mit abhivi behauchen , durchathmen.
— Mit sam athmen , leben.
— Mit anusam darnach athmen AIT. BR. 4,30.
e. c. anila ventus, prāṇa spiritus etc. (goth. uz-ana
exspiro, germ. vet. unst procella - Th. unsti-un-s-ti in-
serto euphonico s, v. gr. comp. 95.); gr. lat.
animus).
√ an ‘breathe’ present: [2.] ániti etc. anánti V.+ – [1.] ánati anet ana ānat ánant etc. ánante – [6.] anáti 3s. perfect: āna aorist: [5.] āniṣus future: [1.] aniṣyati – [2.] anitā verbal: anita anitum -anya -ānam secondary: desiderative: aniniṣat- – causative: ānayati etc. AV.+ ānayate derivatives: aná -ánan RV. -anátha VS. ánila B.+ āná V.+ ānana E.+