• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • uttarāyaṇaṃ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 225.
    uttarāyaṇaṃ , klī, (uttarā uttarasyāṃ ayanaṃ sūryyāde-
    rgamanam . pūrvvapadātsaṃjñāyāmiti ṇatvam .) sūryyasya
    uttaradiggamanakālaḥ . sa tu māghādiṣaṇmāsā-
    tmakaḥ . iti hemacandraḥ .. (yathāha sūryyasiddhāntaḥ .
    “bhānormakarasaṃkrānteḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam .
    karkādestu tathaiva syāt ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam” ..
    “māghādimāsayugmaistu ṛtavaḥ ṣaṭ kramāditaḥ .
    uttarāyaṇamādyaistaistribhiḥ syāddakṣiṇāyanam” .)
    devānāṃ dinam . iti smṛtiḥ .. (makarasaṃkrāntiḥ .
    “vānaprasthāśramibhirvipraiḥ karaṇīyo yāgabhedaḥ” .
    yaduktaṃ manunā 6 . 10 .
    “ṛkṣeṣṭyāgrayaṇañcaiva cāturmāsyāni cāharet .
    uttarāyaṇañca kramaśo dākṣasyāyanameva ca” ..
    “śiśiraśca vasanto'pi grīṣmaḥ syāduttarāyaṇe” .
    iti hārīte prathamasthāne caturtho'dhyāyaḥ ..
    “śiśirādyāstribhistaistu vidyādayanamuttaram .
    ādānañca tadā datte nṛṇāṃ pratidinaṃ balam ..
    tasmin hyatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣāmārgasvamāvataḥ .
    ādityapavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ ..
    tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino'tra rasāḥ kramāt .
    tasmādādānamāgneyam” . iti sūtrasthāne tṛtīye'-
    dhyāye vābhaṭenoktaṃ ..
    “tatra te śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kāla-
    vibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttarañca” .
    “uttarañca śiśiravasantagrīṣmāsteṣu bhagavānāpyā-
    yyate'rkastiktakaṣāyakaṭukāśca rasā balavanto bhava-
    ntyuttarottarañca sarvvaprāṇināṃ balamapahīyate” ..
    iti sūtrasthāne ṣaṣṭhe'dhyāye suśrutenoktam ..)