uttarāyaṇaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 225.
uttarāyaṇaṃ , klī, (uttarā uttarasyāṃ ayanaṃ sūryyāde-
rgamanam . pūrvvapadātsaṃjñāyāmiti ṇatvam .) sūryyasya
uttaradiggamanakālaḥ . sa tu māghādiṣaṇmāsā-
tmakaḥ . iti hemacandraḥ .. (yathāha sūryyasiddhāntaḥ .
“bhānormakarasaṃkrānteḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam .
karkādestu tathaiva syāt ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam” ..
“māghādimāsayugmaistu ṛtavaḥ ṣaṭ kramāditaḥ .
uttarāyaṇamādyaistaistribhiḥ syāddakṣiṇāyanam” .)
devānāṃ dinam . iti smṛtiḥ .. (makarasaṃkrāntiḥ .
“vānaprasthāśramibhirvipraiḥ karaṇīyo yāgabhedaḥ” .
yaduktaṃ manunā 6 . 10 .
“ṛkṣeṣṭyāgrayaṇañcaiva cāturmāsyāni cāharet .
uttarāyaṇañca kramaśo dākṣasyāyanameva ca” ..
“śiśiraśca vasanto'pi grīṣmaḥ syāduttarāyaṇe” .
iti hārīte prathamasthāne caturtho'dhyāyaḥ ..
“śiśirādyāstribhistaistu vidyādayanamuttaram .
ādānañca tadā datte nṛṇāṃ pratidinaṃ balam ..
tasmin hyatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣāmārgasvamāvataḥ .
ādityapavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ ..
tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino'tra rasāḥ kramāt .
tasmādādānamāgneyam” . iti sūtrasthāne tṛtīye'-
dhyāye vābhaṭenoktaṃ ..
“tatra te śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kāla-
vibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttarañca” .
“uttarañca śiśiravasantagrīṣmāsteṣu bhagavānāpyā-
yyate'rkastiktakaṣāyakaṭukāśca rasā balavanto bhava-
ntyuttarottarañca sarvvaprāṇināṃ balamapahīyate” ..
iti sūtrasthāne ṣaṣṭhe'dhyāye suśrutenoktam ..)