• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • uttarādhikārin


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 142.
    uttarādhikārin mfn. (-rī-riṇī-ri) An heir, a claimant, subsequent to the death, &c. of the original owner.

    E. uttarādhikāra and ini aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 116, col. 1.
    uttarā_dhikārin (rī-riṇī-ri) a. Heir.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 178, col. 3.
    uttarādhikārin mfn. an heir or claimant subsequent to the death of the original owner, an heir who claims as second in succession, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 116, col. 2.
    uttarādhikārin

    mfn. (-rī-riṇī-ri) An heir, a claimant, subsequent to the
    death, &c. of the original owner.

    E. uttarādhikāra and ini aff.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 893.
    uttarādhikārin (1. u° + a°) adj. subst. der in zweiter Reihe auf Etwas Ansprüche hat, ein Erbe ŚKDR.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 222, col. 3.
    *uttarādhikārin Adj. in zweiter Reihe auf Etwas Ansprüche habend.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1099, col. 1.
    uttarādhikārin tri0 uttaraṃ pūrvvasmāmisyatvoparamāna-
    ntaramadhikaroti taddhane svāpyamāptoti adhi + kṛ—ṇini .
    pūrvvasyāmisyatvoparame taddhane svāmityaprāpte pūrvvasvāmisa-
    myandhipuṃtrādau striyāṃ ṅīṣ . tatra kasva dhane kasyādhikāraḥ .
    tatra tāvat vaṅgadeśapracalitadāyabhāgamatānusārikramo'bhi-
    dhīyate tatra tadvyā0 śrīkṛṣṇenoktam yathā . “atrāyaṃ
    mṛtapundhanādhikārikramaḥ . tatra prathamaṃ putraḥ tadabhāye
    pautraḥ tadabhāve prapautraḥ, mṛtapitṛkapautra—mṛtapitṛpitāmaha-
    kaprapautrayostu putreṇa maha yugapadadhikāraḥ . prapautrapa-
    ryyantābhāve patnī sā ca prāptabharttṛdāyā bharttṛkulaṃ
    tadabhāve pitṛkulaṃ vā samāśritā satī śarīrarakṣārtha bha-
    rtṛdāyaṃ bhañjīta tathā bhartturupakārārthaṃ yathākathañciddānādi-
    kamapi kurvvīta na tu strīdhanavat svacchandaṃ viniyu-
    ñjīta . tadabhāve duhitā tatra prathamaṃ kumārī tadabhāve
    nāgdattā, tadabhāve ūḍhā sā ca putravatī sambhāvitaputrā
    ca te dve yugapadevādhikāriṇyau, bandhyā putrahīnā vidhavā ca
    nādhikāriṇī . ūḍhāyāabhāve dauhitraḥ . tadabhāve
    pitā . tadabhāve mātā, tadabhāve bhrātā, tatrāpi prathamaṃ
    sodaraḥ tadabhāve vaimātreyaḥ, mṛtasya bhrātṛsaṃsṛṣṭatve tu
    sodaramātraviṣaye prathamaṃ saṃsṛṣṭasodara evādhikārī tada-
    bhāve cāsaṃsṛṣṭasodaraḥ, evaṃ vaimātreyamātraviṣaye prathamaṃ
    saṃsṛṣṭavaimātreyaḥ tadabhāve cāsaṃsṛṣṭavaimātreyaḥ, yadā tu
    saṃsṛṣṭovaimātreyaḥ sodaraścāsaṃsṛṣṭaḥ tadā tāvubhau tulya-
    vadakikāriṇau . bhrātṝṇāmabhāve bhrātṛputraḥ, tatrāpi
    prathamaṃ sodarabhrātṛputraḥ tadabhāve vaimātreyabhrā tṛputraḥ,
    saṃsarge tu sodarabhrātṛputramātraviṣaye prathamaṃ saṃsṛṣṭasoda-
    rabhrātṛputraḥ tadabhāve cāsaṃsṛṣṭasodarabhrātṛputraḥ, vaimātreya-
    bhrātṛputramātraviṣaye prathamaṃ saṃsṛṣṭavaimātreyabhvātṛputraḥ tada-
    bhāve cāsaṃsṛṣṭavaimātreyabhrātṛputraḥ, yadā tu sodarabhrātṛ-
    putro'saṃsṛṣṭo vaimātreyabhrātṛputrastu saṃsṛṣṭaḥ tadā dvau
    bhrātṛvattu lyādhikāriṇau . bhrātṛputrābhāve bhrātṛpautraḥ
    tatrāpi bhrātuḥ modarāsodarakramaḥ saṃsargāsaṃsargakramaśca
    bodhyaḥ . tadabhāve pitṛdauhitraḥ sa ca sodarabharinīputraḥ
    vaimātreyabhaginīputraśca, tadabhāve pitāmahaḥ, tadabhāve pitā-
    mahī, tadabhāve pituḥ sahodaraḥ tadabhāve piturvaimātreyaḥ .
    tadabhāve pitṛṃsodaraputrapitṛvaimātreyaputrapitṛsodarapautrapi-
    tṛvaimātreyapautrāṇāṃ krameṇādhikāraḥ . tadabhāve pitāmaha-
    dauhitraḥ tatrāpi pitṛsodarabhaginīputraḥ pitṛ-
    saimātreyabhaginīputraśca, vakṣyamāṇaprapitāmahadauhitrādhikā-
    ye'pyevam, tadabhāve prapitāmahaḥ tadabhāve prapitāmahī
    tadabhāve pitāmahasahīdarabhrātṛtadvaimātreyabhrātṛtatputrapau-
    traprapitāmahadauhitrāḥ krameṇādhikāriṇaḥ . etā-
    vatparyyantānāṃ dhanibhogyapiṇḍadātṝṇāmabhāve dhanideya-
    piṇḍadātṝṇāṃ mātāmahamātulādīnāmadhikāraḥ tatrāpi
    prathamaṃ mātāmahastadabhāve mātulatatputrapautrāṇāṃ krameṇā-
    dhikāraḥ tadabhāve cādhastanasakulyānāṃ dhanibhogyalepadā-
    tṝṇāṃ pratipraṇaptṛprabhṛtipuruṣatrayāṇāṃ krameṇādhikāraḥ,
    tadabhāge punarūrddhvatanasakulyānāṃ dhanideyalepabhugvṛddhaprapitā-
    mahāditatsantatīnāmāsattikrameṇādhikāraḥ, tadabhāve samā-
    nodakānāmadhikāraḥ! teṣāmabhāve cācāryyasya tadabhāve
    śiṣyatya tadabhāve sabrahmavāriṇī'ghikāraḥ, tadabhāve cai-
    kagrāmasthasagotrasamānaprayarayoḥ krameṇādhikāraḥ . ukta-
    paryyantānāṃ sarveṣāṃ sambandhināmabhāve brāhmaṇadhanavarjjaṃ
    rājā gṛhṇīyāt, brāhmaṇadhanantu traividyādiguṇayuktā
    brāhmaṇā gṛhṇīyuḥ . evaṃ vānaprasthadhanaṃ bhrātṛtvenānumato-
    'paravānaprastha ekatīrthī gṛhṇīyāt . tathā yatidhanaṃ
    macchiṣyaḥ . naiṣṭhikabrahmacāriṇodhanamācāryyaḥ upakurvvā-
    ṇasya tu brahma vāriṇodhanaṃ pitrādirgṛhṇīyāditi saṅkṣepaḥ” .

    dāyakramasaṃgrahe bhrātṛdauhitrapitṛṣyadohitrapitāmahaso-
    daradauhitrāṇāmapyadhikāro'bhihitaḥ . vivādabhaṅgārṇavamate
    putrapautradauhitrayoraṣyadhikāraḥ . idantu vodhyaṃ pitṛdhana-
    vibhāge jananyāḥ putratulyāṃśe'dhikāraḥ . pitāmahadhana
    vibhāge ca piturjananyāḥ pautratulyāṃ śe'dhikāraḥ . jīvadbhāge
    tu pitrā pitāmahena vā bhāgadvayaṃ grāhyam aprāptastrīdha-
    nānāṃ sarvāsāṃ svasvapatnīnāṃ putrasya mṛtapitṛpautrasya caikai-
    ko'ṃśodeyaḥ, anekapitṛkāṇāṃ tu pitṛtobhāgakalpanā
    evaṃ mātṛdhane pitāmahīdhane'pi pitṛtobhāgakalpanā iti .
    sthāvare tu viśeṣaḥ “avibhaktaṃ sthāvaraṃ yat sarveṣāmeva tadbha-
    vet” vṛhaspativacanāt tulyarūpāṇāṃ sodarāsodarāṇāṃ
    samādhikāraḥ . strīdhane viśeṣastatraiva . “atrāyaṃ strīdhanādhi-
    kārikramamirṇayaḥ . tatra kanyādhane prathamaṃ sodarabhrātustada-
    bhāve mātustadabhāve pituradhikāraḥ . varadattātiriktavāgdattā-
    dhaneṣvevaṃ, varadattadhane tu varasyādhikāra iti . ūḍhāyā yau-
    takadhane prathamaṃ kumārī, tadabhāve vāgdattā'dhikāriṇī, eta-
    yorabhāve ūḍhayoḥ putravatīsambhāvitaputrayoryugapadadhikāraḥ .
    ekasyā abhāve'parāyāḥ, etayorabhāve bandhyāvidhavayostulyā-
    dhikāraḥ, ekābhāve cāparāyāḥ, . tataḥ putradauhitrapautra-
    prapautrasapatnīputrapautraprapautrāṇāṃ krameṇādhikāraḥ . granya-
    kṛnmate tu sapatnīputpānantara” dauhitrasyādhikāra iti
    viśevaḥ . tatobrāhmādivivāhapañcakasamayalabdhayautakadhane
    bharttā, bhrātā mātā pitā ceti kramaḥ āsurādivivāha-
    trayasamayalabdhayautakadhane mātā pitā bhrātā bharttā ceti
    kramaḥ . tato devaraḥ tatodevaraputrabhrātṛśvaśuraputrau, tato-
    bhaginoputraḥ, tatobharttṛbhāgigeyaḥ, tatobhrātṛputraḥ tato-
    jāmātā, tataḥ śvaśuraḥ, bhrātṛśvaśuraḥ, . tataānantaryya-
    krameṇa sapiṇḍāḥ tataḥ sakulyāḥ, tataḥ samānodakā
    iti . yotakātirikte'pi pitṛdatte prathamaṃ kusārī,
    tataḥ putraḥ, tataḥ putravatīsambhāvitaputre, tataḥ pautradauhi-
    traprapautrasapatnīputrapautraprapauputrāḥ . tato bandhyā vidhavā ca
    yugapadadhikāriṇyau, tatobrāhmādikrameṇaiva pūrvvavat kramaḥ .
    pitṛdattātirikte ayautakadhane tu putrakumāryyoryugapada-
    dhikāraḥ, tayorabhāve putravatīsambhāvitaputrayoḥ, tataḥ pautra-
    dauhitraprapautrasapatnīputrapautraprapautrāḥ krameṇādhikāriṇaḥ, .
    tato badhyā vidhavā ca yugapadadhikāriṇyau tataḥ pūrvvavat
    vrāhmādikramaḥ” . atra sarṣatrapramāṇaṃ dāyabhāge'nusandheyam .

    cintāmaṇimate putramṛtakapautṛmṛtapitāpitāmahaka-
    prapautrādhikāraṃ dāyabhāgamatavat saprapañcaṃ nirūpya aputra-
    puṃdhane viśeṣo'bhihito yathā .
    “anantaraḥ sapiṇḍādyastasya tasya dhanaṃ bhavet” manuḥ .
    “āpastambaḥ aputradhanādhikārī āsannasapiṇḍa-
    stadabhāve vyavahitastadabhāve ācāryya stadabhāve'ntevāsī” .
    yājñavalkyaḥ “patnī duhitaraścaiva pitarau bhrātarastathā .
    tatsutīgotrajobandhuḥ . śiṣyasmabrahmacāriṇaḥ . eṣāma-
    bhāve pūrvvasya dhanabhāguttarottaraḥ . svaryyātasya hyaputrasya sarva-
    varṇeṣvayaṃ vidhiḥ” . pitarāvityatra kramākāṅkṣāyāmādau mātā
    tadabhāve pitā viṣṇusmṛtyekamūlatvāt . tatsuto bhrātṛputraḥ
    aputrasya putrapotraprapautraśūnyasya . kātyāyanaḥ “vibhakte
    saṃsthite dravyaṃ putrābhāve pitā haret . bhrātā vā jananī
    bāpi mātā vā tatpituḥ kramāt” . pitrarjjitaṃ pitā,
    bhrātrādyarjjitaṃ bhrātrādiriti vyavasthitovikalpaḥ . paiṣṭhī-
    nasiḥ “apuasya svaryyātasya bhrātṛgāmi dhanaṃ tadabhāve pitarau
    labhetām” . devalaḥ “tatīdāyamaṣutrasya vibhajeran mahodarāḥ .
    tulyāduhitarovāpi dhriyamāṇaḥ pitāpi vā . savarṇābhrā-
    taromātā bhāryyā ceti yathākramam . eṣāmabhāve gṛhṇīyuḥ
    sakulyāḥ sahavāsinaḥ” . tulbāḥ sahodarāeva savarṇā-
    bhrātaro'tra vaimātreyāḥ . atra ca devaloktakrameṇa saha vi-
    ṣṇuyājñavalkyoklakramayorvvirodhamāśaṅkya yathākramiti
    padaṃ devalīyaṃ yājñavalkyoktakramānatikrameṇeti halāyudhena
    vyākhyātam . devalavacanalikhanānantaraṃ viṣṇuyājñava-
    lkyoktavacane likhitavataḥ kalpatarukṛto'pyevamevāśayaḥ .
    etaccu na manoramaṃ na hi svoktakramamullaṅghya paroktakramo-
    yathākramamiti svoktasyārthobhavitumarhatīti upasthitaṃ
    vihāyānupasthitaparigrahagauravāt evamapi paiṭhīnasivaca-
    navirodhāparīhārācca . tasmātpūrbapuruṣārjjitadhane viṣṇu-
    yājñavalkyoktakramastadanyadhane tu paiṭhonasyādyuktakrama iti
    ratnākaraḥ . baudhāyanaḥ “sapiṇḍābhāve sāpulyaḥ tadabhāve
    ācāryyaḥ antevāsī ṛtvigvā haret tadabhāve rājā” .
    sagautrajābhāve bandhuḥ yājñavalkyavacanāt sa ca svabandhuḥ
    pitṛbandhuḥ mātṛbandhuśca . “ātmapituḥṣvasuḥ putrā
    ātmamātuḥṣvasuḥ sutāḥ . ātmamātulaputrāśca vijñeyā-
    hyātmabāndhavāḥ . pituḥ pituḥṣvasuḥ putrāḥ piturmātuḥ-
    ṣvasuḥ sutāḥ . piturmātulaputrāśca vijñeyāḥ pitṛbāndha-
    vāḥ . mātuḥ pituḥṣvasuḥ putrāmāturmātuḥṣvasuḥ sutāḥ .
    māturmātulaputrāśca vijñeyāmātṛbāndhavāḥ” . eteṣāṃ
    krameṇādhikāraḥ . tadayaṃ saṃkṣepaḥ . ādau putrastadabhāve-
    pautrastadabhāve prapautrastadabhāve sādhvī bhāryyā tadabhāve du-
    hitā tadabhāve mātā tadabhāve pitā tadabhāve dauhi
    trastadabhāve bhrātā tadabhāve tatputrastadabhāve āsannasapiṇḍa-
    stadabhāve yathākramaṃ vyavahitasapiṇḍastadabhāve āsannasakulya-
    stadabhāve vyavahitasakulyastadabhāve mātulaputrādiḥ sarvābhāve
    brāhmaṇadhanavarjjaṃ rājagāmi brāhmaṇadhane tu brāhmaṇānta-
    rameva dhanagrahaṇādhikārīti . yājñavalkyaḥ “vānaprasthayati
    bahmacāriṇāmṛkthamāginaḥ . krameṇācāryyasacchiṣyadharmma-
    bhrātrekatīrthinaḥ” . krameṇa pratilomakrameṇa tena brahmacāri-
    ṇogurukulasthasyācāryyaḥ, yateḥ sacchiṣyaḥ, vānaprasthasya
    bhrātṛtvenānumato'parovānaprasthaeva” .

    adhikārikrame pitṛdauhitrāderakīrttanāt tasya nādhi-
    kāra iti viśeṣaḥ .

    strīdhane viśeṣaḥ “tatra manuḥ jananyāṃ saṃsthitāyāntu samaṃ
    sarve sahodarāḥ . bhajeranmātṛkaṃ rikthaṃ bhaginyaśca
    sanābhayaḥ . yāstāsāṃ syurduhitarastāsāmapi yathāṃśataḥ .
    mātāmahyādhanāt kiñcit pradeyaṃ prītipūrvakam” . samamaviṣa-
    māṃśam, sanābhayaḥ sahodarāḥ, bhaginyaḥ kumāryya eva samāṃśā-
    stadāha vṛhaspatiḥ “strīdhanaṃ syādapatyānāṃ duhitā ca
    tadaṃśinī . aprattā cetsamūḍhā tu labhate mānamātrakam” .
    apatyānāṃ putrāṇāṃ tadaṃśinīti viśeṣāśrutyā samatva
    lābhaḥ samūḍhā vivāhitā mānamātrakaṃ dravyānusāreṇa
    kiñcit . gautamaḥ “strīdhanaṃ duhitṝṇāmaprattānāmapratiṣṭhi-
    tāmāñca” . “apratiṣṭhitā anapatyā nirdhanabhartṛkā durbha-
    gā” ceti ratnākarādayaḥ . etā aputrā api putravanmātṛ-
    dhanabhājaḥ . manuḥ “mātuśca yautukaṃ yatsyātkumārībhāgaeva
    saḥ” . yautukaṃ vivāhakāle pitrādito lavdham . vaśiṣṭhaḥ
    “mātuḥ pāriṇāyyaṃ striyovibhajeran” . pāriṇāyyaṃ pari-
    cchadādarśakaṅkatikādi . yājñavalkyaḥ “māturduhitaraḥ śeṣa-
    mṛṇāttābhya ṛte'nvayaḥ” . māturdhanaṃ tadṛṇāccheṣaṃ dṛṇaśo-
    dhanāvaśeṣaṃ duhitarobhajeran, tābhya ṛte duhitṝṇāmabhāve-
    'nvayaḥ dauhitrīdauhitrau manuvacanānurodhāt . brāhmyā-
    divaivāhikaṃ paricchadādikañca yatmāturdhanaṃ tadviṣayametat .
    kātyāyanaḥ “duhitṝṇāmabhāve tu ṛkthamputreṣu tadbhavet .
    bandhūnāmapyabhāve tu bhartṛgāmi tat smṛtam . bhaginyobāndhavaiḥ
    sārddhvaṃ vibhajeyuḥ sabhartṛkāḥ . strīdhanastheti dharmmo'yaṃ vimāgastu
    prakalpitaḥ” . duhitṝṇāmiti pāriṇāyyaṃ vivāhakāle
    yautukalabdhaṃ pitṛdattañca yanmāturdhanaṃ tattasyāḥ putryabhāve
    putragāmi bhavatītyarthaḥ tadatiriktantu strīdhanaṃ tasyā abhāve
    putrīputrobhayagāmi ityuktameva prāk . bandhudattamiti pitra-
    tiriktena dattaṃ yattadbhrātṝbhaginyau kintu kanyā tatsa-
    māṃśā vivāhitā tu kiñcidbhāgabhāginīti bhaginya ityāde-
    rarthaḥ . abhāve putrīputrādyabhāve striyādhanaṃ patigāmī-
    tyarthaḥ manuḥ “brāhmyadaivārṣagāndharvvaprājāpatyeṣu yaddhanam .
    atītāyāmaprajāyāṃ bhartureva tadiṣyate . yattvasyāḥ syā-
    ddhanaṃ kiñcidvivāheṣvāsurādiṣu . atītāyāmaprajāyāṃ
    mātāpitrostadiṣyate” . aprajāyāmanapatyāyām . gautamaḥ
    “bhaginīśulkaṃ sodaryyāṇāmūrddhvaṃ mātuḥ pūrvvaṃcetyeke” . āsu-
    rādivivāhatrayalabdhaviṣayametat . baudhāyanaḥ “ṛkthaṃ mṛ-
    tāyāḥ kanyāyāgṛhṇīyuḥ sodarāḥ khayam . tadabhāve bhave-
    nmātustadabhāve bhavetpituḥ” vi0 ci0 . atrayasya bharttṛ-
    gāmitvamuktaṃ tadabhāve tatsapiṇḍānāmāsattikrameṇādhi-
    kāraḥ . yasya tu pitṛgāmitoktā tatna tadabhāve tatpratyā-
    sannasāpiṇḍā adhikāriṇaḥ iti bodhyam .
    mitākṣarāmate tu janmādhīnasvatvāṅgīkāreṇa paitāmahe pitre
    ca dhane pitāputrayoḥ pitāmahapautrayośca tulyādhikāraḥ .
    pituḥ pitāmahasya coparame putrasya, pautrāṇāñca svapitṛ-
    yogye'śe'dhikāraḥ . jīvadvibhāge tu svārjjite piturdvyaṃśahā-
    ritā paitāmahe tulyāṃśitā . dhanikṛtavibhāge taduparame putrā-
    dikṛtavibhāge ca dhanipatnināmekaikāṃśe'dhikāraḥ . duhi-
    tṛṇāntu pratyekaṃ svajātīya kalpitabhāgacaturthāṃśabhāgitā .
    sāmudayikasvatvāṅgīkāreṇa ca bhrātrādīnāmaputrādīnāmavi
    bhaktatve saṃsṛṣṭatve ca ekasya maraṇe itarasya svatvasthiteḥ tatra
    patnyādīnāṃ na svatvamutpadyate tathā ca vibhaktāsaṃsṛṣṭadhanaeva
    patnyādīnāmadhikāraḥ . patnīduhitaraścaivetyādi yā0 vacanāt
    tavva vacanaṃ cintāmaṇimate 1100 pṛṣṭhe darśitam tasya vacanasya
    vyākhyāyām mitā0 tatkramodarśito yathā
    “tasmādaputrasya svaryyātasya vibhaktasyāsaṃsṛṣṭinaḥ pari-
    ṇītā strī saṃyatā sakalameva dhanaṃ gṛhṇātīti sthitam .
    tadabhāve duhitaraḥ . duhitara iti bahuvacanaṃ samāna
    jātīyānāmasamānajātīyānāñca samayiṣamāṃśaprāptya-
    rtham . tathā kāvyāyanaḥ . “patnī bharturddhanaharo yā syāda
    vyabhicāriṇī . tadabhāve tu duhitā yadyanūḍhā bhavettadeti”
    vṛhaspatirapi “bharturddhanaharī patnī tāṃ vinā duhitā smṛtā”
    aṅgādaṅgātsambhavati putravadduhitā nṛṇām . tasmātpitṛ-
    dhanaṃ tvanyaḥ kathaṃ gṛhṇāti mānavaḥ” iti . tatra coḍhānūḍhā-
    samavāye'nūḍhaiva gṛhṇāti . “tadabhāve tu duhitā yadyanūḍhā
    bhavettadeti” viśeṣasmaraṇāt . tathā pratiṣṭhitā'prati-
    ṣṭhitāsamavāye'pratiṣṭhitā tadamāve pratiṣṭhitā “strīdhanaṃ
    duhitṝṇām aprattānāmapratiṣṭhitānāñceti” gautamavacanasya
    pitṛdhane'pi samānatvāt nacaitatputrikāviṣayamiti
    mantavyam . “tatsamaḥ putrikāsutaḥ” iti putriyāstatsu-
    tasya caurasasamatvena putraprakaraṇe'bhidhānāt . caśabdā-
    dduhitrabhāve dauhitro dhanabhāk yathāha viṣṇuḥ .
    “aputrapautrasantāne dauhitrā dhanamāpnuyuḥ . pūrvveṣāṃ tu
    svadhākāre pautrā dauhitrakāḥ samā” iti manurapi . “a-
    kṛtā vā kṛtā vāpi yaṃ vindetsadṛśātsutam . pautrī mātā
    mahastena dadyātpiṇḍaṃ hareddhanamiti” . tadabhāve pita-
    rau mātāpitarau dhanabhājau . yadyapi yugapadadhikaraṇa
    vacanatāyāṃ dvandvasmaraṇāt tadapavādatvādekaśeṣasya dhana
    grahaṇe pitroḥ kramo na pratīyate . tathāpi vigrahavākye
    mātṛśabdasya pūrvvanipātādekaśeṣābhāvapakṣe ca mātāpitarā
    viti mātṛśabdasya pūrvvaśravaṇātpāṭhakramāvagamāddhanasambandhe
    'pi kramāpekṣayāṃ pratītakramānurodhenaiva prathamaṃ mātā dhana
    bhāk, tadabhāve piteti gamyate . kiñca pitā putrāntare-
    ṣvapi sādhāraṇo mātā tu na sādhāraṇīti pratyāsattya-
    tiśayāt “anantaraḥ sapiṇḍāṃdyastasya tasya dhanambhavediti”
    vacanānmātureva prathamandhanagrahaṇaṃ yuktaṃ na ca sapiṇḍe-
    ṣveva pratyāsattirniyāmikā api tu samānodakādiṣvapya
    viśeṣeṇa dhanagrahaṇe prāpte pratyāsattireva niyāmiketya
    smādeva vacanādavagamyata iti . mātāpitrormmātureva pratyā-
    sattyatiśayāt dhanagrahaṇaṃ yuktataram . tadabhāve pitā dhana-
    bhāk . pitrabhāve bhrātarī dhanabhājaḥ . tathā ca manuḥ .
    “pitā haredaputrasya rikthaṃ bhrātara eva veti anapatyasya
    putrasya mātā dāyamavāpnuyāt . mātaryapi ca vṛttāyāṃ
    piturmātā hareddhanamiti” manuvacanājjīvatyapi pitari
    mātari vṛttayāṃ piturmātā pitāmahī dhanaṃ harenna pitā .
    yataḥ pitṛgṛhītandhanaṃ vijātīyeṣvapi putreṣu gacchati .
    pitāmahī gṛhītaṃ tu sajātīyeṣveva gacchatīti pitāmahyeva
    gṛhṇātīti . etadapyācāryyonānumanyate . vijātīṃya
    putrāṇāmapi dhanagrahaṇasyoktatvāt “catustridvyekabhāginaḥ”
    ityādineti . yatpunaḥ “ahāryyaṃ brāhmaṇadravyaṃ rājñā
    nityamiti sthitiḥ” itimanusmaraṇam tannṛpābhiprāyaṃ
    na putrābhiprāyam . bhrātṛṣvapi sodarāḥ prathamaṃ gṛhṇīyurbhi-
    nnodarāṇāṃ mātṛviprakarṣāt . “anantaraḥ sapriṇḍādyastasya
    tasya dhanaṃ bhavediti” smaraṇāt . sodarāṇāmamāve bhinno-
    darā dhanabhājaḥ . bhrātṝṇāmapyabhāve tatputrāḥ pitṛktameṇṇa
    dhanabhājaḥ . bhrātṛbhrātṛputrasamavāye mrātṛputrāṇāma-
    nadhikāraḥ bhrātrabhāve bhrātṛputrāṇāmadhikāravaca-
    nāt . yadā tvaputre bhrātari svaryāte tadbhrātṝṇāmavi-
    śeṣeṇa dhanasambandhe jāte bhrātṛdhanavibhāgātprāgeva yadi
    kaścidbhrātā mṛtastadā tatputrāṇāmpitṛto'dhikāre prāpte-
    teṣāṃ bhrātṛṇāñca vibhajya grahaṇe pitṛtobhāgakalpaneti
    yuktam . bhrātṛputrāṇānapyabhāve gotrajā dhanabhājaḥ go-
    ajāḥ pitāmahādayaḥ sapiṇḍāḥ samānodakāśca tatra pitā-
    mahī prathamandhanabhāk . “mātāryapi ca vṛttāyāmpiturmātā
    dhanaṃ harediti” mātranantaraṃ pitāmahyā dhanagrahaṇe prāpte
    dhitrādīnāṃ bhrātṛsutaparyantānāṃ baddhakramatvena madhye'nupraveśā-
    bhāvātpiturmātā dhanaṃ haredityasya dhanagrahaṇādhikāraprāpti
    mātraparatvādutkarṣe tatsutānantaram pitāmahī gṛhṇātītya
    virodhaḥ . pitāmahyāścābhāve samānagotrajāḥ sapiṇḍāḥ
    pitāmahādayodhanabhājaḥ bhinnagotrāṇāṃ sapiṇḍānāṃ bandhu
    śabdena grahaṇāt . tatra ca pitṛsantānābhāve pitāmahī
    pitāmahaḥ pitṛvyāstatputrāśca krameṇa dhanabhājaḥ pitāmaha
    santānābhāve prapitāmahī prapitāmahastatputrāstatsūna
    vaścetyevamāsaptamātsamānagotrāṇāṃ sapiṇḍānāndhanagra-
    haṇaṃ veditavyaṃ teṣāmabhāve samānodakānāndhanasambandhaḥ .
    te ca sapiṇḍānāmupari sapta veditavyā janmanāmajñānā
    vadhikā vā . yathāha vṛhanmanuḥ . “sapiṇḍatā tu puruṣe
    saptame vinivartate . samānodakabhāvastu nivartetā caturda-
    śāt . janmanāmnoḥ smṛtereke tatparaṅgotramucyata” iti .
    gotrajābhāve bandhavodhanabhājaḥ . bandhavaśca trividhā ātma-
    bandhavaḥ pitṛbandhavo mātṛbandhavaśceti . yathoktam . ātma-
    pituṣvasu putrā ityādi cintāmaṇimate 1101 pṛ0 darśitam
    tatra cāntaraṅgatvāt prathamamātmabandhavodhanabhājastadabhāve
    pitṛbandhavastadabhāve mātṛbandhava iti kramoveditavyaḥ . bandhū-
    nāmabhāve ācāryyastadabhāve śiṣyaḥ “putrābhāve yaḥ pratyā-
    sannaḥ sapiṇḍastadabhāve ācāryaḥ ācāryyābhāve'ntevāsī”
    ityāpastambasmaraṇāt . śiṣyābhāve sabrahmacārī dhanabhāk
    yena sahaikasmādācāryyādupanayanādhyanatadarthajñānaprāptiḥ
    sa sabrahmacārī tadabhāve brāhmaṇadravyaṃ yaḥ kaścicchrotriyo
    gṛhṇīyāt “śrotriyā brāhmaṇasyānapatyasya ṛkthambhajai-
    ranniti” gautamasmaraṇāt . tadabhāve brāhmaṇamātram yathā-
    ha manuḥ “sarveṣāmapyabhāve tu brāhmaṇārikthamāginaḥ .
    traividyāḥ śucayodāntāstathā dharmmona hīyata” iti . na kadā-
    cidapi brāhmaṇadravyaṃ rājā gṛhṇīyāt “ahāryyaṃ brāhma-
    ṇadravyaṃ rājñā nityamiti sthitiriti” manuvacanāt . nāra-
    denāpyuktam “brāhmaṇārthasya tannāśe dāyādaścenna kaścana .
    brāhmaṇāyaiva dātavyamenasvī syānnṛpo'nyatheti” . kṣatriyādi-
    dhanaṃ sabrahmacāriparyyāntānāmabhāve rājā harenna brāhmaṇaḥ .
    yathāha manuḥ . “itareṣāntu varṇānāṃ sarvābhāve harennṛpaḥ”
    iti . “putrāḥ pautrāśca dāyaṃ gṛhṇanti . tadabhāve patnyādaya
    ityuktamidānīntadubhayāpavādamāha . “vānaprasyayatibrahmacā-
    riṇāṃ rikbhāginaḥ . krameṇācāryasacchiṣyadharmabhrātrekatīrthinaḥ”
    yājña0 . “vānaprasthasya yaterbrahmacāriṇaśca krameṇa pratiloma
    krameṇācāryyaḥ sacchiṣyo dharmabhrātrekatīthīṃ ca rikthasya dhanasya
    bhāgimaḥ . brahmacārī naiṣṭhikaḥ upakurvāṇaṃsya dhanaṃ mā-
    trādayaeva gṛhṇanti . naiṣṭhikasya dhanantadapavādatvenācāryo
    gṛhṇāti ityucyate . yatestu dhanaṃ sacchiṣpo gṛhṇāti .
    sacchiṣyaḥ punaradhyātmaśāstraśravaṇadhāraṇatadarthānuṣṭhānakṣamaḥ
    durvṛttasyācāryāderapi bhāgānarhatvāt . vānaprasthadhanandharmbhabhrā-
    trekatīrthī gṛhṇāti dharmabhrātāekatīrthyekāśramī dharmabhrātāsaue-
    katīrthī ca dharmabhrātrekatīrthī . eteṣāmācāryādīnāmabhāve
    putrādiṣu satkhapyekatīrthyeva gṛhṇāti” mitā0 . “sodarasyāsaṃṣṭatve
    vaimātreyasya ca saṃsṛṣṭatve tulyādhikāraḥ . atredaṃ bodhyaṃ “apu-
    pautrasantāne” iti vadatā viṣṇunā prapautrasyāpyadhikāraḥ
    sūcitaḥ tasyāpi tatsantānatvāt sapiṇḍatvācca anyathā
    adhikāriśṛñjalāyām uparitanāmāmeva kīrttanāt tasyāna-
    dhikāratvāpatteḥ . ataeva aṇādānaprakaraṇe tatsutaḥ pautra-
    sutaḥ prapautra agṛhītavittaḥprapitāmahakṛtamṛṇaṃ na dadyāditi
    vadatā mitākṣarākṛtā prapautrasyādhikāraḥ sūcitaḥ . tadadha-
    stanasantānasya ca prapitāmahapautraparyyantābhāve'dhikāraḥ teṣā-
    masapiṇḍatve'pi gotrajasamānodakatvāviśeṣāt sapiṇḍādhi-
    kāre adhantanānāmeva prathamagrahaṇavat gotrajādhikāre'pi-
    adhastanānāmeva ūrddhvatanāpekṣayā prathamaṃ grahaṇaucityāditi
    etanmate ca asagotrasapiṇḍamadhye, dauhitrasyaiva grahaṇāt
    pitāmahadauhitrādernādhikāraḥ . bandhuśabdasya asagotra
    sapiṇḍaparatve'pi bandhuśabdasya pāribhāṣikaparatvena tena
    kīrttanāditi bahavaḥ . vīramitrodaye tu viṣamaśiṣṭabhiyā
    mātulādīnāmadhikārovyavasthāpitaḥ tanmate teṣāṃ bandhupadena
    grahaṇāt iti bhedaḥ . tathā dāyalabdhadhane patnyāya-
    theṣṭaṃ dānabhogādāvadhikāraḥ iti mitā0 vīra0 mate tu
    svāmina upakārābhāve naṭādau dāne'nadhikāra iti
    bhedaḥ . “ādhivedanikādyañceti” yājñavalkyavaca-
    nena striyā ṛkthavibhāgakrayādilabdhadhanamātrasya
    strīdhanatvaṃ vyavasthāpya tadvibhāgaḥ mitā0 darśito
    yathā “atītāyāmaprajasi bāndhavāstadabapnuyuḥ”
    yā0 . tatpūrvvoktaṃ strīdhanamaprajasyanapatyāyāṃ duhitṛdau-
    hitraputrapautrarahitāyāṃ striyāmatītāyāṃ yāndhavā bhartrā-
    dayovakṣyamāṇā gṛhṇīyuḥ . sāmānyena bāṃndhavādhanagrahaṇe-
    'dhikāriṇo darśitāḥ . idānā vivāhabhadenādhikāribheda-
    māha . “aprajaḥstrīdhanaṃ bhartturbrāhmādiṣu caturṣvapi .
    duhitṝṇāṃ prasutā ceccheṣeṣu pitṛgāmi tat” yā0 . aprajaḥ-
    striyāḥ pūrvoktāyābrāhmadaivārṣaprājāpatyeṣa caturṣu vivāheṣu
    bhāryātvaṃ prāptāyā atītāyāḥ pūrvoktandhanaṃ prathamaṃ bharturbha-
    vati . tadabhāve tatpratyāsannānāṃ sapiṇḍānāṃ bhavati . śerṣaṣvā-
    suragāndharvarākṣasapaiśāceṣu vivāheṣu tadaprajaḥstrīdhanaṃ pitṛ-
    gāmi . mātā ca pitā ca pitarau tau gacchatīti pi-
    tṛgāmi ekaśeṣanirdiṣṭāyā api mātuḥ prathamaṃ dhanagra-
    haṇaṃ pūrvamevoktam . tadabhāve tatpratyāsannānāṃ dhanagraha-
    ṇam . sarveṣveva vivāheṣu prasūtā'patyavatī cet duhitṝṇāṃ
    taddhanaṃ bhavati . atra duhitṛśabdena duhitṛduhitara ucyante .
    sākṣādduhitṝṇām “māturduhitaraḥśeṣam” ityatroktatvāt .
    ataśca mātṛdhanaṃ mātari vṛtāyāṃ prathamaṃ duhitarogṛ-
    hṇanti . tatra coḍhānūḍhāsamavāve'nūḍhā gṛhṇāti . tadabhāve
    pariṇītā tatrāpi pratiṣṭhitā'pratiṣṭhitāsamavāye'pratiṣṭhitā
    gṛhṇāti tadabhāve pratiṣṭhitā . yathāha gautamaḥ “strīdhanaṃ
    duhitṝṇāmaprattānāmapratiṣṭhitānāṃ ceti” . tatra caśabdā-
    tpratiṣṭitānāñca . apratiṣṭhitā anapatyā nirddhanā vā .
    etacca śulkavyatirekeṇa . śulkantu sodaryyāṇāmeva “bhagi-
    nīśulkaṃ sodaryyāṇāsūrddhvaṃ māturiti” gautamavacanāt .
    sarvāsāṃ “duhitṝṇāṃ prasūtā cet” ityasmādvacanāt tāsāṃ
    bhinnamātṛkāṇāṃ samavāye dauhitrīṇāṃ kiñcideva dāta-
    vyam . yathāha manuḥ “yāstāsāṃ syurduhitarastāsāmapi
    yathārhataḥ . mātāmahyāṃdhanāt kiñcit pradeyaṃ prītipūrvaka-
    miti” . duhitṝṇāmapyabhāve dauhitrādhanahāriṇaḥ .
    yathāha nāradaḥ . “māturdahitaro'bhāve duhitṝṇāṃ tada-
    nvayaḥ” iti tacchabdena sannihitaduhitṛparāmarśāt . dauhi-
    trāṇāmabhāve putrā gṛhṇanti . “tābhya ṛte anvayaḥ” ityu-
    ktatvāt manurapi duhitṝṇāṃ putrāṇāñca mātṛdhanasambandhaṃ
    darśayati . “jananyāṃ saṃsthitāyāṃ tu samaṃ sarvesahodarāḥ .
    bhajeranmātṛkaṃ rikthaṃ bhaginyaśca sanābhayaḥ” iti mātṛkaṃ ri-
    kathaṃ sarve sahodarāḥ samambhajeran sanābhayobhaginyaśca samaṃ
    bhajeran iti sambandhaḥ na punaḥ sahodarā bhaginyaśca saṃbhūya
    bhajeran iti itaretarayogasya dvandvaikaśeṣābhāvāda-
    pratītervibhāgakartṛtvānvayenāpi caśabdopapatteryathā deva-
    dattaḥ kṛṣiṃ kuryyāduyajñadattaśceti . samagrahaṇamuddhāravi-
    bhāganivṛttyartham . sodaragrahaṇaṃ bhinnodaranivṛttyartham .
    anapatyahīnajātistrīdhanantu bhinnodarāpyuttamajātīyasapa-
    tnīduhitā gṛhṇāti tadabhāve tadapatyaṃ tathā ca manuḥ
    “striyāstu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ kathañcana . brāhmaṇī-
    taddharet kanyā tadapatyasya vā bhavediti” . brāhmaṇīgrahaṇa-
    muttamajātyupalakṣaṇam . ataścānapatyavaiśyādhanaṃ kṣatriyā-
    katyā gṛhṇāti . putrāṇāmabhāve pautrāḥ pitāmahīdhana-
    hāriṇaḥ . “ṛkthabhāja ṛṇaṃ pratikuryyuriti” gautamasmara-
    ṇāt “putrapautrairṛṇaṃ deyamiti” pautrāṇāmapi pitāma-
    hyṛṇāpākaraṇe'dhikārāt . pautrāṇāmapyabhāve pūrvoktābha-
    rtrādayo bāndhavā dhanahāriṇaḥ” . atrāpi puṃdhanavat
    strīdhane'pi prapautrādhikāro veditavyaḥ agṛhītavittasya
    prapautrasya ṛṇāpakaraṇaniṣedhena puṃdhana iva strīdhane'pi
    tadadhikārasya sūcitatvāt iti smarttavyam .