E. uttarādhikāra and ini aff.
mfn. (-rī-riṇī-ri) An heir, a claimant, subsequent to the
death, &c. of the original owner.
E. uttarādhikāra and ini aff.
dāyakramasaṃgrahe bhrātṛdauhitrapitṛṣyadohitrapitāmahaso-
daradauhitrāṇāmapyadhikāro'bhihitaḥ . vivādabhaṅgārṇavamate
putrapautradauhitrayoraṣyadhikāraḥ . idantu vodhyaṃ pitṛdhana-
vibhāge jananyāḥ putratulyāṃśe'dhikāraḥ . pitāmahadhana
vibhāge ca piturjananyāḥ pautratulyāṃ śe'dhikāraḥ . jīvadbhāge
tu pitrā pitāmahena vā bhāgadvayaṃ grāhyam aprāptastrīdha-
nānāṃ sarvāsāṃ svasvapatnīnāṃ putrasya mṛtapitṛpautrasya caikai-
ko'ṃśodeyaḥ, anekapitṛkāṇāṃ tu pitṛtobhāgakalpanā
evaṃ mātṛdhane pitāmahīdhane'pi pitṛtobhāgakalpanā iti .
sthāvare tu viśeṣaḥ “avibhaktaṃ sthāvaraṃ yat sarveṣāmeva tadbha-
vet” vṛhaspativacanāt tulyarūpāṇāṃ sodarāsodarāṇāṃ
samādhikāraḥ . strīdhane viśeṣastatraiva . “atrāyaṃ strīdhanādhi-
kārikramamirṇayaḥ . tatra kanyādhane prathamaṃ sodarabhrātustada-
bhāve mātustadabhāve pituradhikāraḥ . varadattātiriktavāgdattā-
dhaneṣvevaṃ, varadattadhane tu varasyādhikāra iti . ūḍhāyā yau-
takadhane prathamaṃ kumārī, tadabhāve vāgdattā'dhikāriṇī, eta-
yorabhāve ūḍhayoḥ putravatīsambhāvitaputrayoryugapadadhikāraḥ .
ekasyā abhāve'parāyāḥ, etayorabhāve bandhyāvidhavayostulyā-
dhikāraḥ, ekābhāve cāparāyāḥ, . tataḥ putradauhitrapautra-
prapautrasapatnīputrapautraprapautrāṇāṃ krameṇādhikāraḥ . granya-
kṛnmate tu sapatnīputpānantara” dauhitrasyādhikāra iti
viśevaḥ . tatobrāhmādivivāhapañcakasamayalabdhayautakadhane
bharttā, bhrātā mātā pitā ceti kramaḥ āsurādivivāha-
trayasamayalabdhayautakadhane mātā pitā bhrātā bharttā ceti
kramaḥ . tato devaraḥ tatodevaraputrabhrātṛśvaśuraputrau, tato-
bhaginoputraḥ, tatobharttṛbhāgigeyaḥ, tatobhrātṛputraḥ tato-
jāmātā, tataḥ śvaśuraḥ, bhrātṛśvaśuraḥ, . tataānantaryya-
krameṇa sapiṇḍāḥ tataḥ sakulyāḥ, tataḥ samānodakā
iti . yotakātirikte'pi pitṛdatte prathamaṃ kusārī,
tataḥ putraḥ, tataḥ putravatīsambhāvitaputre, tataḥ pautradauhi-
traprapautrasapatnīputrapautraprapauputrāḥ . tato bandhyā vidhavā ca
yugapadadhikāriṇyau, tatobrāhmādikrameṇaiva pūrvvavat kramaḥ .
pitṛdattātirikte ayautakadhane tu putrakumāryyoryugapada-
dhikāraḥ, tayorabhāve putravatīsambhāvitaputrayoḥ, tataḥ pautra-
dauhitraprapautrasapatnīputrapautraprapautrāḥ krameṇādhikāriṇaḥ, .
tato badhyā vidhavā ca yugapadadhikāriṇyau tataḥ pūrvvavat
vrāhmādikramaḥ” . atra sarṣatrapramāṇaṃ dāyabhāge'nusandheyam .
cintāmaṇimate putramṛtakapautṛmṛtapitāpitāmahaka-
prapautrādhikāraṃ dāyabhāgamatavat saprapañcaṃ nirūpya aputra-
puṃdhane viśeṣo'bhihito yathā .
“anantaraḥ sapiṇḍādyastasya tasya dhanaṃ bhavet” manuḥ .
“āpastambaḥ aputradhanādhikārī āsannasapiṇḍa-
stadabhāve vyavahitastadabhāve ācāryya stadabhāve'ntevāsī” .
yājñavalkyaḥ “patnī duhitaraścaiva pitarau bhrātarastathā .
tatsutīgotrajobandhuḥ . śiṣyasmabrahmacāriṇaḥ . eṣāma-
bhāve pūrvvasya dhanabhāguttarottaraḥ . svaryyātasya hyaputrasya sarva-
varṇeṣvayaṃ vidhiḥ” . pitarāvityatra kramākāṅkṣāyāmādau mātā
tadabhāve pitā viṣṇusmṛtyekamūlatvāt . tatsuto bhrātṛputraḥ
aputrasya putrapotraprapautraśūnyasya . kātyāyanaḥ “vibhakte
saṃsthite dravyaṃ putrābhāve pitā haret . bhrātā vā jananī
bāpi mātā vā tatpituḥ kramāt” . pitrarjjitaṃ pitā,
bhrātrādyarjjitaṃ bhrātrādiriti vyavasthitovikalpaḥ . paiṣṭhī-
nasiḥ “apuasya svaryyātasya bhrātṛgāmi dhanaṃ tadabhāve pitarau
labhetām” . devalaḥ “tatīdāyamaṣutrasya vibhajeran mahodarāḥ .
tulyāduhitarovāpi dhriyamāṇaḥ pitāpi vā . savarṇābhrā-
taromātā bhāryyā ceti yathākramam . eṣāmabhāve gṛhṇīyuḥ
sakulyāḥ sahavāsinaḥ” . tulbāḥ sahodarāeva savarṇā-
bhrātaro'tra vaimātreyāḥ . atra ca devaloktakrameṇa saha vi-
ṣṇuyājñavalkyoklakramayorvvirodhamāśaṅkya yathākramiti
padaṃ devalīyaṃ yājñavalkyoktakramānatikrameṇeti halāyudhena
vyākhyātam . devalavacanalikhanānantaraṃ viṣṇuyājñava-
lkyoktavacane likhitavataḥ kalpatarukṛto'pyevamevāśayaḥ .
etaccu na manoramaṃ na hi svoktakramamullaṅghya paroktakramo-
yathākramamiti svoktasyārthobhavitumarhatīti upasthitaṃ
vihāyānupasthitaparigrahagauravāt evamapi paiṭhīnasivaca-
navirodhāparīhārācca . tasmātpūrbapuruṣārjjitadhane viṣṇu-
yājñavalkyoktakramastadanyadhane tu paiṭhonasyādyuktakrama iti
ratnākaraḥ . baudhāyanaḥ “sapiṇḍābhāve sāpulyaḥ tadabhāve
ācāryyaḥ antevāsī ṛtvigvā haret tadabhāve rājā” .
sagautrajābhāve bandhuḥ yājñavalkyavacanāt sa ca svabandhuḥ
pitṛbandhuḥ mātṛbandhuśca . “ātmapituḥṣvasuḥ putrā
ātmamātuḥṣvasuḥ sutāḥ . ātmamātulaputrāśca vijñeyā-
hyātmabāndhavāḥ . pituḥ pituḥṣvasuḥ putrāḥ piturmātuḥ-
ṣvasuḥ sutāḥ . piturmātulaputrāśca vijñeyāḥ pitṛbāndha-
vāḥ . mātuḥ pituḥṣvasuḥ putrāmāturmātuḥṣvasuḥ sutāḥ .
māturmātulaputrāśca vijñeyāmātṛbāndhavāḥ” . eteṣāṃ
krameṇādhikāraḥ . tadayaṃ saṃkṣepaḥ . ādau putrastadabhāve-
pautrastadabhāve prapautrastadabhāve sādhvī bhāryyā tadabhāve du-
hitā tadabhāve mātā tadabhāve pitā tadabhāve dauhi
trastadabhāve bhrātā tadabhāve tatputrastadabhāve āsannasapiṇḍa-
stadabhāve yathākramaṃ vyavahitasapiṇḍastadabhāve āsannasakulya-
stadabhāve vyavahitasakulyastadabhāve mātulaputrādiḥ sarvābhāve
brāhmaṇadhanavarjjaṃ rājagāmi brāhmaṇadhane tu brāhmaṇānta-
rameva dhanagrahaṇādhikārīti . yājñavalkyaḥ “vānaprasthayati
bahmacāriṇāmṛkthamāginaḥ . krameṇācāryyasacchiṣyadharmma-
bhrātrekatīrthinaḥ” . krameṇa pratilomakrameṇa tena brahmacāri-
ṇogurukulasthasyācāryyaḥ, yateḥ sacchiṣyaḥ, vānaprasthasya
bhrātṛtvenānumato'parovānaprasthaeva” .
adhikārikrame pitṛdauhitrāderakīrttanāt tasya nādhi-
kāra iti viśeṣaḥ .
strīdhane viśeṣaḥ “tatra manuḥ jananyāṃ saṃsthitāyāntu samaṃ
sarve sahodarāḥ . bhajeranmātṛkaṃ rikthaṃ bhaginyaśca
sanābhayaḥ . yāstāsāṃ syurduhitarastāsāmapi yathāṃśataḥ .
mātāmahyādhanāt kiñcit pradeyaṃ prītipūrvakam” . samamaviṣa-
māṃśam, sanābhayaḥ sahodarāḥ, bhaginyaḥ kumāryya eva samāṃśā-
stadāha vṛhaspatiḥ “strīdhanaṃ syādapatyānāṃ duhitā ca
tadaṃśinī . aprattā cetsamūḍhā tu labhate mānamātrakam” .
apatyānāṃ putrāṇāṃ tadaṃśinīti viśeṣāśrutyā samatva
lābhaḥ samūḍhā vivāhitā mānamātrakaṃ dravyānusāreṇa
kiñcit . gautamaḥ “strīdhanaṃ duhitṝṇāmaprattānāmapratiṣṭhi-
tāmāñca” . “apratiṣṭhitā anapatyā nirdhanabhartṛkā durbha-
gā” ceti ratnākarādayaḥ . etā aputrā api putravanmātṛ-
dhanabhājaḥ . manuḥ “mātuśca yautukaṃ yatsyātkumārībhāgaeva
saḥ” . yautukaṃ vivāhakāle pitrādito lavdham . vaśiṣṭhaḥ
“mātuḥ pāriṇāyyaṃ striyovibhajeran” . pāriṇāyyaṃ pari-
cchadādarśakaṅkatikādi . yājñavalkyaḥ “māturduhitaraḥ śeṣa-
mṛṇāttābhya ṛte'nvayaḥ” . māturdhanaṃ tadṛṇāccheṣaṃ dṛṇaśo-
dhanāvaśeṣaṃ duhitarobhajeran, tābhya ṛte duhitṝṇāmabhāve-
'nvayaḥ dauhitrīdauhitrau manuvacanānurodhāt . brāhmyā-
divaivāhikaṃ paricchadādikañca yatmāturdhanaṃ tadviṣayametat .
kātyāyanaḥ “duhitṝṇāmabhāve tu ṛkthamputreṣu tadbhavet .
bandhūnāmapyabhāve tu bhartṛgāmi tat smṛtam . bhaginyobāndhavaiḥ
sārddhvaṃ vibhajeyuḥ sabhartṛkāḥ . strīdhanastheti dharmmo'yaṃ vimāgastu
prakalpitaḥ” . duhitṝṇāmiti pāriṇāyyaṃ vivāhakāle
yautukalabdhaṃ pitṛdattañca yanmāturdhanaṃ tattasyāḥ putryabhāve
putragāmi bhavatītyarthaḥ tadatiriktantu strīdhanaṃ tasyā abhāve
putrīputrobhayagāmi ityuktameva prāk . bandhudattamiti pitra-
tiriktena dattaṃ yattadbhrātṝbhaginyau kintu kanyā tatsa-
māṃśā vivāhitā tu kiñcidbhāgabhāginīti bhaginya ityāde-
rarthaḥ . abhāve putrīputrādyabhāve striyādhanaṃ patigāmī-
tyarthaḥ manuḥ “brāhmyadaivārṣagāndharvvaprājāpatyeṣu yaddhanam .
atītāyāmaprajāyāṃ bhartureva tadiṣyate . yattvasyāḥ syā-
ddhanaṃ kiñcidvivāheṣvāsurādiṣu . atītāyāmaprajāyāṃ
mātāpitrostadiṣyate” . aprajāyāmanapatyāyām . gautamaḥ
“bhaginīśulkaṃ sodaryyāṇāmūrddhvaṃ mātuḥ pūrvvaṃcetyeke” . āsu-
rādivivāhatrayalabdhaviṣayametat . baudhāyanaḥ “ṛkthaṃ mṛ-
tāyāḥ kanyāyāgṛhṇīyuḥ sodarāḥ khayam . tadabhāve bhave-
nmātustadabhāve bhavetpituḥ” vi0 ci0 . atrayasya bharttṛ-
gāmitvamuktaṃ tadabhāve tatsapiṇḍānāmāsattikrameṇādhi-
kāraḥ . yasya tu pitṛgāmitoktā tatna tadabhāve tatpratyā-
sannasāpiṇḍā adhikāriṇaḥ iti bodhyam .
mitākṣarāmate tu janmādhīnasvatvāṅgīkāreṇa paitāmahe pitre
ca dhane pitāputrayoḥ pitāmahapautrayośca tulyādhikāraḥ .
pituḥ pitāmahasya coparame putrasya, pautrāṇāñca svapitṛ-
yogye'śe'dhikāraḥ . jīvadvibhāge tu svārjjite piturdvyaṃśahā-
ritā paitāmahe tulyāṃśitā . dhanikṛtavibhāge taduparame putrā-
dikṛtavibhāge ca dhanipatnināmekaikāṃśe'dhikāraḥ . duhi-
tṛṇāntu pratyekaṃ svajātīya kalpitabhāgacaturthāṃśabhāgitā .
sāmudayikasvatvāṅgīkāreṇa ca bhrātrādīnāmaputrādīnāmavi
bhaktatve saṃsṛṣṭatve ca ekasya maraṇe itarasya svatvasthiteḥ tatra
patnyādīnāṃ na svatvamutpadyate tathā ca vibhaktāsaṃsṛṣṭadhanaeva
patnyādīnāmadhikāraḥ . patnīduhitaraścaivetyādi yā0 vacanāt
tavva vacanaṃ cintāmaṇimate 1100 pṛṣṭhe darśitam tasya vacanasya
vyākhyāyām mitā0 tatkramodarśito yathā
“tasmādaputrasya svaryyātasya vibhaktasyāsaṃsṛṣṭinaḥ pari-
ṇītā strī saṃyatā sakalameva dhanaṃ gṛhṇātīti sthitam .
tadabhāve duhitaraḥ . duhitara iti bahuvacanaṃ samāna
jātīyānāmasamānajātīyānāñca samayiṣamāṃśaprāptya-
rtham . tathā kāvyāyanaḥ . “patnī bharturddhanaharo yā syāda
vyabhicāriṇī . tadabhāve tu duhitā yadyanūḍhā bhavettadeti”
vṛhaspatirapi “bharturddhanaharī patnī tāṃ vinā duhitā smṛtā”
aṅgādaṅgātsambhavati putravadduhitā nṛṇām . tasmātpitṛ-
dhanaṃ tvanyaḥ kathaṃ gṛhṇāti mānavaḥ” iti . tatra coḍhānūḍhā-
samavāye'nūḍhaiva gṛhṇāti . “tadabhāve tu duhitā yadyanūḍhā
bhavettadeti” viśeṣasmaraṇāt . tathā pratiṣṭhitā'prati-
ṣṭhitāsamavāye'pratiṣṭhitā tadamāve pratiṣṭhitā “strīdhanaṃ
duhitṝṇām aprattānāmapratiṣṭhitānāñceti” gautamavacanasya
pitṛdhane'pi samānatvāt nacaitatputrikāviṣayamiti
mantavyam . “tatsamaḥ putrikāsutaḥ” iti putriyāstatsu-
tasya caurasasamatvena putraprakaraṇe'bhidhānāt . caśabdā-
dduhitrabhāve dauhitro dhanabhāk yathāha viṣṇuḥ .
“aputrapautrasantāne dauhitrā dhanamāpnuyuḥ . pūrvveṣāṃ tu
svadhākāre pautrā dauhitrakāḥ samā” iti manurapi . “a-
kṛtā vā kṛtā vāpi yaṃ vindetsadṛśātsutam . pautrī mātā
mahastena dadyātpiṇḍaṃ hareddhanamiti” . tadabhāve pita-
rau mātāpitarau dhanabhājau . yadyapi yugapadadhikaraṇa
vacanatāyāṃ dvandvasmaraṇāt tadapavādatvādekaśeṣasya dhana
grahaṇe pitroḥ kramo na pratīyate . tathāpi vigrahavākye
mātṛśabdasya pūrvvanipātādekaśeṣābhāvapakṣe ca mātāpitarā
viti mātṛśabdasya pūrvvaśravaṇātpāṭhakramāvagamāddhanasambandhe
'pi kramāpekṣayāṃ pratītakramānurodhenaiva prathamaṃ mātā dhana
bhāk, tadabhāve piteti gamyate . kiñca pitā putrāntare-
ṣvapi sādhāraṇo mātā tu na sādhāraṇīti pratyāsattya-
tiśayāt “anantaraḥ sapiṇḍāṃdyastasya tasya dhanambhavediti”
vacanānmātureva prathamandhanagrahaṇaṃ yuktaṃ na ca sapiṇḍe-
ṣveva pratyāsattirniyāmikā api tu samānodakādiṣvapya
viśeṣeṇa dhanagrahaṇe prāpte pratyāsattireva niyāmiketya
smādeva vacanādavagamyata iti . mātāpitrormmātureva pratyā-
sattyatiśayāt dhanagrahaṇaṃ yuktataram . tadabhāve pitā dhana-
bhāk . pitrabhāve bhrātarī dhanabhājaḥ . tathā ca manuḥ .
“pitā haredaputrasya rikthaṃ bhrātara eva veti anapatyasya
putrasya mātā dāyamavāpnuyāt . mātaryapi ca vṛttāyāṃ
piturmātā hareddhanamiti” manuvacanājjīvatyapi pitari
mātari vṛttayāṃ piturmātā pitāmahī dhanaṃ harenna pitā .
yataḥ pitṛgṛhītandhanaṃ vijātīyeṣvapi putreṣu gacchati .
pitāmahī gṛhītaṃ tu sajātīyeṣveva gacchatīti pitāmahyeva
gṛhṇātīti . etadapyācāryyonānumanyate . vijātīṃya
putrāṇāmapi dhanagrahaṇasyoktatvāt “catustridvyekabhāginaḥ”
ityādineti . yatpunaḥ “ahāryyaṃ brāhmaṇadravyaṃ rājñā
nityamiti sthitiḥ” itimanusmaraṇam tannṛpābhiprāyaṃ
na putrābhiprāyam . bhrātṛṣvapi sodarāḥ prathamaṃ gṛhṇīyurbhi-
nnodarāṇāṃ mātṛviprakarṣāt . “anantaraḥ sapriṇḍādyastasya
tasya dhanaṃ bhavediti” smaraṇāt . sodarāṇāmamāve bhinno-
darā dhanabhājaḥ . bhrātṝṇāmapyabhāve tatputrāḥ pitṛktameṇṇa
dhanabhājaḥ . bhrātṛbhrātṛputrasamavāye mrātṛputrāṇāma-
nadhikāraḥ bhrātrabhāve bhrātṛputrāṇāmadhikāravaca-
nāt . yadā tvaputre bhrātari svaryāte tadbhrātṝṇāmavi-
śeṣeṇa dhanasambandhe jāte bhrātṛdhanavibhāgātprāgeva yadi
kaścidbhrātā mṛtastadā tatputrāṇāmpitṛto'dhikāre prāpte-
teṣāṃ bhrātṛṇāñca vibhajya grahaṇe pitṛtobhāgakalpaneti
yuktam . bhrātṛputrāṇānapyabhāve gotrajā dhanabhājaḥ go-
ajāḥ pitāmahādayaḥ sapiṇḍāḥ samānodakāśca tatra pitā-
mahī prathamandhanabhāk . “mātāryapi ca vṛttāyāmpiturmātā
dhanaṃ harediti” mātranantaraṃ pitāmahyā dhanagrahaṇe prāpte
dhitrādīnāṃ bhrātṛsutaparyantānāṃ baddhakramatvena madhye'nupraveśā-
bhāvātpiturmātā dhanaṃ haredityasya dhanagrahaṇādhikāraprāpti
mātraparatvādutkarṣe tatsutānantaram pitāmahī gṛhṇātītya
virodhaḥ . pitāmahyāścābhāve samānagotrajāḥ sapiṇḍāḥ
pitāmahādayodhanabhājaḥ bhinnagotrāṇāṃ sapiṇḍānāṃ bandhu
śabdena grahaṇāt . tatra ca pitṛsantānābhāve pitāmahī
pitāmahaḥ pitṛvyāstatputrāśca krameṇa dhanabhājaḥ pitāmaha
santānābhāve prapitāmahī prapitāmahastatputrāstatsūna
vaścetyevamāsaptamātsamānagotrāṇāṃ sapiṇḍānāndhanagra-
haṇaṃ veditavyaṃ teṣāmabhāve samānodakānāndhanasambandhaḥ .
te ca sapiṇḍānāmupari sapta veditavyā janmanāmajñānā
vadhikā vā . yathāha vṛhanmanuḥ . “sapiṇḍatā tu puruṣe
saptame vinivartate . samānodakabhāvastu nivartetā caturda-
śāt . janmanāmnoḥ smṛtereke tatparaṅgotramucyata” iti .
gotrajābhāve bandhavodhanabhājaḥ . bandhavaśca trividhā ātma-
bandhavaḥ pitṛbandhavo mātṛbandhavaśceti . yathoktam . ātma-
pituṣvasu putrā ityādi cintāmaṇimate 1101 pṛ0 darśitam
tatra cāntaraṅgatvāt prathamamātmabandhavodhanabhājastadabhāve
pitṛbandhavastadabhāve mātṛbandhava iti kramoveditavyaḥ . bandhū-
nāmabhāve ācāryyastadabhāve śiṣyaḥ “putrābhāve yaḥ pratyā-
sannaḥ sapiṇḍastadabhāve ācāryaḥ ācāryyābhāve'ntevāsī”
ityāpastambasmaraṇāt . śiṣyābhāve sabrahmacārī dhanabhāk
yena sahaikasmādācāryyādupanayanādhyanatadarthajñānaprāptiḥ
sa sabrahmacārī tadabhāve brāhmaṇadravyaṃ yaḥ kaścicchrotriyo
gṛhṇīyāt “śrotriyā brāhmaṇasyānapatyasya ṛkthambhajai-
ranniti” gautamasmaraṇāt . tadabhāve brāhmaṇamātram yathā-
ha manuḥ “sarveṣāmapyabhāve tu brāhmaṇārikthamāginaḥ .
traividyāḥ śucayodāntāstathā dharmmona hīyata” iti . na kadā-
cidapi brāhmaṇadravyaṃ rājā gṛhṇīyāt “ahāryyaṃ brāhma-
ṇadravyaṃ rājñā nityamiti sthitiriti” manuvacanāt . nāra-
denāpyuktam “brāhmaṇārthasya tannāśe dāyādaścenna kaścana .
brāhmaṇāyaiva dātavyamenasvī syānnṛpo'nyatheti” . kṣatriyādi-
dhanaṃ sabrahmacāriparyyāntānāmabhāve rājā harenna brāhmaṇaḥ .
yathāha manuḥ . “itareṣāntu varṇānāṃ sarvābhāve harennṛpaḥ”
iti . “putrāḥ pautrāśca dāyaṃ gṛhṇanti . tadabhāve patnyādaya
ityuktamidānīntadubhayāpavādamāha . “vānaprasyayatibrahmacā-
riṇāṃ rikbhāginaḥ . krameṇācāryasacchiṣyadharmabhrātrekatīrthinaḥ”
yājña0 . “vānaprasthasya yaterbrahmacāriṇaśca krameṇa pratiloma
krameṇācāryyaḥ sacchiṣyo dharmabhrātrekatīthīṃ ca rikthasya dhanasya
bhāgimaḥ . brahmacārī naiṣṭhikaḥ upakurvāṇaṃsya dhanaṃ mā-
trādayaeva gṛhṇanti . naiṣṭhikasya dhanantadapavādatvenācāryo
gṛhṇāti ityucyate . yatestu dhanaṃ sacchiṣpo gṛhṇāti .
sacchiṣyaḥ punaradhyātmaśāstraśravaṇadhāraṇatadarthānuṣṭhānakṣamaḥ
durvṛttasyācāryāderapi bhāgānarhatvāt . vānaprasthadhanandharmbhabhrā-
trekatīrthī gṛhṇāti dharmabhrātāekatīrthyekāśramī dharmabhrātāsaue-
katīrthī ca dharmabhrātrekatīrthī . eteṣāmācāryādīnāmabhāve
putrādiṣu satkhapyekatīrthyeva gṛhṇāti” mitā0 . “sodarasyāsaṃṣṭatve
vaimātreyasya ca saṃsṛṣṭatve tulyādhikāraḥ . atredaṃ bodhyaṃ “apu-
pautrasantāne” iti vadatā viṣṇunā prapautrasyāpyadhikāraḥ
sūcitaḥ tasyāpi tatsantānatvāt sapiṇḍatvācca anyathā
adhikāriśṛñjalāyām uparitanāmāmeva kīrttanāt tasyāna-
dhikāratvāpatteḥ . ataeva aṇādānaprakaraṇe tatsutaḥ pautra-
sutaḥ prapautra agṛhītavittaḥprapitāmahakṛtamṛṇaṃ na dadyāditi
vadatā mitākṣarākṛtā prapautrasyādhikāraḥ sūcitaḥ . tadadha-
stanasantānasya ca prapitāmahapautraparyyantābhāve'dhikāraḥ teṣā-
masapiṇḍatve'pi gotrajasamānodakatvāviśeṣāt sapiṇḍādhi-
kāre adhantanānāmeva prathamagrahaṇavat gotrajādhikāre'pi-
adhastanānāmeva ūrddhvatanāpekṣayā prathamaṃ grahaṇaucityāditi
etanmate ca asagotrasapiṇḍamadhye, dauhitrasyaiva grahaṇāt
pitāmahadauhitrādernādhikāraḥ . bandhuśabdasya asagotra
sapiṇḍaparatve'pi bandhuśabdasya pāribhāṣikaparatvena tena
kīrttanāditi bahavaḥ . vīramitrodaye tu viṣamaśiṣṭabhiyā
mātulādīnāmadhikārovyavasthāpitaḥ tanmate teṣāṃ bandhupadena
grahaṇāt iti bhedaḥ . tathā dāyalabdhadhane patnyāya-
theṣṭaṃ dānabhogādāvadhikāraḥ iti mitā0 vīra0 mate tu
svāmina upakārābhāve naṭādau dāne'nadhikāra iti
bhedaḥ . “ādhivedanikādyañceti” yājñavalkyavaca-
nena striyā ṛkthavibhāgakrayādilabdhadhanamātrasya
strīdhanatvaṃ vyavasthāpya tadvibhāgaḥ mitā0 darśito
yathā “atītāyāmaprajasi bāndhavāstadabapnuyuḥ”
yā0 . tatpūrvvoktaṃ strīdhanamaprajasyanapatyāyāṃ duhitṛdau-
hitraputrapautrarahitāyāṃ striyāmatītāyāṃ yāndhavā bhartrā-
dayovakṣyamāṇā gṛhṇīyuḥ . sāmānyena bāṃndhavādhanagrahaṇe-
'dhikāriṇo darśitāḥ . idānā vivāhabhadenādhikāribheda-
māha . “aprajaḥstrīdhanaṃ bhartturbrāhmādiṣu caturṣvapi .
duhitṝṇāṃ prasutā ceccheṣeṣu pitṛgāmi tat” yā0 . aprajaḥ-
striyāḥ pūrvoktāyābrāhmadaivārṣaprājāpatyeṣa caturṣu vivāheṣu
bhāryātvaṃ prāptāyā atītāyāḥ pūrvoktandhanaṃ prathamaṃ bharturbha-
vati . tadabhāve tatpratyāsannānāṃ sapiṇḍānāṃ bhavati . śerṣaṣvā-
suragāndharvarākṣasapaiśāceṣu vivāheṣu tadaprajaḥstrīdhanaṃ pitṛ-
gāmi . mātā ca pitā ca pitarau tau gacchatīti pi-
tṛgāmi ekaśeṣanirdiṣṭāyā api mātuḥ prathamaṃ dhanagra-
haṇaṃ pūrvamevoktam . tadabhāve tatpratyāsannānāṃ dhanagraha-
ṇam . sarveṣveva vivāheṣu prasūtā'patyavatī cet duhitṝṇāṃ
taddhanaṃ bhavati . atra duhitṛśabdena duhitṛduhitara ucyante .
sākṣādduhitṝṇām “māturduhitaraḥśeṣam” ityatroktatvāt .
ataśca mātṛdhanaṃ mātari vṛtāyāṃ prathamaṃ duhitarogṛ-
hṇanti . tatra coḍhānūḍhāsamavāve'nūḍhā gṛhṇāti . tadabhāve
pariṇītā tatrāpi pratiṣṭhitā'pratiṣṭhitāsamavāye'pratiṣṭhitā
gṛhṇāti tadabhāve pratiṣṭhitā . yathāha gautamaḥ “strīdhanaṃ
duhitṝṇāmaprattānāmapratiṣṭhitānāṃ ceti” . tatra caśabdā-
tpratiṣṭitānāñca . apratiṣṭhitā anapatyā nirddhanā vā .
etacca śulkavyatirekeṇa . śulkantu sodaryyāṇāmeva “bhagi-
nīśulkaṃ sodaryyāṇāsūrddhvaṃ māturiti” gautamavacanāt .
sarvāsāṃ “duhitṝṇāṃ prasūtā cet” ityasmādvacanāt tāsāṃ
bhinnamātṛkāṇāṃ samavāye dauhitrīṇāṃ kiñcideva dāta-
vyam . yathāha manuḥ “yāstāsāṃ syurduhitarastāsāmapi
yathārhataḥ . mātāmahyāṃdhanāt kiñcit pradeyaṃ prītipūrvaka-
miti” . duhitṝṇāmapyabhāve dauhitrādhanahāriṇaḥ .
yathāha nāradaḥ . “māturdahitaro'bhāve duhitṝṇāṃ tada-
nvayaḥ” iti tacchabdena sannihitaduhitṛparāmarśāt . dauhi-
trāṇāmabhāve putrā gṛhṇanti . “tābhya ṛte anvayaḥ” ityu-
ktatvāt manurapi duhitṝṇāṃ putrāṇāñca mātṛdhanasambandhaṃ
darśayati . “jananyāṃ saṃsthitāyāṃ tu samaṃ sarvesahodarāḥ .
bhajeranmātṛkaṃ rikthaṃ bhaginyaśca sanābhayaḥ” iti mātṛkaṃ ri-
kathaṃ sarve sahodarāḥ samambhajeran sanābhayobhaginyaśca samaṃ
bhajeran iti sambandhaḥ na punaḥ sahodarā bhaginyaśca saṃbhūya
bhajeran iti itaretarayogasya dvandvaikaśeṣābhāvāda-
pratītervibhāgakartṛtvānvayenāpi caśabdopapatteryathā deva-
dattaḥ kṛṣiṃ kuryyāduyajñadattaśceti . samagrahaṇamuddhāravi-
bhāganivṛttyartham . sodaragrahaṇaṃ bhinnodaranivṛttyartham .
anapatyahīnajātistrīdhanantu bhinnodarāpyuttamajātīyasapa-
tnīduhitā gṛhṇāti tadabhāve tadapatyaṃ tathā ca manuḥ
“striyāstu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ kathañcana . brāhmaṇī-
taddharet kanyā tadapatyasya vā bhavediti” . brāhmaṇīgrahaṇa-
muttamajātyupalakṣaṇam . ataścānapatyavaiśyādhanaṃ kṣatriyā-
katyā gṛhṇāti . putrāṇāmabhāve pautrāḥ pitāmahīdhana-
hāriṇaḥ . “ṛkthabhāja ṛṇaṃ pratikuryyuriti” gautamasmara-
ṇāt “putrapautrairṛṇaṃ deyamiti” pautrāṇāmapi pitāma-
hyṛṇāpākaraṇe'dhikārāt . pautrāṇāmapyabhāve pūrvoktābha-
rtrādayo bāndhavā dhanahāriṇaḥ” . atrāpi puṃdhanavat
strīdhane'pi prapautrādhikāro veditavyaḥ agṛhītavittasya
prapautrasya ṛṇāpakaraṇaniṣedhena puṃdhana iva strīdhane'pi
tadadhikārasya sūcitatvāt iti smarttavyam .