• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • utsargaḥ

    See also utsarga.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 300, col. 1.
    utsargaḥ

    1 Laying or leaving side, abandoning, suspension; Ku. 7. 45.

    2 Pouring out, dropping down, emission; toyotsargadrutataragatiḥ Me. 19, 37; so śukra°.

    3 A gift, donation, giving away; Ms. 11. 194.

    4 Spending; artha° Mu. 3.

    5 Loosening, letting loose; as in vṛṣotsargaḥ.

    6 An oblation, libation.

    7 Excretion, voiding by stool &c.; purīṣa°, malamūtra°.

    8 Completion (as of study or a vow); cf. utsṛṣṭā vai vedāḥ (opp. upākṛtā vai vedāḥ).

    9 A general rule or precept (opp. apavāda a particular rule or exception); apavādairivotsargāḥ kṛtavyāvṛttayaḥ paraiḥ Ku. 2. 27; apavāda ivotsargaṃ vyāvartayitumīśvaraḥ R. 15. 7

    10 Offering what is promised (to gods, Brāhmaṇas &c.) with due ceremonies.

    11 The anus; mitramutsarge Ms. 12. 121.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 416.
    utsargaḥ 1 Laying or leaving a side, abandoning, suspension; śrīlakṣaṇotsargavinītavevāḥ Ku.7.45. -2 Pouring out, dropping down, emission; toyotsargadrutataragatiḥ Me.19,39; so śukra˚. -3 A gift, donation, giving away; (dhanasya) utsargeṇa śudhyanti Ms.11.193. 4 Spending; artha˚ Mu.3. -5 Loosening, letting loose; as in vṛṣotsargaḥ -6 An oblation, libation. -7 Excretion, voiding by stool &c.; purīṣa˚, malamūtra˚. -8 Completion (as of study or a vow); cf. utsṛṣṭā vai vedāḥ (opp. upākṛtā vai vedāḥ). -9 A general rule or precept (opp. apavāda a particular rule or exception); apavādairivotsargāḥ kṛtavyāvṛttayaḥ paraiḥ Ku.2.27, apavāda ivotsargaṃ vyāvartayitumīśvaraḥ R.15.7. -10 Offering what is promised (to gods, Brāhmaṇas &c.) with due ceremonies. -11 The anus; mitramutsarge Ms.12.121. -12 A heap, mass; annasya subahūn rājannutsargānparvatopamān Mb.14.85.38. -13 Dedication, securing the services (of priests). utsarge tu pradhānatvāt etc. MS.3.7.19. (where śabara paraphrases utsarga by parikraya). -Comp. -samitiḥ carefulness in the act of excretion so that no living creature be hurt (Jaina).

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 228.
    utsargaḥ puṃ, (ut + sṛj + ghañ .) tyāgaḥ . dānam .
    varjjanam . (yathā, kumāre . 7 . 35 ..
    “śrīlakṣaṇotsargavinotaveśāḥ” .
    “tayotsargadrutataragatistatparaṃ vartma tīrṇaḥ” .
    iti meghadūte . 20 .. yathā, manuḥ . 11 . 193 .
    “tasyotsargeṇa śudhyanti japyena tapasaiva ca” .)
    sāmānyavidhiḥ .. iti hemacandraḥ .. (yathā, kumāre .
    2 . 27 .
    “apavādairivotsargāḥ kṛtavyāvṛttayaḥ paraiḥ” .)
    sāgnikarttavyakriyāviśeṣaḥ . iti tithyāditattvam .
    atha vaidhotsargavidhiḥ . snānasandhyācamanāni kṛtvā
    nārāyaṇanavagrahagurūn saṃpūjya deyadravyaṃ vāmahastena
    dhṛtvā dakṣiṇahasthena trirabhyarccya taddravyādhi-
    patidevatāṃ sampradānañca arccayitvā saṃkalpya kuśa-
    tilajalatyāgapūrvvakadānam . iti smṛtiḥ ..
    (apānavāyorvyāpāraḥ . malamūtrādivarjjanam ..
    utsajyate viṇmūtramaneneti vyutpattyā pāyvindriyam .
    yathā, — yathā, manuḥ . 12 . 121 .
    “manasīndraṃ diśaḥ śrotre klānte viṣṇaṃ bale haram .
    vācyagniṃ mitramutsarge prajane ca prajāpatim” ..)