utpattivyutkrama
Vācaspatyam
☞
p. 1121, col. 1.
utpattivyutkrama pu0 utpattitovyutkramaḥ . utpattikramāt
viparīte krame . sa ca śā0 sū0 bhāṣyayordarśitaḥ
yathā “bhūtānāmutpattikramaścintito'thedānīmapyayakramaści-
ntyate “viparyyayeṇa tu kramo'taupapadyate ca” śā0 sū0 .
“kimaniyatena krameṇāpyayaḥ, utotpattikrameṇātha vā tadvipa-
rīteneti? . trayo'pi cotpattisthitipralayā bhūtānāṃ bra-
hmāyattāḥ śrūyante “yato vā imāni mūtāni jāyante
yena jātāni jīvanti yat prayantyabhisaṃviśantīti” .
tatrāniyamo'viśeṣāditi prāptam . atha votpatte kramasya
śrutatvāt pralayasyāpi kramākāṅkṣiṇaḥ sa eva kramaḥsyādi-
tyevaṃ prāpte tatobrūmaḥ viparyyayeṇa tu pralayakramo'ta ut-
pattikramādbhavitumarhati . tathā hi loke dṛśyate yena kra-
meṇasopānamārūḍhastato viparītena krameṇāvarohatīti . api
ca dṛśyate mṛdojātaṃ ghaṭādyapyayakāle mṛdbhāvamapyeti adbhyaśca
jātaṃ himakarakādi abbhāvamapyetītyataścopapadyate etat, yat
pṛthivyadbhyojātā satī sthitikālavyatikrāntāvapo'pīyāt,
āpaśca tejasojātāḥ satyastejo'pīyuḥ, evaṃ krameṇa sūkṣma
sūkṣmatarañcānantaramanantaraṃ kāraṇamapītya sarvaṃ kāryyajātaṃ
paramakāraṇaṃ paramasūkṣmaṃ brahmāpyetīti veditavyam . na hi
svakāraṇavyatikrameṇa kāraṇakāraṇe kāryyāpyayonyāyyaḥ . smṛ-
tāvapyutttikramaviparyyayeṇaivāpyayakramastatra tatra pradarśitaḥ .
“jagatpratiṣṭhā devarṣe! pṛthivyapsu pralīyate . jyotiḥṣvāpaḥ
pralīyante jyotirvāyau pralīyate” ityevamādau . utpattikra-
mastūtpattāveva śrutatvānnāpyaye bhavitumarhati na cāsāvayo-
gyatvādapyayenākāṅkṣyate . na hi kāryye dhriyamāṇe kāra-
ṇasyāpyayoyuktaḥ kāraṇāpyaye kāryyasyāvasthānānupapatteḥ .
kāryyāpyaye tu kāraṇasyāvasthānaṃ yuktaṃ mṛdādiṣvevaṃ dṛṣṭatvāt”
bhā0 . tadetat vedā0 pa0 spaṣṭamuktam yathā . “bhūtānāṃ bhautikā-
nāñca na kāgṇalayakrameṇa layaḥ kāraṇalayasamaye kāryyāṇā-
māśrayamantareṇāvasthānānupapatteḥ kintu sṛṣṭikramaviparīta
krameṇa tattatkāryyanāśe tattajjanakādṛṣṭanāśasyaiva prayojaka-
tayā upādānanāśasyāprayojakatvāt anyathā nyāyamate'pi
mahāpralaye pṛthivīparamāṇugatarūparasāderavināśāpatteḥ . tathā
ca pṛthivyā apsu, apāṃ tejasi, tejasovāyau, vāyorā-
kāśe, ākāśasya jīvāhaṅkāre, tasya hiraṇyagarbhāhaṅgāre, tasya
cāvidyāyābhityevaṃrūpaeva pralayaḥ . taduktam viṣṇupurāṇe
“jagatpratiṣṭhā devarṣe! pṛthivyapsu pralīyate . tejasyāpaḥ
pralīyante tejovāyau pralīyate . vāyuśca līyate vyomni
taccāvyakte pralīyate . avyaktaṃ puruṣe brahmanniṣkale sampra-
līyaye . puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ” .