• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • utpattivyutkrama


    Vācaspatyam

    ☞ p. 1121, col. 1.
    utpattivyutkrama pu0 utpattitovyutkramaḥ . utpattikramāt
    viparīte krame . sa ca śā0 sū0 bhāṣyayordarśitaḥ
    yathā “bhūtānāmutpattikramaścintito'thedānīmapyayakramaści-
    ntyate “viparyyayeṇa tu kramo'taupapadyate ca” śā0 sū0 .
    “kimaniyatena krameṇāpyayaḥ, utotpattikrameṇātha vā tadvipa-
    rīteneti? . trayo'pi cotpattisthitipralayā bhūtānāṃ bra-
    hmāyattāḥ śrūyante “yato vā imāni mūtāni jāyante
    yena jātāni jīvanti yat prayantyabhisaṃviśantīti” .
    tatrāniyamo'viśeṣāditi prāptam . atha votpatte kramasya
    śrutatvāt pralayasyāpi kramākāṅkṣiṇaḥ sa eva kramaḥsyādi-
    tyevaṃ prāpte tatobrūmaḥ viparyyayeṇa tu pralayakramo'ta ut-
    pattikramādbhavitumarhati . tathā hi loke dṛśyate yena kra-
    meṇasopānamārūḍhastato viparītena krameṇāvarohatīti . api
    ca dṛśyate mṛdojātaṃ ghaṭādyapyayakāle mṛdbhāvamapyeti adbhyaśca
    jātaṃ himakarakādi abbhāvamapyetītyataścopapadyate etat, yat
    pṛthivyadbhyojātā satī sthitikālavyatikrāntāvapo'pīyāt,
    āpaśca tejasojātāḥ satyastejo'pīyuḥ, evaṃ krameṇa sūkṣma
    sūkṣmatarañcānantaramanantaraṃ kāraṇamapītya sarvaṃ kāryyajātaṃ
    paramakāraṇaṃ paramasūkṣmaṃ brahmāpyetīti veditavyam . na hi
    svakāraṇavyatikrameṇa kāraṇakāraṇe kāryyāpyayonyāyyaḥ . smṛ-
    tāvapyutttikramaviparyyayeṇaivāpyayakramastatra tatra pradarśitaḥ .
    “jagatpratiṣṭhā devarṣe! pṛthivyapsu pralīyate . jyotiḥṣvāpaḥ
    pralīyante jyotirvāyau pralīyate” ityevamādau . utpattikra-
    mastūtpattāveva śrutatvānnāpyaye bhavitumarhati na cāsāvayo-
    gyatvādapyayenākāṅkṣyate . na hi kāryye dhriyamāṇe kāra-
    ṇasyāpyayoyuktaḥ kāraṇāpyaye kāryyasyāvasthānānupapatteḥ .
    kāryyāpyaye tu kāraṇasyāvasthānaṃ yuktaṃ mṛdādiṣvevaṃ dṛṣṭatvāt”
    bhā0 . tadetat vedā0 pa0 spaṣṭamuktam yathā . “bhūtānāṃ bhautikā-
    nāñca na kāgṇalayakrameṇa layaḥ kāraṇalayasamaye kāryyāṇā-
    māśrayamantareṇāvasthānānupapatteḥ kintu sṛṣṭikramaviparīta
    krameṇa tattatkāryyanāśe tattajjanakādṛṣṭanāśasyaiva prayojaka-
    tayā upādānanāśasyāprayojakatvāt anyathā nyāyamate'pi
    mahāpralaye pṛthivīparamāṇugatarūparasāderavināśāpatteḥ . tathā
    ca pṛthivyā apsu, apāṃ tejasi, tejasovāyau, vāyorā-
    kāśe, ākāśasya jīvāhaṅkāre, tasya hiraṇyagarbhāhaṅgāre, tasya
    cāvidyāyābhityevaṃrūpaeva pralayaḥ . taduktam viṣṇupurāṇe
    “jagatpratiṣṭhā devarṣe! pṛthivyapsu pralīyate . tejasyāpaḥ
    pralīyante tejovāyau pralīyate . vāyuśca līyate vyomni
    taccāvyakte pralīyate . avyaktaṃ puruṣe brahmanniṣkale sampra-
    līyaye . puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ” .