• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • utpattikrama


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 180, col. 3.
    ut-patti—krama m. the successive stages of creation (e.g. in TUp., ‘from Brahman arose ether, from ether wind, from wind fire, from fire water, from water earth, from earth plants, from plants food, from food seed, from seed man’).

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1120, col. 2.
    utpattikrama pu0 utpattau kramaḥ . jagatāmutpattipari-
    pāṭyām . sa ca kramaḥ “brahmeti prakṛtya taitti0 u0
    bhāṣyayordarśito yathā .

    “tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ ākā-
    śādvāyuḥ vāyoragniḥ agnerāpaḥ adbhyaḥ pṛthivī
    prathivyā oṣadhayaḥ oṣadhibhyo'nnam annādretaḥ retasaḥ
    puruṣaḥ . sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ “uṣa0 . “tasmā-
    diti mūlavākyasūtritaṃ brahma parāmṛśyate . etasmāditi .
    mantravākyena, anantaraṃ yathā lakṣitaṃ yadbrahmaiva brāhmaṇa-
    vākyena sūtritam yacca satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyanantara-
    meva lakṣitam tasmādetasmādbrahmaṇa ātmana ātmaśabdavācya-
    tvāt . ātmā hi tatsarvasya “tat satyaṃ sa ātmeti” śrutyanta-
    rādato brahmātmā . tasmādetasmādbrahmaṇa ātmasvarūpādākāśaḥ
    sambhūtaḥ samutpannaḥ . ākāśo nāma śabdaguṇo'vakāśakaro
    mūrttadravyāṇāṃ, tammādākāśāt svena sparśaguṇena pūrvvaṇa ca
    kāraṇaguṇena śabdena dviguṇo vāyuḥ, sambhūta ityanuvarttate .
    vāyośca svena rūpaguṇena pūrvābhyāñca triguṇo'gniḥ
    sambhūtaḥ . agneḥ svena rasaguṇena pūrvaiśca tribhiścaturguṇā
    āpaḥ sambhūtāḥ . adbhyaḥ svena gandhaguṇena pūrvaiścaturbhiḥ
    pañcaguṇā pṛthivī sambhūtā . pṛthivyā oṣadhayaḥ . oṣa-
    dhobhyo'nnam . annādretorūpeṇa pariṇatātpuruṣaḥ śiraḥ-
    pāṇyādyākṛtimān . sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayo'nnara-
    savikāraḥ . puruṣākṛtibhāvitaṃ hi sarvebhyo'ṅgebhyastejaḥ
    sambhūtaṃ reto vījaṃ tasmādyo jāyate so'pi tathā puruṣā-
    kṛtireva syāt sarvajātiṣu jāyamānānāṃ janakākṛtiniyama-
    darśanāt sarvveṣāmapyannarasavikāratve brahmavaṃśyatve cāviśiṣṭe .
    kasmāt? puruṣa eva gṛhyate prādhānyāt . kiṃ punaḥ prādhānyaṃ
    karmmajñānādhikāraḥ puruṣa eva hi śaktatvādarthitvācca arthī
    vidvān samarthaḥ karmmajñānayoradhikriyate . “puruṣatve vā
    vistarātmā sa hi vijñānena sampannatamo vijñātaṃ vadati
    vijñātaṃ paśyati veda śvastanaṃ veda lokālokau mattyenāmṛta-
    mīkṣatītyevaṃ sampanno'thetareṣāṃ paśūnāmaśanāpipāse evā-
    bhijñānamityādiśrutyantaradarśanāt” bhā0 .
    eteṣāñca brahmādhiṣṭhitānāmeva tattatkāryyarūpeṇāvirbhāvaḥ
    śā0 sū0 bhāṣyayornirūpito yathā .
    “tadabhidhyānādeva tu talliṅgāt saḥ” sū0 . “kimimāni vi-
    yadādīni bhūtāni svayameva svavikārān sṛjantyāhosvit
    parameśvara eva tena tenātmanāvatiṣṭhamāno'bhidhyāyan taṃ taṃ
    vikāraṃ sṛjatīti sandehe sati prāptaṃ tāvat svayameva sṛja-
    ntīti kutaḥ “ākāśādvāyurvāyoragnirityādi” svātantryaśra-
    vaṇāt . nanvacetanānāṃ svatantrāṇāṃ pravṛttiḥ pratiṣiddhā, naiṣa-
    doṣaḥ . “tattejaaikṣata tā āpaaikṣanteti ca bhūtānāmapi
    cetanatvaśravaṇādityevaṃ prāpte'bhidhīyate . sa eva parameśvara-
    stena tenātmanāvatiṣṭamānobhidhyāyaṃstaṃtaṃ vikāraṃ sṛjatīti
    kutaḥ? talliṅgāt . tathā hi śāstram “yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan
    pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ
    yaḥ pṛthivīmantaroyamayatītyevaṃjātīyakaṃ, sādhyakṣāmeva
    bhūtānāṃ pravṛttiṃ darśayati . tathā “so'kāmayata bahu syāṃ
    prajāyeyeti” prastutya “sacca tyaccābhavat tadātmānaṃ svayamaku-
    ruteti” ca tasyaiva sarvātmabhāvaṃ darśayati . yattu īkṣaṇaśrava-
    ṇamaptejasoḥ, tat parameśvarāveśavaśādeva draṣṭavyaṃ “nānyo''to-
    sti draṣṭā” itīkṣitrantarapratiṣedhāt prakṛtatvācca sata īkṣituḥ
    “tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyetyatra” . “bhūtānāmutpatti-
    kramaścintitaḥ” śā0 bhā0 .