See also utpattiḥ.
1 Birth, production.
2 Producing as an effect or result, giving rise to or generating as a consequence.
3 Production in general.
E. ut up, pata to go, and ktin aff.
1. Springing up, Śṛṅgārat. 20. 2.
Birth, Man. 3, 16; second birth, 2, 68.
3. Produce, Rājat. 5, 69. — Comp. An-,
f. absence of production, Daśak. in Chr.
182, 4.
f. (-ttiḥ)
1. Birth, production.
2. Producing as an effect or re-
sult, giving rise to or generating as a consequence.
3. Production
in general.
E. ut up, pat to go, and ktin aff.
°ketana- nt. lieu de naissance ; °dhāman- id.
°krama- m. étapes de la création.
°vyañjaka- m. marque de naissance.
1) das zum - Vorschein - Kommen, Entstehung, Geburt, Ursprung AK. 1, 1, 4, 8. H. 1367. piḍakotpatti SUŚR. 1, 118, 3. aśvatthaphalotpattikāle P. 4, 3, 48. Sch. kusumotpatti ŚṚṄGĀRAT. 20. utpattyanantaraṃ vināśinī vidyut P. 5, 1, 114, Sch. eṣa prokto dvijātīnāmaupanāyaniko vidhiḥ . utpattivyañjakaḥ (das Zeichen ihrer Wiedergeburt) puṇyaḥ M. 2, 68. sutotpattyā 3, 16. yasmādutpattireteṣām 193. 1, 98. YĀJÑ. 3, 62. 179. PRAŚNOP. 3, 12. MBH. 1, 372. P. 3, 3, 111. DEV. 1, 1. 12, 13. SUŚR. 1, 11, 9. 91, 14. 111, 5. 372, 19. sthityutpattivināśa 194, 16. utpattisthitipralaya PRAB. 54, 10. 9, 7. SĀṂKHYAK. 69. aprakaraṇotpatti adj. KĀTY. ŚR. 1, 3, 28. utpattiprakaraṇa Titel eines Werkes Verz. d. B. H. No. 642. fg.
— 2) Ertrag, Ergiebigkeit: svalpotpattiḥ (deśa) RĀJA-TAR. 5, 68. (deśaḥ) prāpotpattim 69. 169.
— Vgl. anutpattika .
— 1) das zum Vorschein Kommen , Entstehung , Geburt , Ursprung , origo , Fundgrube KĀD. 5,5.
— 2) Wiedergeburt.
— 3) Ertrag , Ergiebigkeit (eines Landes).
— 4) das Vorkommen , insbes. einer vedischen Stelle , ausdrückliches Erwähntsein in einer vedischen Stelle JAIM. 1,1,24. 2,1,3. 2,21. 3,6,6. 7,26. 4,2,14. 19. 3,2. 37. 6,1,42.
et v. pad praef. ut, unde intelligitur, hoc vocabulum
non ex pat sed ex pad ortum esse).
vyākhyāta ñcaidasmābhistaṭṭīkāyāṃ yathā asataḥ—sattvena
vaktumaśakyāt nirupākhyāt abhāvāt sat—bhāvarūpaṃ vastu,
jāyate jātatayā vyavahriyate tathā hi aṅkurādikaṃ vī-
janāśānantarameva, dadhyādi dugdhanāśānantarameva, utpadyamānaṃ
dṛśyate ato'numīyate kāryyabhāvā abhāvakāraṇakāḥ kāryya-
tvāt vījanāśottarajātāṅkurādivat . yatrāpi ca tantvā-
diṣu paṭakāraṇeṣusvarūpeṇa nāśo na dṛśyate tatrāpyanumānenaiva
tajjñānaṃ jananīyam . yuktaṃ caitat utpanne paṭe yadi
tantavo na naṣṭāstadā tantavaime iti vyavahāraviṣayatāma pa-
dyeran na ca tathā, atastatra tantuvyavahārābhāvāt paṭarū-
peṇa vyavahārācca tantavonaṣṭā ityanumātavyam . na ca kāra-
ṇanāśe dagdhatantuṣu paṭadāhavat paṭanāśāpattirityāśaṅkyam,
tantūnāṃ paṭakāraṇatvasyādyāpi asiddhatvāt, ye hi bhāva-
kāraṇakā iti vadeyustān pratyevaitaddūṣaṇamavataret nābhā-
vakāraṇatāvādinaṃ pratīti susthitamabhāvakāraṇavādibauddhā-
dimatam . sataḥ traikālikabādharahitāt kūṭasthavadapari-
ṇāminaḥ vivarttaḥ svājñānakalpitaḥ svajñānanivarttyaḥ pari-
ṇāmavilakṣaṇaḥ atyathābhāvāpattiḥ upacārāt tathā ut-
padyamānaṃ kāryyajātamapi vivarttaḥ na vastu saditi vastutaḥ
pāramārthikena sattvenaṃ nānvitaṃ kintu vyavahārayogyasa-
ttayānvitam . tathā hi śuktikādau rajatādijñānaṃ sarvā-
nubhavasiddhaṃ tacca pratyakṣameva rajataṃ sākṣātkaromītyādyanubha-
vāt pratyakṣe ca viṣayendriyasannikarṣasya kāraṇatvāt deśā-
ntarasthitarajatasya ca cakṣurasannikṛṣṭatayā na pratyakṣaviṣayatā .
na ca pūrvajñātasya rajatasya jñānena upanītasya śuktikāyāṃ
bhrama iti vācyam jñānopanītasya jñānasvīkāre sākṣā-
tkārānubhavāpalāpāpatteḥ . ataeva na pūrvānubhūtarajatasmara-
ṇamātramanubhavavirodhāt . ato'gatyā tatra śuktikāyāmasa-
drajatamutpadyate ityeva kalpanīyam . tadutpattau ca śuktikā-
diviṣayakamajñānaṃ kāraṇaṃ rajataviṣayasaṃskāraśca tatsaha-
kāritayā kalpanīyaḥ . tadeva adhyastatvam yadutpannasva
tasyāsato rajatasya śuktikātādātmyena tatpratyakṣaviṣayatā .
tatrotpanne'pi rajate śuktikāyā ganāgapi vyāvahārika-
sattvasya vyāghāto na bhavatīti yathā, evaṃ kūṭasthe apari-
ṇāmini ātmani svājñāyenāvṛte viyadādikamadhyastamu-
tpadyate tatra ca tadajñānaṃ hetuḥ tatsaṃskāraśca sahakārīti
tathā ca vivādādhyāsitā ghaṭādayaḥ sati adhyastāstaj-
jñānanāśyatve sati sattādātmyena pratīyamānatvāt śuktitā-
dātmyena pratīyamānaśuktijñānanāśyarajatabadityanumānāt
adhyastatvaṃ ghaṭādānāṃ siddham . adhyastatvaṃ ca sākṣātkāri-
pratyakṣaviṣayatvaṃ prāguktaṃ tacca tasyāsato'pyanutpattau pratyakṣa-
viṣayatā na syāditi adhyastatvarakṣāyai tasminnutpattirapyaṅgī-
kāryyā . jñānanāśyatvaṃ ca teṣāṃ mithyātvāt śuktijñānanā-
śyāsadrajatavadityanumātavyamityāstāṃ vistareṇa iti vedānti-
matam . sato bhāvāt vidyamānādevetyarthaḥ . asat utpatteḥ,
kāraṇavyāpārādvā pūrvvamavidyamānaṃ, kāraṇavyāpārāduttarantu
jāyate sadbhavatīti kāṇādanaiyāyikādayaḥ . sataḥ sattvā-
śrayāt bhāvādeva sat, kāraṇavyāpārāt prāgapi, kāraṇā-
vasthārūpasūkṣmarūpeṇa vidyamānaṃ jāyate kāraṇavyāpārāttu-
abhivyajyatevyavahārayogyatāmāpādyate iti yāvaditi vṛddhāḥ
sāṅkhyādayaḥ . evamutpattiviṣaye caturṣu pakṣeṣu sthiteṣu
ādyapakṣatraye anumitsitakāryyātmakakāraṇarūpapradhānāsiddhiṃ
kramaśaḥ pradarśayituṃ kramaprāptaṃ bauddhapakṣamāha yadi punari-
tyādi . nirupākhyāmanirvacanīyamidantayā vaktumaśakyami-
ti yāvat sati hi lakṣaṇe vastu tallakṣaṇavattvena vaktuṃ
śakyam abhāvasya ca lakṣaṇābhāvāt kathaṅkāraṃ vaktavyatā .
yadyapi bhāvabhinnatvaṃ, sattvena pratītyanarhatvam, asattvena
pratītyarhatvaṃ vā tallakṣaṇaṃ kaiściducyate tāni ca sarvāṇyapi
abhāvajñānasāpekṣatayā durjñeyatvādanyonyāśrayadoṣagrastatvā-
ccālakṣaṇānyeva . sukhaduḥkhamohātmakakāryadarśanāt kāra-
ṇasyāpi tathābhūtātmakatvamanumitsitaṃ tacca bhāvasyaiva kāra-
ṇatāpakṣe setsyati nābhāvasya bhāvābhāvayostādātmyānupa-
patteriti bhāvaḥ . vivarttavāde ca kāryyajātasyādhyāsena
tādātmyabhāne'pi vastuto'sattvena sadasatostādātmyā
nupapattyā pūrvavannānumitsitapradhānasiddhirityāha athaikasye-
tyādi . sato'sajjāyate iti pakṣe'pi sadasatostadā-
tmyānupapattyaiva na pradhānasiddhirityāha sadasatorekatve-
ityādi . evamādyapakṣatrike pradhānāsiddhimudbhāvya satkā-
ryapakṣe tat sādhayituṃ satkāryapakṣasabharthanāya kārikāmavatā-
rayati satkāryaṃ pratijānīte ityādi . kārthaṃ sat kāra-
ṇavyāpārāt prāgapi vidyamānamityarthaḥ tena kāraṇavyā-
pārottaraṃ sattvasya naiyāyikādivādiṣu siddhatvena na siddha-
lādhanamiti darśayituṃ viśinaṣṭi kāraṇavyāpārādityādi .
catasṛṣu vādivipratipattiṣu darśitāsu asatkāryapakṣanirā-
karaṇe'pi itarayoḥ pakṣayoranirākaraṇāt tatprakṣayoḥ
pradhānāsiddhirityāśaṅkya mūle tannirākaraṇābhāve'pi ayukta-
tvādeva tayoḥ pakṣayorna grāhyateti kathayitumādau bauddhapakṣaṃ
dūṣayitumutthāpayati yadyapītyādi . dūṣayati tathāpī-
tyādi . ayamāśayaḥ sambaddhaṃ sambandhinameva janayatīti
niyamena kāryakāraṇayoḥ sambandho'pekṣitaḥ vījanāśāṅku-
rayośca kenāpi sambandhena na sambandhitā ghaṭate yena tayoḥ
kāryakāraṇabhāvaḥ syāt . asambaddhasya kāryajanakatve sarva-
smāt sarvakāryotpattirityavyavasthā syāt . na ca vījeṣve-
vāṅkuraprāgabhāvaḥ na tantuṣvityatra svabhāva eva śaraṇaṃ tathā
ca aṅguraprāgabhāva eva niyāmakobhaviṣyatīti vāvyam
prāgabhāvasya sūkṣmāvasthātiriktatve aṅkuratatprāgabhāvayośca
vibhinnakālikatayā kenāpi sambandhena sambandhitvābhāvena
niyāmakatvābhāvāt asambaddhasya niyāmakatve pūrvadoṣatā-
davasthyāt . na ca pratiyogitāsambandhena tayoḥ sambandhi-
teti vācyam abhāvasambandhitāyā eva pratiyogitāpadārtha-
tayā tasyā apyasmatpakṣe'siddhatvāt na ca vījasya nāśāt
kathaṃ tasya aṅkurakāraṇatvamiti, tasya nāśe'pi tadavayavasyā-
nāśāt tasyaiva kāraṇatvaṃ vācyamiti sarvaṃ sustham . viba-
rttavāde ca yadyapi tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhya iti śā0 2,
1, 14 sūtreṇa kāryakāraṇayorabhinnatvameva svīkṛtaṃ tathāpi
ghaṭapaṭādijñānānāmadhyastaviṣayakatayā viṣayāṇāṃ mithyātvaṃ
tairaṅgīkriyate tathā hi vivādādhyāsitāni ghaṭādijñā-
nāni adhyastaviṣayakāṇi satyāviṣayakajñānatvāt śukti-
kāyāṃ rajatajñānavadityanumānena ghaṭādijñānānāmadhyasta-
biṣayakatvaṃ siddhe adhyastasya ca jñānanāśyatayā mithyā-
tvamityasattvameva tathā ca sadasadostādātmyānupapattido-
ṣeṇa naitatpakṣāśrayaṇam . kiñca mithyātvaṃ jñānanivarttyatvaṃ
tacca nedaṃ rajatamiti bādhabuddhyā yathā rajatasya mithyātvaṃ
prasiddhamevaṃ ghaṭādermithyātvasādhakasya bādhasyādarśanānna tasya
mithyātvamevañca hetvasiddheḥ kathaṃ ghaṭādijñānādāvadhyastavi-
ṣayakatvasinniḥ . etadarthameva asati bādhaka ityuktam .
tathā ca śuktirajatabādhakavadatra bādhakābhāvānna tasya mi-
thyātvam . na cādvaitaślatireva bādhikā, tasyāḥ anyārtha-
paratayā dvaitābhāvaniṣedhaparatvābhāvāt ataeva “nādvaitaśru-
rivirīdho jātiparatvāt” ityanena sāṅkhyasūtreṇa śruteḥ
samānajātīvabahujīvaparatvaṃ samarthitam . evaṃ pakṣadvaya-
mayuktikatayā nirasya dṛḍhayuktikasya kāṇādādipakṣasya ni-
rasanīyatayā'vaśeṣatāṃ darśayati kaṇabhakṣetyādi kaṇamannakaṇaṃ
bhakṣayatīti kaṇabhakṣaḥ kaṇādaḥ . akṣaṃ cakṣuścaraṇe yasyeti
akṣacaraṇo gautamastadanusārimatamityarthaḥ
nanu bhāvasya sattvamasattvaṃ ca kādācitko dharmo na tu svā-
bhāvikaḥ tathā ca utpatteḥ prāk asattvaṃ paratastu sattvam
yathā ghaṭe pākāt pūrvaṃ śyāmatā, pākottaraṃ raktatā, tadvat
kālaviśeṣe dharmaviśeṣo bhaviṣyatīti asatkāryapakṣe'pi
na kācit kṣatiriti śaṅkate sadasattve iti . pariharati
tathāpyasatīti . ayamāśayaḥ asattvasya bhāvadharmatve
utpatteḥ prāgapi tasya dharmiṇaḥ sattvaṃ svīkarttavyaṃ tathā
hi dharmasattvaṃ dharmisattvaṃ vinānupapadyamānaṃ dharmisattvamapi
tadākṣipati tathā cāpādakena asattvarūpadharmasattvena āpā-
dyasya dharmmisattvasya siddhiḥ iti . sattvaṃ kāryasattvaṃ tadavasthaṃ
utpatteḥ prāgapi sthitamiti na tadānīṃ dharmyasattvāsi-
ddhirityāha tathā ca nāsattvamiti asattvadharmiṇastadānī-
mapi siddhatvānna gharmyasattvamityarthaḥ . tadevopapādayati
asambaddhenetyādi . asambaddhena dharmmiṇā saheti śeṣaḥ
asattvenetyatrāsyānvayaḥ . atadātmanā atatsvarūpeṇa vā
asattvena kathamasan syāt asattvāśrayaḥ syādityarthaḥ
dharmmiṇā saha sambaddhenaiva dharmeṇa tadāśrayatvaniyamāt
asambaddhasya ca tādātmyenaiva tathātvaniyamācca prakṛte asa-
ttvasya ghaṭena saha sambandhābhāvāt tattādātmyābhāvācca na
tadāśrayatvamiti bhāvaḥ . satkāryapakṣamupasaṃharati tasmā-
diti . tailasya, taṇḍulānāṃ, payasaścābhivyaktirityatrā-
nukṛṣyā'nvayaḥ . asattve kāryasya utpatteḥ prāgasattve sa-
ttvasaṅgibhiḥ sattvāśrayaiḥ kāraṇaiḥ saha sambandhonāsti .
asambaddhasya cotpattau prāguktā avyavasthitiḥ sarvasmāt
sarvotpattirityevaṃ rūpā avyavasthā . prathamaṃ tatpadaṃ dvi-
tīyāntaṃ kāryaparam, dvitīyaṃ tu kāraṇaparaṃ prathamāntam .
kāryyānukūlā kāraṇaniṣṭhaiva śaktiḥ kāryajanananiyāmike-
tyavaseyam tathā ca kāryasyāsattve kathaṃ tadanukūlatvaṃ tasyāḥ
syāditi samarthayituṃ śakteritaraniṣṭhatvaṃ vikalpya dūṣayati
sā śaktiriti” .
yathā ca asatona sadutpattiḥ sataścābhivyakti stathā
chā0 u0 bhāṣyayoḥ samarthitaṃ yathā “sadeva saumyedamagra
āsīdekamevā'dvitīyam . taddhaika āhurasadevedamagra
āsīdekamevādvitīyaṃ tasmādasataḥsajjāyate . kutastu khalu
saumyevaṃ syāditi? hovāca kathamasataḥ sajjāye-
teti? . sattveva saumyedamagra āsīt ekamevā-
dvitīyam . tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti” chā0 u0 “sadeva
sadityastitāmātraṃ vastu sūkṣmaṃ nirviśeṣaṃ sarvvagatam . ekaṃ
nirañjanaṃ niravayavaṃ vijñānaṃ yadavagamyate sarvvavedāntebhyaḥ .
evaśabdo'vadhāraṇārthaḥ . kintadavadhriyate? ityāha . idaṃ
janannāmarūpakriyāvadvikṛtamupalabhyate yattatsadevāsīdityāsī-
cchabdena sambadhyate . kadā sadevedamāsīdityucyate agne
jagataḥ prāgutpatteḥ . kiṃ nedānīmidaṃ sad yenāgraāsī
diti viśeṣyate, na, kathaṃ tarhi viśeṣaṇam? idānīmapīdaṃ
sadeva, kintu nāmarūpaviśeṣaṇavadidaṃśabdabuddhiviṣayaṃ cetī-
dañca bhavati . prāgutpattestvagre kevalasacchabdabuddhimātra-
gamyameveti sadevedamagra āsīdityavadhāryyate . na hi
prāgutpatternāmavadrūpavadvedamiti grahītuṃ śakyaṃ vastu su-
ṣuptakāla iva . yathā suṣuptādutthitaḥ sattvamātramavaga-
cchati suṣupte sanmātremeva kevalaṃ vastviti tathā prāgut-
patterityabhiprāyaḥ . yathedamucyate loke pūrvvāhṇe dhaṭā-
disisṛkṣuṇā kulālena mṛtpiṇḍaṃ prasāritamupalabhya
grāmāntaraṃ gatvā pratyāgato'parāhṇe tatraiva ghaṭaśarāvādya-
nekabhedabhinnaṃ kāryyamupalabhya mṛdevedaṃ ghaṭaśarāvādi kevalaṃ
pūrvvāhṇe āsīditi, tathehocyate sadevedamagra āsīditi .
ekameveti . svakāryyapatitamanyannāstītyekamevetyucyate .
advitīyamiti . mṛdvyatirekeṇa mṛdo yathā'nyadghaṭādyā-
kāreṇa pariṇamayitṛkulālādinimittakāraṇaṃ dṛṣṭaṃ tathā
sadvyatirekeṇa sataḥ sahakārikāraṇaṃ dvitīyaṃ vastvantaraṃ prāptaṃ
pratiṣidhyate . advitīyamiti nāsya dvitīyaṃ vastvantaraṃ
vidyata ityadvitīyam . nanu vaiśeṣikapakṣe'pi satsāmā-
nādhikaraṇyaṃ sarvvasyopapadyate . dravyaguṇādiṣu sacchabda-
buddhyanuvṛtteḥ . saddravyaṃ san guṇaḥ sat karmme tyādidarśa-
nāt, satyamerva syādidānīm, prāgutpattestu naivedaṃ kāryyaṃ
sadevāsīdityabhyu pagamyate vaiśeṣikaiḥ prāgutpatteḥ kāryya-
syāsattvābhyupagamāt . na caikameva sadadvitīyaṃ prāgut-
pattericchanti . tasmādvaiśeṣikaparikalpitāt sato'nya-
tkāraṇamidaṃ saducyate mṛdādidṛṣṭāntebhyaḥ . tat tatra haita-
smin prāgutpattervastunirūpaṇe eke vaināśikā āhurvastu
nirūpayanto'sadabhāvātātraṃ prāgutpatteridaṃ jagadekamevā-
gre'dvitīyamāsīditi . sadabhāvamātraṃ hi prāgutpatte-
stattvaṃ kalpayanti bauddhāḥ . na tu satpratidvandvivastvantara-
micchanti . yathā saccāsaditi gṛhyamāṇaṃ yathābhūtaṃ tadvi-
rītaṃ tattvaṃ bhavatīti naiyāyikāḥ . nanu sadabhāvamātraṃ
prāgutpatteścedabhipretaṃ vaināśikaiḥ kathaṃ prāgutpatte-
ridamāsīdasadekamevādvitīthañceti kālasambandhaḥ saṅkhyā-
sambandho'dvitīyatvaṃ cocyate taiḥ . vāḍham . na yuktaṃ teṣāṃ
bhāvābhāvamātramabhyupagacchatām . asattvamātrābhyupagamo'-
pyayukta evābhyupaganturanabhyupagamānupapatteḥ . idānīma-
bhyupagantābhyupagamyate na prāgutpatteriti na prāgutpatteḥ
sadabhāvasya prāmāṇābhāvāt . prāgutpatterasadeveti kalpa-
nānupapattiḥ . nanu kathaṃ vastvākṛte śabdārthatve'sadevamevā-
dvitīyamiti padārthavākyārthopapattistadanupapattau cedaṃ
vākyamapramāṇaṃ prasajyeteti cet naiṣa doṣaḥ sadgra-
haṇanivṛttiparatvādvākyasya . sadityayaṃ tāvacchabdaḥ sadā-
kṛtivācakaḥ . ekamevādvitīyamityetau ca samānādhika-
raṇau . tathedamāsīditi ca . tatra nañ sadvākye prayuktaḥ
sadvākyamevāvalambya sadvākyārthaviṣayāṃ buddhiṃ sadekamevā-
dvitoyamidamāsīdityevaṃlakṣaṇāṃ tataḥ sadvākyārthānniva-
rttayati . aśvārūḍha ivāśvālambano'śvaṃ tadabhimukhaviṣa-
yānnivarttayati tadvat . na tu punaḥ sadabhāvamevābhidhatte'taḥ
puruṣasya viparītagrahaṇanivṛttyarthaparamidamasadevetyādi vākyaṃ
prayujyate . darśayitvā hi viparītagrahaṇaṃ tato nivartta-
yituṃ śakyata ityarthavattā'sadādivākyasya śrautatvaṃ prāmā-
ṇyañca siddhamityadoṣaḥ . tasmādasataḥ sarvvābhāvarūpātsa-
dvidyamānamajāyata samutpannam . aḍabhāvaśchāndasaḥ .
tadetadviparītagrahaṇaṃ mahāvaināśikapakṣaṃ darśayitvā pratiṣedha-
ti . kutastu? pramāṇāt khalu he saumya! evaṃ syādasataḥ
sajjāyate ityevaṃ kuto bhavet na kutaścitpramāṇādevaṃ sambhavatī-
tyarthaḥ . yadapi vījopamardde'ṅkuro jāyamābo dṛṣṭo'bhā-
vādeveti tadapyabhyupagamaviruddhaṃ teṣām . kathaṃ? ye tāvadvījā-
vayavā vījasaṃsthānaviśiṣṭāste'ṅkure'pyanuvarttanta eva na
teṣāmupamarddo'ṅkurajanmani . yatpunarvījākārasaṃsthānaṃ tadvī-
jāvayavavyatirekeṇa vastubhūtaṃ na vaināśikairabhyupagamyate yada-
ṅkurajanmanyupamṛdyetātha tadastyavayavavyatiriktaṃ vastubhūtaṃ
tathāca satyabhyu pagamavirodhaḥ . atha saṃvṛttyābhyupagataṃ vīja-
saṃsthānarūpamupamṛdyata iti cet . keyaṃ saṃvṛttirnāma kima-
sāvabhāva uta bhāva iti . yadyabhāvo dṛṣṭāntābhāvaḥ . atha
bhāvastathāpi nābhāvādaṅkurotpattiḥ vījāvayavebhyo
hyaṅkurotpakṣeḥ . avayavā apyupamṛdyanta iti cet .
na tadavayaveṣu tulyatvāt . yathā vaināśikānāṃ vīja-
saṃsthānarūpo'vayavī nāsti . tathāvayavā apīti teṣā-
mapyupamarddānupapattiḥ . vījāvayavānāmami sūkṣmāvayavā-
stadavayavānāmapyanye sūkṣmāstadavayavā ityevaṃ prasaṅgasyā'-
nuvṛtteḥ sarvvatropamarddānupapattiḥ . sadbuddhyanuvṛtteḥ sattvā-
nivṛtti śceti sadvādināṃ sata eva sadutpattiḥ setsyati .
na tvasadvādināṃ duṣṭānto'styasataḥ sadutpattauḥ . mṛt-
piṇḍādghaṭotpattirdṛśyate sadvādināṃ, tadbhāve ca bhāvāttada-
bhāve cābhāvāt . yadyabhāvādeva ghaṭa ut padyeta ghaṭārthinā
mṛtpiṇḍo nopādīyeta . abhāvaśabdabuddhyanuvṛttiśca ghaṭādau
prasajyeta na tvetadastyato nāsataḥ sadut pattiḥ . yadapyā-
hurmṛdbuddhirghaṭabuddhernimittamiti mṛdvuddhirghaṭabuddheḥ kāraṇa-
mucyate na tu paramārthata eva mṛdghaṭo vāstīti tadapi
mṛdbuddhirvidyamānā vidyamānāyā eva ghaṭabuddheḥ kāraṇamiti
nāsataḥ sadutpattiḥ . mṛdbuddhighaṭabuddhyornimittanaimittakatayā-
nantaryyamātraṃ na tu kāryyakāraṇatvamiti cetu na
buddhīnāṃ nairantaryye gamyamāne vaināśikānāṃ bahirdvaṣṭāntasyā-
bhāvāt . ataḥ kutastu khalu saumyaivaṃ syāditi hovāca
kathaṃ kena prakāreṇāsataḥ sajjāyeteti? asataḥ sadutpattau
na kaścidapi dṛṣṭāntaprakāro'stītyabhiprāyaḥ . evamasadvā-
dipakṣamunmathyopasaṃharati sattvaiva saumyedamagra āsīditi
svapakṣasiddhiḥ . nanu sadvādino'pi sataḥ sadutpadyata iti
naiva dṛṣṭānto'sti . “ghaṭādghaṭāntarotpattyadarśanāt .
satyamevaṃ na sataḥ sadantaramutpadyate kiṃ tarhi sadeva saṃsthā-
nāntareṇāvatiṣṭhate . yathā sarpaḥ kuṇḍalī bhavati . yathā
ca mṛccūrṇṇaṃ piṇḍaghaṭakapālādiprabhedaiḥ . yadyevaṃ sadeva sarvva-
prakārāvasthaṃ kathaṃ prāgutpatteridamāsīdityucyate . nanu na
śrutaṃ tvayā sadevetyavadhāraṇamidaṃśabdavācyasya kāryyasya . prāptaṃ
tarhi prāgutpatterasadevāsīnnedaṃ śabdavācyamidānīmidaṃ jāta-
miti, na sata evedaṃśabdabuddhiviṣayatayāvasthānāt yathā mṛdeva
piṇḍaghaṭādiśabdabuddhiviṣayetvenāvatiṣṭhate tadvat . nanu yathā
mṛdvastvevaṃ piṇḍaghaṭādyapi tadvatsadvuddheranyabuddhiviṣayatvātkā-
ryyasya sato'nyavastvantaraṃ syātkāryyajātaṃ yathā'śvād gauḥ,
na piṇḍaghaṭādīnāmitaretaravyabhicāre'pi mṛttvādhyabhicā-
rāt . yadyapi ghaṭaḥ piṇḍaṃ vyabhicarati piṇḍaśca ghaṭaṃ
tathāpi piṇḍaghaṭau mṛttvaṃ na vyabhicaratastasmānmṛnmātraṃ
piṇḍaghaṭau, vyabhicaratyaśvaṃ gauraśvo vā gām, tasmānmṛdādi
saṃsthānamātraṃ ghaṭādayaḥ . evaṃ satsaṃsthānamātramiḍhaṃ sarbda
miti yuktaṃ prāgutpatteḥ sadeyeti vācārambhaṇamātra-
tvādvikārasaṃsthānamātrasya . nanu niravayavaṃ sat “niṣkalaṃ
niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam” “divyo hyamūrttaḥ
puruṣaḥ sa bāhyābhyantaro hyaja” ityādiśrutibhyo, niravaya-
vasya sataḥ kathaṃ vikārasaṃsthānamupapadyate . naiṣa doṣo rajvā-
dyavayavebhyaḥ sarpādisaṃsthānavadbuddhiparikalpitebhyaḥ sadavaya-
vetyo vikārasaṃsthānopapattaḥ . “vācārambhaṇaṃ vikāro nāma-
dheyaṃ mṛttiketyeva satyam” “evaṃ sadeva satyamiti” śruteḥ .
ekamevādvitīyaṃ paramārthata idaṃbuddhikāle'pi tatsat aikṣatekṣāṃ
darśanaṃ kṛtavān . ataśca na pradhānaṃ sāṅkhyaparikalpitaṃ
jagatkāraṇam pradhānasyācetanatvābhyupagamāt . idantu
saccetanamīkṣitṛtvāttatkathamaikṣatetyāha bahu prabhūtaṃ syāṃ bhaveyaṃ
prajāyeya prakarṣeṇotpradyeya . yathā mṛd ghaṭādyā-
kāreṇa yathā vā rajjvādi sarpādyākāreṇa buddhi-
kalpitena . asadeva tarhi sarvvaṃ yadgṛhyate rajjuriva
sarpādyākāreṇa, na, sata eva dvaitabhedenānyathāgṛhyamāṇa-
tvānnāsattvaṃ kasyacit kaciditi brūmaḥ . yathā sato'nya-
dvastvantaraṃ parikalpya punastasyaiva prāgutpatteḥ pradhvaṃsācco-
rddhamasattvaṃ bruvate tārkikā na tathā'smābhiḥ kadācit-
kvacidapi sato'nyadabhidhāmanabhidheyaṃ vā vastu parikalpyate
sadeva tu sarvvamabhidhānamabhidhīyate ca yadanyabuddhyā yathā
rajjureva sarpabuddhyā sarpa ityabhidhīyate yathā, vā piṇḍa-
ghaṭādirmṛdo'nyabuddhyā piṇḍaghaṭādiśabdenābhidhīyate loke .
rajjuvibekadarśināṃ tu sarpābhidhānabuddhī nivartteta yathā ca
mṛdvivekadarśināṃ ghaṭādiśabdabuddhī tadvatsadvivekadarśināmanya-
vikāraśabdabuddhī nivarttete . “yato vāco nivarttante'prāpya ma-
nasā saheti” “anirukte'nilayana “ityādiśrutibhyaḥ” bhā0
vṛ0 u0 bhāṣye abhāvādikāraścavādanirākaraṇena ut-
patteḥ prāgapi satkāryyaṃ kāraṇavyāpārādabhivyajyate iti
sthirīkṛtam yathā . “naiveha kiñcanāgra āsīt mṛtyu-
naivedamāvṛtamāsīt vṛ0 u0 . “naiveha kiñcanāgra āsīt .
iha saṃsāramaṇḍale kiñcana kiñcidapi nāmarūpapravibhakta vi-
śeṣaṃ naivāsīt na babhūva . prāgutpattermana ādeḥ kiṃ śūnya-
meva syāt, naiveha kiñcaneti śruteḥ na, kāryyaṃ kāraṇaṃ vāsī-
dutpatteśca . utpadyate hi ghaṭaḥ . ataḥ prāgutpatterghaṭasya
nāstitvam natu kāraṇasya nāstitva” mṛtpiṇḍādi-
darśanāt . yannopalabhyate tasyaiva nāstitā . astukāryyasya,
natu kāraṇasya, upalabhyamānatvāt na prāgutpatteḥ sarvvā-
nupalambhāt, anupalabdhiścedabhāvo hetuḥ sarvvasya jagataḥ
prāgutpatterna kāraṇaṃ kāryyañcopalabhyate . tasmātsarvasyaivā-
bhāvo'stu, na mṛtyunaivedamāvṛtamāsīditi śruteḥ .
yadi hi kiñcidapi nāsāt yenāvriyate yaccāvriyate
tadā nāvakṣyanmṛtyunaivedamāvṛtamiti . na hi bhavati gaga-
nakusumacchannī bandhyāputra iti . bravīti ca mṛtyunaivedamā-
vṛtamāsīditi . tasmādyenāvṛtaṃ kāraṇena yaccāvṛtaṃ kāryyaṃ
prāgutpattestadubhayamāsīcchruteḥ prāmāṇyāt anumeya-
tvācca . anumīyate ca prāgutpatteḥ kāryyakāraṇayora-
stitvam kāryyasya hi sato jāyamānasya kāraṇe satyutpatti-
darśanāt asati cādarśanāt . jagato'pi prāgutpatteḥ
kāraṇāstitvamanumīyate ghaṭādikāraṇāstitvavat . ghaṭā-
dikāraṇasyāpyasattvamevānupamṛdya mṛtpiṇḍādikaṃ ghaṭādya-
nutpatteriti cenna mṛdādeḥ, kāraṇatvāt . mṛtsuvarṇādi
hi tatra kāraṇaṃ ghaṭarucakādeḥ na piṇḍādyākāraviśeṣaḥ
tadabhāve tadabhāvāt . asatyapi piṇḍākāraviśeṣe mṛtsuva-
rṇṇādikāraṇadravyamātrādeva ghaṭarucakādikāryotpattirdṛśyate .
tasvānna piṇḍākāraviśeṣo ghaṭarucakādikāraṇam . a-
sati tu mṛtsuvarṇādidravye ghaṭarucakādirna jāyata iti
mṛtsuvarṇṇādidravyameva kāraṇaṃ natu piṇḍākāraviśeṣaḥ .
sarvvaṃ hi kāraṇaṃ kāryamutpādayat pūrvotpannasyātmakāryasya
tirodhānaṃ kurvvat kāryāntaramutpādayati . ekasmin
kāraṇe yugapadanekakāryyavirodhāt . na ca pūrvvakāryyopamarde
kāraṇasya svātmopamardo bhavati . tasmāt piṇḍādyupamarde
kāryyotpattidarśanamahetuḥ . prāgutpatteḥ kāraṇasattve pi-
ṇḍādivyatirekeṇa mṛdāderasattvādayuktariti cet piṇḍādi-
pūrvvakāryyopamarde mṛdādikāraṇaṃ nopamṛdyate . ghaṭādikā-
ryyāntare'pyanuvartata ityetadayuktam . piṇḍadhaṭādivyatirekeṇa
mṛdādikāraṇasyānupalasbhāditi cet na mṛdādikāraṇānāṃ
ghaṭādyutpattau piṇḍādinivṛttāvanuvṛttidarśanāt . sādṛ-
śyādanvayadarśanaṃ kāraṇānuvṛtteriti cenna piṇḍādi-
gatānāṃ mṛdādyavayavānāmeva ghaṭhādau pratyakṣatve'numānābhā-
sātmādṛśyādikalpanānupapatteḥ . na ca pratyakṣānumāna-
yorviruddhā vyabhicāritā pratyakṣapūrvvakatvādamumānasya
sarvvatraivānāśvāsaprasaṅgāt . yadi ca kṣaṇikaṃ sarvaṃ, tade-
vedamiti gamyamānaṃ tadbuddherapi anyatadbaddhyapekṣatve
tasyā apyanyabuddhyapekṣatvamityanāsthāyāṃ tatsadṛśamidamityasyā
api buddhermṛṣātvāt sarvatrānāśvāsataiva . tadidambuddhyorapi
kartrabhāve sambandhānupapattiḥ . mādṛśyātsambandha iti cenna .
tadidambuddhyoritaretaraviṣayatvānupapatteḥ . asati cetare-
taraviṣaye sādṛśyagrahaṇānupapattiḥ . asatyeva sādṛśye
tadbuddhiriti cenna . tadidambuddhyorapi sādṛśyabuddhivadasadvi-
ṣayatvaprasaṅgāt . asadviṣayatvameva sarvvabuddhīnāmastveti cenna
buddhibuddherapyasadviṣayatvaprasaṅgāt . tadapyastviti cenna .
sarvvabuddhīnāṃ mṛṣātve'satyabuddhyanupapatteḥ . tasmādasadetat
sādṛśyāttu tadbuddhirityataḥ siddhaḥ prākkāryotpatteḥ kāra-
ṇasadbhāvaḥ . kāryasya cāmivyaktiliṅgatvāt . kāryyasya ca
sadbhāvaḥ prāgutpatteḥ siddhaḥ katham? abhivyaktiliṅgatvāt .
abhivyaktirliṅgamasyetyabhivyaktiḥ sākṣādvijñānālambanatva-
prāptiḥ . yaddhi loke prāvṛtaṃ tama ādinā ghaṭādi vastu
tat ālokādinā prāvaraṇatiraskāreṇa vijñānaviṣayatvaṃ
prāpnuvat prāksadbhāvaṃ na vyabhiracati . tathedamapi jagat prāgu-
tpatterityavagacchāmaḥ . na hi avidyamāno ghaṭa udite
'pyāditya upalabhyate . nanu te'vidyamānatvābhāvādupalabhya-
taiveti cet . na hi tava ghaṭādikāryyaṃ kadācidapyavidya-
mānamityudite'pyāditya upalabhyetaiva . mṛtpiṇḍe'sannihite
tama ādyāvaraṇe cāsati vidyamānatvāditi cet na dvivi-
dhatvādāvaraṇasya . ghaṭādikāryasya dvividhaṃ hyāvaraṇaṃ mṛdā-
derabhivyaktasya tamaḥkuḍyādi prāṅmṛdo'bhivyaktermṛdādyava-
yavānāṃ piṇḍādikāryāntararūpeṇa saṃsthānam . tasmāt
prāgutpattervidyamānasyaiva ghaṭādikāryyasyāvṛtatvādanupa-
labdhiḥ . naṣṭotpannabhāvābhāvaśabdapratyayabhedastvabhivyaktitiro-
bhāvayordvividhatvāpekṣaḥ . piṇḍakapālāderāvaraṇavailakṣa-
ṇyādayuktamiti cet tamaḥkuḍyādi hi ghaṭādyāvaraṇaṃ
ghaṭādibhinnadeśaṃ dṛṣṭaṃ na tathā ghaṭādibhinnadeśe dṛṣṭe
piṇḍakapāle tasmātpiṇḍakapālasaṃsthānayorvidyamānasyaiva
ghaṭasyāvṛtatvādanupalabdhirityayuktamāvaraṇadharmavailakṣaṇyāditi
cet na kṣīrodakādeḥ kṣīrādyāvaraṇenaikadeśatvadarśanāt .
ghaṭādikārye kapālacūrṇṇādyavayavānāmantarbhāvādanāvaraṇatva-
miti cet na vibhaktānāṃ kāryāntaratvādāvaraṇatvopapa-
tteḥ . āvaraṇābhāva eva yatnaḥ kartavya iti cet piṇḍakapā-
lāvasthayorvidyamānameva ghaṭādikāryamāvṛtatvānnopalabhyata
iti ghaṭādikāryārthinā tadāvaraṇavināśa eva yatnaḥ
karttavyo na ghaṭādyutpattau . na rcatadasti tasmādayuktaṃ
vidyamānasyaivāvṛtatvādanupalarbdhiriti cet na aniya-
māt . na hi vināśamātraprayatnādeva ghaṭādyabhivyakti-
rniyatā tama ādyāvṛte ghaṭādau pradīpādyutpattau prarya
tnadarśanāt . so'pi tamonāśāyaiveti cet dīpādyut-
pattāvapi yaḥ prayatnaḥ so'pi tamastiraskaraṇāya . tasminnaṣṭe
ghaṭaḥ svayamevopalabhyate na hi ghaṭe kiñcidādhīyata
iti cait na prakāśavato ghaṭasyopalabhyamānatvāt .
yathā prakāśaviśiṣṭo ghaṭa upalabhyate pradīpakaraṇe, na
tathā prāk pradīprakaraṇāt . tasmāt na tamastiraskārā-
yaiva pradīpakaraṇam kintarhi prakāśavattvāya . prakāśa-
śattvenaivopalabhyamānatvāt . kvacidāvaraṇavināśe'pi yatnaḥ
syāt yathā kuḍyādivināśe . tasmānna niyamo'sti a-
bhivyaktyarthināvaraṇavināśa eva yatnaḥ kārya iti . niya-
mārthavattvācca . kāraṇe vartamānaṃ kāryaṃ kāryāntarāṇāmāva-
raṇamityavocāma . tatra yadi pūrvvābhivyaktasya kāryyasya
piṇḍasya vyavahitasya vā kapālasyavināśa eva yatnaḥ kri-
yeta tadā vidalacūrṇṇādyapi kāryyam jāyeta . tenāpyā-
vṛto ghaṭo nopalabhyata iti punaḥ prayatnāntarāpekṣaiva .
tasmādghaṭādyamivyaktyarthino niyata eva kārakavyāpāro'rtha-
vān . tasmāt prāgutpatterapi sadeva kāryam . atītā-
nāgatapratyayabhedācca . atīto ghaṭo'nāgato ghaṭa ityeta-
yośca pratyayayorvartamānaghaṭapratyayavanna nirviṣayatvaṃ yuktam .
anāgatārthipravṛtteśca . nahyasatyarthitayā pravṛttirloke dṛṣṭā .
yogināṃ cātotānānatajñānasya satyatvāt asaṃścedbhaviṣyadghaṭa
aiśvarambhaviṣyadghaṭaviṣayaṃ pratyakṣajñānaṃ mithyā syāt . na
ca pratyakṣamupacaryyate . ghaṭasadbhāve hyanumānamavocābha
vipratiṣedhācca . yadi ghaṭo bhaviṣyatīti kulālādiṣu
vyāpriyamāṇeṣu ghaṭārthaṃ, pramāṇena niścitam . yena ca
kālena ghaṭasya sambandho bhaviṣyatītyucyate tasminneva kāle
ghaṭo'sanniti . pratiṣiddhamabhidhīyate bhaviṣyadghaṭo'sanniti
na bhaviṣyatītyarthaḥ ayaṃ ghaṭo na varttata iti yadvat .
atha prāgutpatterghaṭo'sannityucyate ghaṭārthaṃ pravṛtteṣu kulā-
lādiṣu tatra yathā vyāpārarūpeṇa varttamānāstāvat kulā-
lādayastathā ghaṭo na varttata ityasacchabdakhārthaścenna virudhyate
kasmāt svena hi bhaviṣyadrūpeṇa ghaṭo varttate . na hi pi-
ṇḍasya varttamānatā kapālasya vā ghaṭasya bhavati . na ca tayo-
rbhaviṣyattā ghaṭasya . tasmāt kulālādivyāpāravarttamāna-
tāyāṃ prāgutpatterghaṭo'sanniti na virudhyate . yadi ghaṭasya
yatsvambhaviṣyattākāryyarūpaṃ tat pratiṣidhyeta . tatpratiṣedhe
virodhaḥ syāt . natu tadbhavān pratiṣedhati . na ca sarveṣāṃ
kriyāvatāmekaiva varttamānatā bhaviṣyattvaṃ vā . api ca
caturvidhānāmabhāvānāṃ ghaṭasyetaretarābhāvo ghaṭādanyo dṛṣṭo
yathā ghaṭābhāvaḥ paṭādireva na ghaṭasvarūpameva . na ca ghaṭā-
bhāvaḥ san paṭo'bhāvātmakaḥ kintarhi bhāvarūpa eva ghaṭasya
prākpradhvaṃsātyantābhāvānāmapi ghaṭena vyapadiśyamānatvāt
ghaṭsyetaretarābhāvavat tathaiva bhāvātmakatā abhāvānām .
evañca sati ghaṭasya prāgabhāva iti na ghaṭasvarūpameva prāgut-
patternāsti . atha ghaṭasya prāgabhāva iti ghaṭasya yat svarūpaṃ
tadevocyate, ghaṭasyeti vyapadeśanupapattiḥ . atha kalpayitvā
vyapadiśyeta śilāputtrakasya śarīramiti yadvat . tathāpi
ghaṭasya prāgabhāva iti kalpitasyaivābhāvasya ghaṭena vyapadeśo
na ghaṭasvarūpasyaiva . athārthāntaraṃ ghaṭādghaṭasyābhāva iti
uktottarametat . kiñcānyatprāgutpatteḥ śaśaviṣāṇavadamāva-
bhūtasya ghaṭasya svakāraṇasattāsambandhānupapattiḥ dviniṣṭhatvāt
sambandhasya . ayutasiddhānāmadoṣa iti cet na bhāvābhāva-
yorayutasiddhatvānupapatteḥ . bhāvabhūtayorhi yutasiddhatā'-
yutasiddhatā vā syānna tu bhāvābhāvayorabhāvayorvā . tasyāt
sadeva kāryyaṃ prāgutpatteriti siddham” etadabhipretya gītā-
yāmuktam “nāsato vidyate bhāvonābhāvo vidyate sataḥ” iti
atha bhūtotpattiprakāraḥ kāṇādabhāṣyanyāyakandalyordarśito
yathā “tataḥ prātaḥ prāṇināṃbhogabhūtaye maheśvarasya sisṛkṣāna-
ntaraṃ sarvyātmagatavṛttilabdhadṛṣṭāpekṣebhyastatsaṃyogebhyaḥ pavana-
paramāṇuṣu karmotpattau teṣāṃ parasparasaṃyogebhyo dvyaṇukādi-
prakrameṇa mahān vāyuḥ samutpannododhūyamānastiṣṭhati”
bhā0 “yadyapi tadā''tmanāṃ prāṇasaṃbandhonāsti tathāpi prā-
ṇina ityuktaṃ yogyatvāt . teṣāṃ bhogabhūtaye sukhaduḥkhānubha-
votpattaye maheśvarasya sisṛkṣā sarjanecchā jāyate tadanantaraṃ
sarveṣvātmasu gatānyadṛṣṭāni vṛttiṃ labhante . yadyapi yuga-
padutpadyamānāsaṃkhyeyakāryyotpattau vyāpriyamāṇā digā-
divannityatvādekaiveśvarecchā kriyāśaktirūpā tathāpyeṣā tattat
kālaviśeṣasahakāriprāptau kadācit saṃhārārthā bhavati kadā-
cit sṛṣṭyarthā bhavati yadā saṃhārārthā tadā tadanurodhādaṃdṛ-
ṣṭādīnāṃ vṛttinirodha audāsīnyalakṣaṇo jāyate yadā tva-
sau sṛṣṭyarthā bhavettadā vṛttilābhaḥ svakāryajananaṃ prati vyāpārī
bhavati . vṛttirlabdhā yaistāni vṛttilabdhāni āhitāgnyādi-
tvāt niṭhāyāḥ pūrvvanipātodantajāta iti yathā . sarvā-
tmagatāni vṛttilabdhāni adṛṣṭāni tānyapekṣante ye tat saṃyogā
ātmāṇusaṃyogāstebhyaḥ pavanaparamāṇuṣu karmmāṇyutpadyante
pavanaparamāṇavaḥ samavāyikāraṇaṃ labdhavṛttyadṛṣṭavadātmāṇu-
saṃyogo'samavāyikāraṇamadṛṣṭaṃ nimittakāraṇamevaṃ karmot-
pattau teṣāṃ pavanaparamāṇūnāṃ parasparasaṃyogā jāyante
tatsaṃsaṃyogebhyaśca dvyaṇukānyutpadyante tadanu tryaṇukānīti
anena krameṇa mahān vāyuḥ samutpadyamāno nabhasyākāśe
dodhūyamānaḥ kvacidapratihatatvāyadvegātiśayayuktastiṣṭhati” ka0 .
“tadanantaraṃ tasminnāpyebhyaḥ paramāṇubhyastenaiva krameṇa mahān
salilanidhirut pannaḥ poplūyamānaḥ” bhā0 “pratirodhakābhā-
vāt sarvatra plavamānastiṣṭhati” ka0 . “tatastasminneva pārthiyebhyaḥ
paramāṇubhyo dvyaṇukādikrameṇa samutpannā mahāpṛthivī-
sthirasvabhāvā tiṣṭhati . tatastaijasebhyaḥ paramāṇubhyaḥ samu-
tpanno mahāṃstejorāśirdedīpyamānastiṣṭhati” bhā0 .
“tadanantaraṃ salilanidherutpattyanantaraṃ tasminneva jalanidhau
pārthivebhyaḥ paramāṇubhyo mahāpṛtivī saṃhatā sthirasvabhā-
vā'vatiṣṭhate tadanantaraṃ tasminneva mahodaghau taijasebhyo'-
ṇumyo dvyaṇukādikrameṇotpanno mahāṃstejorāśiḥ kena-
cidanabhibhūtatvāddedīpyamānastiṣṭhati yadyapi payaḥpāva-
kayoḥ svābhāvikovirodho'sti tathāpyadṛṣṭavaśādādhārādheya
bhāvonānupapannaḥ” ka0 . “evaṃ samut panneṣu caturṣu mahābhūteṣu
maheśvarasyābhidhyānamātrāttaijasebhyo'ṇubhyaḥ pārthivaparanāṇu-
sahitebhyo mahadaṇḍamārabhyate . tasmiṃścaturvadana-
kamalaṃ sarvalokapitāmahaṃ brahmāṇaṃ sakalabhuvanasahita-
mutpādya prajāsarge niyuṅkte” bhā0 . “evamanantaroktena
krameṇotpanneṣu mahābhūteṣu maheśvarasvābhidhyānamātrātsaṃ-
kalpamātrāt taijasebhyaḥ paramāṇubhyaḥ pārthivaparamāṇusa-
hitebhyovṛhadaṇḍaṃ mahaḍḍimbamārabhyate ḍimbārambhe pārthivā
avayavā upaṣṭambhakāstenedaṃ vahnipuñjaprāyaṃ mā bhūt .
tasminnaṇḍe catvāri vadanakamalāni yasya taṃ brahmāṇaṃ sarva-
lokapitāmahaṃ sarveṣāmeva lokānāmādyaṃ puruṣa samastai-
rbhuvanaiḥ sahotpādya prajānāṃ sarge janane viniyuṅkte “tva
midaṃ kurvviti” ka0 . “sa ca maheśvareṇa viniyukto brahmā-
tiśayajñānavairāgyaiśvaryyasampannaḥ praṇigāṃ karmavipākaṃ
viditvā karmmānurūpajñānabhogāyuṣaḥ sutān prajāpatīn mā-
nasān manudevarṣipitṛgaṇān mukhabāhūrupādataścaturo-
varṇṇān yāni coccāvacāni bhūtāni tāni sṛṣṭvā''śayānu-
rūpairdharmmajñānavairāgyaiśvaryyaiḥ saṃyojatīti” bhā0 . jñānañca
vairāgyañcaiścaryyañca jñānavairāgyaiścaryyāṇi atiśayena jñānā-
dīni taiḥ sampanna upacitaḥ jñānātiśathāt prāṇināṃ dharmā-
dharmau yathāvat pratyeti . vairāgyādapakṣapātena pravarttate .
aiśvaryyāt karmmaphalaṃ bhojayati . prāṇināṃ karmavipākaṃ
viditveti vividhena prakāreṇa pākovipākaḥ karmaṇāṃ
vipākaḥ karmavipākastaṃ viditvā etāvadasya karmaphalaṃ
bhaviṣyatīti jñātvā karmmānurūpāṇi jñānabhogoyūṣi
yeṣāṃ tān prajāpatīn dakṣādyān mānasān manaḥsaṃkalpa-
prabhavān manudevarṣipitṛgaṇān manūn devānṛṣīn pitṛ-
gaṇān mukhabāhūrupādataścaturovarṇṇān mukhāt brāhmaṇān,
bāhubhyāṃ kṣatriyān, urubhyāṃ vaiśyān, padbhyāṃ śūdrān,
anyāni coccāvacāni kṣudrakṣudratarāṇi bhūtāni sṛṣṭvā
āśayānurūpairāśete phalopabhogakālaṃ yāvat ātmanyava-
tiṣṭhata ityāśayaḥ karma tadanurūpairjñānadharmavairāgyaiśvaryyaiḥ
saṃyojayatīti bhātrayāpyanyathā na yojayatītyarthaḥ” . yat
svalu kecidevamācakṣire prekṣāvatpravṛttiriṣṭārthā vā
syādaniṣṭaparihārārthā vā naceṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthā, na
ceṣṭāniṣṭaprāptiparihārāvīśvare samastāvāptakāme sambhavataḥ
tenāsya janannirmāṇe pravṛttiranupapannā tatrottaraṃ prāṇināṃ
bhogabhūtaya iti parārthā sisṛkṣāyāṃ pravṛttirna svārtha-
nibandhanetyabhiprāyaḥ . nanvevaṃ tarhi sukhamayīmeva sṛṣṭiṃ
kuryyāt na duḥkhaśavalāṃ karuṇaṃyā pravṛttatvādityatraiṣa-
parihāraḥ prāṇināṃ karmavipākaṃ viditveti . parārthaṃ pra-
vṛttatve'pi na mukhamayīmeva karoti vicitrakarmmāśayasahā
yasya kartṛtvādityarthaḥ nacaivaṃ sati karuṇāvirodhoduḥkhot
pādasya vairāgyajananadvāreṇa paramapuruṣārthahetutvāt yadi
dharmmādharmāvapekṣya karoti nāsya khādhīnaṃ karttṛtvamiti
anīśvaratādoṣa ityasyāyaṃ pratisamādhiḥ . āśayānurūpaiḥ
dharmajñānavairāgyaiśvaryyaiḥ saṃyojayati sa hi sarvvaprāṇināṃ
karmānurūpaṃ phalaṃ prayacchan kathamanīśvaraḥ syāditi bhāvaḥ
na hi yogyatānurūpeṇa bhṛtyānāṃ phalaviśeṣapradaḥ prabhu-
raprabhurbhavati . kalpādāvutpannānāṃ prāṇināṃ sarvvaśabdārthe
ṣvavyutpannānāṃ saṅketasyāśakyakaraṇācchabdavyavahārānupapatti
riti codanāyāṃ pratyavasthānavījamidaṃ mānasāniti .
yonijaśarīraṃ hi mahatā garbhavāsādiduḥkhaprabandhena vi-
luptasaṃskāraṃ janmāntarānubhūtasya sarvasya na smarati . ṛṣayaḥ
prajāpatayo manavastu mānasā ayonijaśarīraviśiṣṭā
dṛṣṭasaṃvandhino dṛḍhasaṃskārāḥ kalpāntarānubhūtaṃ sarvvameva
śabdanārthavyavahāraṃ saptapratibuddhavat pratisandadhate prati-
sandadhāmāha parasparaṃ bahupo vyavaharanti . teṣāṃ vyava-
hārācca tatkālavarttināṃ prāṇināmutpattiḥ tadvyavahā-
rāccāpareṣāmityutpadyate vyavahāraparamparayā śabdārtha vyutpatti
rityarthaḥ” ka0 .
vedāntimate bhtotpattiprakāro vedā0 pa0 darśito yathā .
“tatra sargādyakāle parameśvaraḥ sṛjyamānaprapañcavaicitrya-
hetuprāṇikarmmasahakṛtāparimitānirūpitaśaktiviśeṣaviśiṣṭa
māyāsahitaḥ sannāmarūpātmakaṃ nikhilaprapañcaṃ prathamaṃ buddhā
vākalayya idaṃ kariṣyāmīti saṅkalpayati “tadaikṣata bahu syāṃ
prajāyeyeti” śruteḥ . tata ātmana ākāśādīni pañcabhū-
tāni apañcīkṛtāni tanmātrapadapratipādyāni utpadyante
tatrākāśasya śabdoguṇo, vāyostu śabdasparśau tejasastu śabda
sparśarūpāṇi, apāntu śabdasparśarūparasāḥ, pṛthivyāstu śabda-
sparśarūparasagandhāḥ . na tu śabdasyākāśamātraguṇatvaṃ vā-
yvādāvapi tadupalambhāt . nāsau bhramaḥ bādhakābhāvāt .
imāni bhūtāni triguṇamāyākāryāṇi atastriguṇātma-
kāni . etaiśca satvaguṇopetaiḥ pañcabhūtaiḥ śrotratvakcakṣū-
rasanaghrāṇāni pañcendriyāṇi manobuddhyahaṅgāracittāni
ca jāyante . śrotrādīnāṃ pañcānāṃkrameṇaiva digvātā-
rkavaruṇāśvinā adhiṣṭhātṛdevatāḥ manaādīnāṃ caturṇāṃ kra-
meṇa candracaturmukhaśaṅkarācyutāḥ adhiṣṭhātṛdevatāḥ . etai-
reva rajoguṇopetaiḥ pañcabhūtairyathākrameṇa vākpāṇipādapāyūpa-
sthākhyāni karmmendriyāṇi jāyante . teṣāñca krameṇa va-
hnīndropendramṛtyuprajāpatayo'dhiṣṭhātṛdevatāḥ . rajoguṇo-
petaiḥ pañcabhūtaireva pañca vāyavaḥ prāṇāpānavyānodānasa-
mānākhyājāyante . tatra prāgananavān vāyuḥ prāṇonā-
sāgrasthānavarttī . avāgananavānapānaḥ pāyvādisthāna-
varttī . viṣvagananavān vyānaḥ akhilaśarīravarttī . ū-
rddhvamananavānudānaḥ kaṇṭhasthānavarttī . aśitapītānnā-
disamokaraṇaḥ sabhānaḥ nābhisthānavarttī . taireva tamo-
guṇopetairapañcīkṛtabhūtaiḥ pañcīkṛtabhūtāni jāyante “tāsāṃ
trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇīti” trivṛtkaraṇaśruteḥ pa-
ñcīkaraṇopalakṣaṇārthatvāt . pañcīkaraṇaprakāraścettham .
ākāśamādau dvidhā vibhajya tayorekaṃ bhāgaṃ punacaturddhā
vibhajya teṣāṃ caturṇāmaśānāṃ vāyvādiṣu caturbhūteṣu saṃyo-
janam . evaṃ vāyuṃ dvedhā vibhajya tayorekaṃ bhāgaṃ punaśca-
turddhā vibhajya teṣāṃ caturṇāṃ ākāśādiṣu saṃyojanam .
evaṃ tejo'ppṛthivyaṃśānāmapi . tadevamekaikamūtasyārddhaṃ
svāṃśātmakam arddhāntarañca caturvidhabhūtamayamiti pṛthivyā dau
svāṃśādhikyāt pṛthivyādivyavahāraḥ . taduktam “vaiśe-
vyāttadvādastadvādaḥ” (śā0 sū0) iti . pūrvoktairapañcīkṛtabhūtai-
rliṅgaśarīraṃ paralokayātrānirvāhakaṃ mokṣaparyyantasthāyi
manobuddhibhyāmupetaṃ jñānendriyapañcakakarmmondrayapañcakaprāṇā-
dipañcakasaṃyuktaṃ jāyate . taduktam . “pañcaprāṇamanobuddhi
daśendriyasamanvitam . apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmāṅgaṃ bho-
gasādhanamiti” . tacca dbividhaṃ paramaparañca . paraṃ hiraṇya-
garbhaliṅgaśarīraṃ mahattattvarūpam, aparamasmadādiliṅgaśarīra-
ñcāhaṅkāratattvamityākhyāyate . evaṃ tamoguṇayuktebhyaḥ pa-
ñcīkṛtabhūtebhyobhūmyantarikṣasvargamaharjjanastapaḥsatyātmakasyorddhva-
lokasaptakasya atalapātālavitalasutalatalātalarasātalama-
hātalākhyasyādholokasaptakasya brahmāṇḍasya jarāyujāṇḍaja-
svedajodbhijjākhyacaturvidhasthūlaśarīrāṇāñcotpattiḥ . tatra
jarāyujāni jarāyubhyojātāni manuṣyapaśvādiśarīrāṇi .
aṇḍajāni aṇḍebhyo jātāni pakṣipannagādiśarorāṇi .
svedajāni svedājjātāni yūkamaśakādiśarīrāṇi . u-
dbhijjāni bhūmimudbhidya jātāni vṛkṣādiśarīrāṇi .
vṛkṣādīnāmapi pāpaphalabhogāyatanatvena śarīritvam . tatra
parameśvarasya pañcatatmātrādyutpattau saptadaśāvayavopetaliṅga-
śarīrotpatto hiraṇyagarbhasthūlaśarīrotpattau ca sākṣāt-
karttṛtvam . itaranikhilaprapañcotpattau ca hiraṇyagarbha-
dvārā “hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānu-
praviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti” śruteḥ hiraṇyagarbhonāma
mūrttitrayādanyaḥ prathamojīvaḥ “sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai
puruṣaucyate . ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāgre samava-
rttata” . “hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre” ityādi “śruteḥ” .
sāṃkhyamate prakṛtirekā nityā acetanā sāmyāvasthāpannasa-
tvarajastamaātmikā, puruṣāstu bahavaścinmātrā apariṇāminaḥ
kūṭasthā nityāḥ . pūrvvakalpe prakṛtiparyyantasākṣātkāriṇā
prakṛtilonopādhikena ādividuṣā īśvarapadābhidheyena
syasvāmibhāvarūpasaṃyogavatī svalīnānanantabuddhitattvaniṣṭha-
pūrvvakalpārjjitādṛṣṭasacivā prakṛtiḥ sargādyakāle satvādi-
guṇakṣobhamāpagrā mahādādyākāreṇa pariṇamate . yathā ca
pariṇamate tathā darśitam sāṃ0 sū0 pra0 bhāṣyayoḥ yathā .
“satvarajastamasāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ prakṛtermahān maha-
to'haṅgāro'haṅkārāt pañca tanmātrāṇyubhayabhindriyaṃ tanmā-
trebhyaḥ sthūlabhūtāni puruṣa iti pañcaviṃśatirgaṇaḥ” sū0 .
“satvādoni dravyāṇi na vaiśeṣikadivadguṇāḥ saṃyogavi-
bhāgavattvāt laghutvacalatvagurutvādidharmakatvācca . te-
ṣvatra śāstre śrutyādau ca guṇaśabdaḥ puruṣopakaraṇatvāt
puruṣapaśubandhakatriguṇātmakamahadādirajjunirmātṛtvācca pra-
yujyate . teṣāṃ satvādidravyāṇāṃ yā sāmyāvasthānyūnā-
natiriktāvasthā nyūnādhikābhāvenāsaṃhatāvastheti yāvat
akāryyāvastheti niṣkarṣaḥ . akāryāvasthopalakṣitaṃ guṇa-
sāmānyaṃ prakṛtirityarthaḥ . yathāśrute vaiṣamyāvasthāyāṃ pra-
kṛtināśaprasaṅgāt . “satvaṃ rajastama iti eṣaiva prakṛtiḥ sadā .
eṣaiva saṃsṛtirjantorasyāḥ pāre paraṃ padam” ityādismṛti
bhirguṇamātrasyaiva prakṛtitvavacanācca . satvādīnāmanugamāya
sāmānyeti . puruṣavyāvarttanāya guṇeti . mahadādivyā-
varttanāya copalakṣitāntamiti . mahadādayo'pi hi kā-
ryyasatvādirūpāḥ puruṣīpakaraṇatayā guṇāśca bhavantīti .
tadatra prakṛteḥ svarūpamevoktam . asyā viśeṣastu paścā-
dvakṣyate . prakṛteḥ kāryo mahān mahattattvam . mahadādī-
nāṃ svarūpaṃ viśeṣaśca vakṣyate . mahataśca kāryo'haṅkāraḥ .
ahaṅkārasya kāryadvayaṃ tanmātrāṇyubhayamindriyaṃ ca . tatro-
bhayamindriyaṃ bāhyābhyantarabhedenaikādaśavidham . tanmātrāṇāṃ
kāryāṇi pañca sthūlabhūtāni . sthūlaśabdāt tanmātrāṇāṃ
sūkṣmabhūtatvamabhyupeyam . puruṣastu kāryakāraṇavilakṣaṇaḥ
iti ityevaṃ pañcaviṃśatirgaṇaḥ padārthavyūha etadatirikta
padārtho nāstotyarthaḥ . atha vā satvādīnāṃ pratyekavyaktyā-
nantyaṃ gaṇaśabdo vakti . ayaṃ ca pañcaviṃśatiko gaṇodravya-
rūpa eva . dharmadharmyabhedāt tu guṇakarmasāmānyādīnāmatrai-
vāntarbhāvaḥ . etadatiriktapadārthasattve hi tato'pi puruṣasya
vivektavyatayā tadasaṃgrahe nyūnatāpadyeta” .
prakṛteracetanatve'pi puruṣabhogāpavargārthaṃ vatsavivṛddhyartha
macetanakṣīravat pravṛttiḥ . yathoktaṃ sāṃ0 kā0 kau0 .
“puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya . paṅgvandhavadubha-
yorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ” kā0 “pradhānasyeti karmmaṇi
yaṣṭhī pradhānasya sarvvakārakṣasya yaddarśanaṃ puruṣeṇa tadarthaṃ, tada-
nena bhogyatā pradhānasya darśitā tataśca bhogyaṃ pradhānaṃ
bhoktāramantareṇa na sammavatīti yuktāsya bhoktrapekṣā . puruṣa-
syāpekṣāṃ darśayati puruvasya kaivalyārtham . tathā hi pradhā-
nenāsaribhannaḥ purupastadgataṃ duḥkhatrayaṃ syātmanyabhimanyamānaḥ
kaivalyaṃ prārthayate tacca satvapuruṣānyatākhyātinibandhanam .
na ca satvapuruṣānvatākhyātiḥ pradhānamantareleti kaivalyārthaṃ
puruṣaḥ pradhānamapekṣate . anāditvācca saṃyogagaparamparāyāḥ
bhogāya saṃyukto'pi kaivalyāya punaḥ saṃyujyate iti yuktam .
nanu bhavatvanayoḥ saṃyogomahadādisargastu kutastya ityata āha
tatkṛtaḥ sargaḥsaṃyogo hi na mahadādisargamantareṇa bhogāya
paryyāpta iti saṃyogaeva bhogāpavargārthaṃsargaṃ karotītyarthaḥ” kau0
tathā'cetanāyāḥ pravṛttau dṛṣṭāntastatraivoktaḥ “vatsavivṛddhi-
nimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya . puruṣavimokṣanimittaṃ
tathā pravṛttiḥ pradhānasya” sāṃ0 kā0 .
pātañjale tu pratikalpamanekeṣāṃ prakṛtilīnānāṃ sargahetutva
kalpane gauravāt ekasyaiva īśvarasya tadadhiṣṭhānatvāṅgīkāreṇa
prakṛtestathā pariṇāma ityaṅgīkṛtaṃ yathā ca ekasyaiva sarvvotkarṣa
sārvvajñyaṃ tathā īśvaraśabde 1052 pṛṣṭhe sūtrabhāṣyavivaraṇeṣu
darśitam . 4 abhivyaktau ca abhivyakteryathā utpatti-
rūpatā tathā abhivyaktiśabde 300 pṛṣṭhe darśitam .
evaṃ mūtabhautikotpattiprakāraḥ matabhedena nirūpitaḥ .
atha viśeṣabhautikotpattau kāraṇaviśeṣastāvadabhidhīyate
tatra janyamātrotpattau īśvaraḥ adṛṣṭaṃ kālaśca ni-
mittakāraṇamiti naiyāyikādayaḥ . vedāntimate brahmaṇo'-
vidyādvārā nimittopādānarūpobhayakāraṇatā . sāṃkhyamate
prakṛterupādānatā . janyabhāvotpattau dravyamupādānakāraṇaṃ
yathā ghaṭe kapālam paṭe tantavaḥ, kuṇḍale, suvarṇṇam samavā-
yikāraṇam . tattadavayavasaṃyogaścāsabhavāyikāraṇam . guṇo-
tpattau dravyaṃ samavāyikāraṇam avayavaguṇovahnyādisaṃyogo
vā asamavāyikāraṇaṃ yathā ghaṭarūpe kapālarūpaṃ, paṭarūpe
tanturūpam, śyāmaghaṭe raktotpattau agnisaṃyogaḥ . eva-
mātmani jñānādyutpattau manaḥsaṃyogādi asamavāyikāra-
ṇam . saṃyogavibhāgotpattaukriyā asamavāyikāraṇam,
ityādyūhyam . dhvaṃsarūpābhāvotpattau pratiyogo nimitta-
kāraṇam . vāyvādau rūpādyabhāvasyaivātyantābhāvatayā
nityatvam ghaṭābhāvasya nāśe tu bhūtale ghaṭāpasaraṇaṃ tada-
nayanaṃ ca tadutpattau nimittakāraṇaṃ tenāyamutpattivi-
nāśaśālī caturthaḥ saṃsargābhāvaḥ iti tyāyaikadeśinaḥ .
dehotpattiprakāraḥ kāyaśabde, garmotpattiprakāraśca garbha-
śabde vakṣyate . “utpattimātre karttṛtvaṃ sarvatraiśāsti kā-
rake . vyāpārabhedāpekṣāyāṃ karaṇatvādisambhavaḥ” marttṛha0 .
“utpattivadvā vāhadoṣaḥ” sāṃ0 sū0 . “na nirodho naco-
tpattirna baddho na ca sādhakaḥ . na mumukṣarna vā mukta ityeṣā
parārthatā” abhiyuktoktiḥ . jīvotpattistu dehāddehāntara
sambandha eva tannimittaprakārādi . vṛ0 u0 bhā0 darśitaṃ
yathā “tadyathā rājānamāyāntamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāma-
ṇyo'nnaiḥ pānairāvasathaiḥ pratikalpante'yamāyātyayamāgaccha-
totyevaṃ haivaṃvidaṃ brahmāyātīdamāgacchatīti” “tatrāsyerda
śarīraṃ parityajya gacchato nāsya dehāntarasyopādāne
sāmarthyamasti dehendriyaviyogāt . na cānye'sya bhṛtya-
sthānīyā gṛhamiva rājñe śarīrāntaraṃ kṛtvā pratīkṣamāṇā
vidyante . athaivaṃ sati kathamasya śarīrāntaropādānamityu-
cyate . sarbaṃhyasya jagatsvakarmmaphalopabhogāyatanaṃ karmmaphalo-
pabhogāya cāyaṃ pravṛtto dehāddehāntaraṃ pratipitṣuḥ . tasmā-
tsarvameva jagatsvakarmmaprayuktaṃ tatkarmaphalopabhogayogyaṃ sādhanaṃ-
kṛtvā pratīkṣata eva . “kṛtaṃ lokaṃ puruṣo'bhijāyata iti”
śruteḥ . yathā svapnajāgaritaṃ pratipitsoḥ . tat kathamiti?
lokaprasiddho dṛṣṭānta ucyate . tatra yathā rājānaṃ rājyā-
bhiṣiktamāyāntaṃ svarāṣṭre ugrā jātiviśeṣāḥ krūrakarmmāṇo
vā pratyenasaḥ prati pratyenasi pāpakarmmaṇi niyuktāḥ pratyena-
staskarādidaṇḍanādau niyuktāḥ sūtāśca grāmaṇyaśca sūta-
grāmaṇyaḥ sūtā varṇasaṅkarajā jātiviśeṣā grāmaṇyo grāma-
netāraste pūrvvameva rājña āgamana buddhvā'nnairbhojyabhakṣyādi-
prakāraiḥ pānairmadirādibhirāvasathaiśca prāsādādibhiḥ prati-
kalpante niṣpannaireva pratīkṣante'yaṃ rājā āyātyayamāga-
cchatītyevaṃ vadantaḥ . evaṃ ha evaṃvida karmmaphalasya vedi-
tāraṃ saṃsāriṇamityarthaḥ . karmmaphalaṃ hi prastutaṃ tadevaṃ-
śabdena parāmṛśyate . sarvvāṇi bhūtāni śarīrakartṝṇi kara-
ṇānugrahītṝṇi cādītyādini tatkarmmaprayuktāni kṛtaireva
karmmaphalopabhogasādhanaiḥ pratīkṣante . idaṃ brahma bhoktṛ kartṛ
cāsmākamāyāti . tathedamāgacchatyevamevaṃ kṛtvā pratīkṣanta
ityarthaḥ bhāṣyam . tatra vistarastatraivokto yathā .
“tadyathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvā'nyamākrama-
mākramyātmānamupasaṃharatyevamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyā-
'vidyāṃ gamayitvā'nyamākramamākramyātmānamupasaṃharati .
tadyathā peśaskārī peśaso mātrāmupādāyānyannavataraṃ kalyā-
ṇataraṃ rūpaṃ tanutaevamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyā'vidyāṃ
gamayitvā'nyannavataraṃ kalpāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitryaṃ vā
gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vā'nyeṣāṃ vā
mūtānām . sa vā ayamātmā brahma vijñānamayo mano-
mayaḥ prāṇamayaścakṣurmayaḥ śrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo
vāyumaya ākāśamayastejomayo'tejamayeḥ kāmayī'kāmamayaḥ
kroṣamayo'krodhogavo dharmmamayo'dharmamayaḥ sarvvamayasta-
dyadetadidammayo'domaya iti yathākārī yathācārī tathā
bhavati sādhukārī sādhurmavati pāpakārī pāpī bhavati puṇyaḥ
puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena . atho khalvāhuḥ
kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti sa yathākāmo bhavati tatkra-
turbhavati yatkraturbhavati tatkarma kurute yatkarma kurute tada-
bhisampadyate” vṛ0 u0 .
“evaṃ vidyādisambhārasambhṛto dehāntaraṃ pratipadyamāno
muktvā pūrvaṃ dehaṃ pakṣīva vṛkṣāntaraṃ pratipadyate, atha vā''-
tivāhikena śarīrāntareṇa karmaphalajanmadeśaṃ nīyate kiṃ
vātrasthasyaiva sarvagatānāṃ karaṇānāṃ vṛttilābho bhavatyāho-
sviccharīrasthasya saṅkucitāni karaṇāni mṛtasya bhinnaghaṭa-
pradīpaprakāśavatsarvato vyāpya punardehāntarārambhe saṅkocamṛ-
cchanti kiṃ vā manomātraṃ vaiśeṣikasamaya iva dehāntarāra-
mbhadeśaṃ pratigacchati kiṃ vā kalpanāntarame . vedāntasamaya
ityucyate . “ta ete sarvaeva samāḥ sarve'nantā” iti śruteḥ .
sarbātmakāni tāvat karaṇāni sarvātmakaprāṇasaṃśrayācca teṣā-
mādhyātmikādhibhautikaparicchedaḥ prāṇikarmmajñānabhāvanāni-
mittaḥ . atastadvaśāt svabhāvataḥ sarvagatānāmanantānāmapi
prāṇānāṃ karmmajñānavāsanānurūpyeṇaiva dehāntarārambhavaśāt
prāṇānāṃ vṛttiḥ saṅkucati vikasati ca . tathācoktam .
“samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistri-
bhirlokaiḥ samī'nena sarveṇeti” . tathācedaṃ vacanamanukūlam
“sa yo haitānanantānupāsta” ivyādi “taṃ yathā yathopāsata”
iti ca . tatra vāsanāpūrvvaprajñākhyā vidyā karmmatantrā
jalūkāvatsantataiva svapnakāla iva karmmakṛtaṃ dehāddehāntara-
mārabhate hṛdayasthaiva punarddohāntaraṃ pūrvāśrayaṃ vimuñcatītyeta-
sminnarthe dṛṣṭānta upādīyate tattatra dehāntarasañcāra idaṃ
nidarśanam . yathā yena prakāreṇa tṛṇajalāyukā tṛṇaja-
laukā tṛṇasyāntamavasānaṃ gatvā prāpyānyattṛṇaṃ tṛṇāntaramā-
kramamākramyata ityākramastamākramamākramyāśrityātmānamātmanaḥ
pūrvāvayavamupasaṃharatyantyāvayavasthāne . evamevāyamātmā yaḥ
prakṛto yaḥ saṃsārī idaṃ śarīraṃ pūrvopāttaṃ nihatya svapnaṃ
pratipitsuriva pātayitvā vidyāṃ gamayitvā cetanaṃ kṛtvā
svātmopasaṃhāreṇānyamākramaṃ tṛṇāntaramiva tṛṇajalaukā iva
śarīrāntaraṃ gṛhītvā prasāritayā vāsanayā''tmānamupa-
saṃharati . tatrātmabhāvamāramate . yathā svapne dehāntara-
mārabhate . svapnadehāntarasya iva śarīrārambhaveśe ārabhya-
māṇe dehe jaṅgame sthāvare vā . tatra ca karmmavaśātkaraṇāni
labdhavṛttīni saṃhanyante bāhyañca kuśamṛttikāsthānīyaṃ śarī-
ramārabhyate . tatra ca karaṇavyūhamapekṣya vāgādyanugrahaḥ .
yā agnyādidevatāḥ saṃśrayante eṣa dehāntarārambhavighiḥ” .
tatra dehāntarārambhe nityopāttamevopādānamupamṛdyopa-
mṛdya dehāntaramārabhate āhosvidapūrvvameva punaḥ punarādatta
ityatrocyate dṛṣṭāntaḥ . tattatraitasminnarthe yathā peśaskārī
peśaḥ suvarṇaṃ tatkarotīti peśaskārī suvarṇakāraḥ peśasaḥ
suvarṇasya mātrāmupādāyāpacchidya gṛhītvā'nyat pūrvvasmā-
dracanāviśeṣādranyannavataramabhinavataraṃ kalyāṇāt kalyāṇataraṃ
rūpaṃ tanute nirmmiṇoti evamevāyamātmeyādi pūrvvavat .
nityopāttānyeva pṛthivyādīnyākāśāntāni pañcabhūtāni
yāni “dve vāva brahmaṇo rūpe” iti caturthe vyākhyātāni
peśaḥsthānīyāni . tānyevovamṛdyopamṛdyānyadanyacca dehāntaraṃ
navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ saṃsthānaviśeṣaṃ dehāntaramityarthaḥ .
kurute pitryaṃ vā pitṛbhyo hitaṃ pitṛlokopabhogayo-
gyamityarthaḥ . gāndharvaṃ gandharvāṇāmupabhogayogyam . tathā
devānāṃ daivam, prajāpateḥ prājāpatyam, brahmaṇaḥ idaṃ
brāhmaṃ vā, yathākarmma yathāśrutamanyeṣāṃ vā bhūtānāṃ sa-
mbandhi śarīrāntaraṃ kuruta ityabhisambadhyate . yasya bandhana-
saṅjñakā upādhibhūtā yaiḥ saṃyuktastanmayo'yamiti vibhāvyate
te padārthāḥ puñjīkṛtyehaikatra pratinirdiśyante . sa vā ayaṃ
ya evaṃ saṃsāratyātmā brahmaiva para eva yo'śanāyādyatīto
vijñānamayo vijñānaṃ buddhistenopalakṣyamāṇastanmayaḥ . katama
ātmeti . yo'yaṃ vijñānamayaḥ . prāṇeṣviti hyuktaṃ
vijñānamayo vijñānaprāyo yasmāttaddharmmatvamasya vibhāvyate
“dhyāyatīva lelāyatīveti” . tathā manomayo manaḥsannika-
rṣānmanomayaḥ . tathā prāṇamayaḥ prāṇaḥ pañcavṛttistanmayo
yena cetanaścalatīva lakṣyate . tathā cakṣurmmayorūpadarśana-
kāle . evaṃ śrotramayaḥ śabdaśravaṇakāle . evaṃ tasya tasye-
ndriyasya vyāpārodbhave tattanmayo bhavati . evaṃ buddhiprāṇa-
dvāreṇa cakṣurādikaraṇamayaḥ san śarīrārambhakapṛthivyādi-
bhūtabhayo bhavati . tatra pārthivādiśarīrārambhe pṛthivī-
mayo bhavati tathā varuṇādilokeṣvāpyaśarīrārambhe
āpomayo bhavati . tathā vāyavyaśarīrārambhe vāyumayo
bhavati . tathākāśaśarīrārambhe ākāśamayo bhavati .
evametāni taijasāni devaśarīrāṇi . teṣvārabhyamāṇeṣu
tattanmayastejomayo bhavati . ato vyatiriktāni paśvā-
diśarīrāṇi narakapretādiśarīrāṇi cātejomayāni .
tānyapekṣyāhātejomaya iti evaṃ kāryyakaraṇasaṅghātamayaḥ
sannātmā prāptaṃ vastvantaraṃ paśyannidammayaḥ, adomaya ityaprā-
ptavyamiti . evaṃ viparītapratyayastadabhilāṣaḥ kāmamayo
bhavati . tasmin kāme doṣaṃ paśyatastadviṣayābhilāṣopaśame
cittaṃ prasannamakaluṣaṃ śāntaṃ bhavati tanmayo'kāmamayaḥ . evaṃ
tasminvihate kāme kenacitsa kāmaḥ krodhatvena pariṇamate tena
tanmayo bhavan krodhamayaḥ . sa krodhaḥ kenacidupāyena niva-
rttito yadā bhavati tadā prasannamanākulaṃ cittaṃ sadakrodha
ucyate . evaṃ tena tanmayaḥ evaṃ kāmakrodhābhyāmakā-
makrodhābhyāñca tanmayo bhūtvā dharmmamayo'dharmmamayaśca bhavati .
na hi kāmakrodhādibhirvinā dharmādipravṛttirupapadyate .
“yadyaddhi kurute karmma tattatkāmasya ceṣṭitamiti” smaraṇāt .
dharmmamayo'dharmmamayaśca bhūtvā sarvamayo bhavati . samastaṃ dharmā-
dharmmayośca kāryaṃ yāvatkiñcidvyākṛtaṃ tatsarvaṃ dharmādharmayoḥ
phalam . tatpratipadyamānastanmayo bhavati kiṃ bahunā
tadetat siddhamasya yadayamidammayo gṛhyamāṇaviṣayādimaya-
stasmādayamadomayaḥ ada iti parokṣaṃ kāryyeṇa gṛhyamāṇena
nirddiśyate . anantā hyantaḥkaraṇe bhāvanāviśeṣāḥ . naiva
te viśeṣato nirddeṣṭuṃ śakyante . tasmiṃstasmin kṣaṇe kāryato
'vagamyante . idamasya hṛdi varttate'do'syeti . tena gṛ-
hyamāṇakāryyeṇedammayatayā nirdiśyate . parokṣo'ntaḥstho
vyavahāro'yamidānīmadomaya iti . saṅkṣepatastu yathā
karttuṃ yathā vā''carituṃ śīlamasya so'yaṃ yathākārī yathā-
cārī sa tathā bhavati . karaṇaṃ nāma niyatā kriyā bidhi-
pratiṣedhādigamyā, ācaraṇaṃ nāma aniyatamiti viśeṣaḥ .
sādhukārī sādhurbhavati . yathākārītyasya viśeṣaṇam .
pāpakārī pāpo bhavati ca . yathācārītyasya tācchīlya-
pratyayopādānāt atyantatātparyyataiva tanmayatvaṃ na tu
tatkarmmamātreṇetyāśaṅkyaha . puṇyaḥ puṇyena karmmaṇā bhavati
pāpaḥ pāpeneti . puṇyapāpakarmmamātreṇaiva tanmayatā syānna
tu tācchīlyamapekṣate . tācchīlye tu tanmayatvātiśayaityayaṃ
viśeṣaḥ . tatra kāmakrodhādipūrvvakapuṇyāpuṇyakāritā sarvva-
mayatve hetuḥ saṃsārasya kāraṇaṃ dehāddehāntarasañcārasya ca .
etatprayukto hyanyadanyaddehāntaramupādatte . tasmātpuṇyā-
puṇye saṃsārasya kāraṇametat . viṣayau hi bidhipratiṣedhā-
vatra śāstrasya sāphalyamiti . athoapyanye bandhanamokṣaku-
śalāḥ khalvāhuḥ satyaṃ kāmādipūrvvake puṇyāpuṇye śarī-
ragrahaṇakāraṇam . tathāpi kāmaprayukto hi puruṣaḥ puṇyā-
puṇyakarmmaṇopacinoti . kāmaprahāṇe tu karmma vidyamā-
namapi puṇyāpuṇyopacayakaraṃ na bhavati . upacite api
puṇyāpuṇye karmmaṇī kāmaśūnye phalārambhake na bhavataḥ .
tasmātkābha eva saṃsārasya mūlam . tathācoktamātharvaṇe
“kāmān yaḥ kāmayate manyamānaḥ svakarmmabhirjāyate tatra
tatreti” . tasmātkāmamaya evāyaṃ puruṣo yadanyamayatvaṃ
tadakāraṇaṃ vidyamānamapotyato'vadhārayati kāmamaya eveti .
sa ca kāmamayaḥ san yādṛśena kāmena yathākāmo bhavati
tatkraturbhavati sakāma īṣadabhilāṣamātreṇābhivyakto yasmi-
nviṣaye bhavati sa vihanyamānaḥ sphuṭībhavan kratutvamāpadyate .
kraturnābhādhyavasāyo niścayo yadanantarā kriyā pravarttate
yatkraturbhavati yādṛkkāmakāryyeṇa kratunā yathāsvarūpaḥ kraturasya
so'yaṃ yatkraturbhavatiṃ tatkarmma kurute . yadviṣayaḥ kratustatpha-
lanirvṛttaye yadyogyaṃ karmma tatkurute nirvarttayati . yatkarmma
kurute tadabhisampadyate tadīyaṃ phalamabhisampadyate” bhā0 .
CPD; cf. Skt. utpatti in pw, 4), orig. occurrence, and so
occasion: asyām utpattau Mvy 9209, on this occasion,
see nidāna 6.
the produce (or income)’.