• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • utpatti

    See also utpattiḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 143.
    utpatti f. (-ttiḥ)

    1 Birth, production.

    2 Producing as an effect or result, giving rise to or generating as a consequence.

    3 Production in general.

    E. ut up, pata to go, and ktin aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 117, col. 2.
    utpa_tti (ttiḥ) 2. f. Birth, production.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 113, col. 2.
    utpatti utpatti, i. e. ud-pad + ti, f.

    1. Springing up, Śṛṅgārat. 20. 2.

    Birth, Man. 3, 16; second birth, 2, 68.

    3. Produce, Rājat. 5, 69. — Comp. An-,

    f. absence of production, Daśak. in Chr.

    182, 4.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 151, col. 2.
    Ut-patti, is, f. arising, birth, production, origin;

    becoming visible, coming into existence; production

    in general, profit, productiveness; producing as an

    effect or result, giving rise to or generating as a con-

    sequence; resurrection. —Utpatti-kālīa, as, ā, am,

    taking place at the time of birth. —Utpatti-prayoga,

    as, m. production by the joint operation of cause and

    effect; purport, meaning. —Utpatti-mat, ān, atī, at,

    produced, born. —Utpatti-vyañjaka, as, m. a type

    of birth (as investiture); a mark of the twice-born.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 82.
    utpatti f. coming forth, origin, birth (p. °nant); result, produce.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 49, col. 3.
    utpatti ut-patti, f. coming into being, birth;
    origin; mine; new birth, regeneration; produce;
    productiveness; occurrence, esp. of or
    in a Vedic passage: -dhāman, n. birth place;
    -mat, a. produced, born.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 180, col. 3.
    ut-patti f. arising, birth, production, origin, Suśr.; MBh.; Yājñ. &c.
    ☞ p. 180, col. 3.
    resurrection, Mn.
    ☞ p. 180, col. 3.
    production in general, profit, productiveness, Rājat.
    ☞ p. 180, col. 3.
    producing as an effect or result, giving rise to, generating as a consequence
    ☞ p. 180, col. 3.
    occurrence, the being mentioned or quoted (as a Vedic passage), Jaim.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 117, col. 2.
    utpatti

    f. (-ttiḥ)

    1. Birth, production.

    2. Producing as an effect or re-
    sult, giving rise to or generating as a consequence.

    3. Production
    in general.

    E. ut up, pat to go, and ktin aff.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 139, col. 2.
    ut-patti- f. naissance, production ; résurrection ; -mant- a. produit, né.

    °ketana- nt. lieu de naissance ; °dhāman- id.

    °krama- m. étapes de la création.

    °vyañjaka- m. marque de naissance.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 99. ☞ vol. 3, p. 392.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 899.
    utpatti (von pad mit ud) f.

    1) das zum - Vorschein - Kommen, Entstehung, Geburt, Ursprung AK. 1, 1, 4, 8. H. 1367. piḍakotpatti SUŚR. 1, 118, 3. aśvatthaphalotpattikāle P. 4, 3, 48. Sch. kusumotpatti ŚṚṄGĀRAT. 20. utpattyanantaraṃ vināśinī vidyut P. 5, 1, 114, Sch. eṣa prokto dvijātīnāmaupanāyaniko vidhiḥ . utpattivyañjakaḥ (das Zeichen ihrer Wiedergeburt) puṇyaḥ M. 2, 68. sutotpattyā 3, 16. yasmādutpattireteṣām 193. 1, 98. YĀJÑ. 3, 62. 179. PRAŚNOP. 3, 12. MBH. 1, 372. P. 3, 3, 111. DEV. 1, 1. 12, 13. SUŚR. 1, 11, 9. 91, 14. 111, 5. 372, 19. sthityutpattivināśa 194, 16. utpattisthitipralaya PRAB. 54, 10. 9, 7. SĀṂKHYAK. 69. aprakaraṇotpatti adj. KĀTY. ŚR. 1, 3, 28. utpattiprakaraṇa Titel eines Werkes Verz. d. B. H. No. 642. fg.

    — 2) Ertrag, Ergiebigkeit: svalpotpattiḥ (deśa) RĀJA-TAR. 5, 68. (deśaḥ) prāpotpattim 69. 169.

    — Vgl. anutpattika .

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 224, col. 2.
    utpatti f.

    — 1) das zum Vorschein Kommen , Entstehung , Geburt , Ursprung , origo , Fundgrube KĀD. 5,5.

    — 2) Wiedergeburt.

    — 3) Ertrag , Ergiebigkeit (eines Landes).

    — 4) das Vorkommen , insbes. einer vedischen Stelle , ausdrückliches Erwähntsein in einer vedischen Stelle JAIM. 1,1,24. 2,1,3. 2,21. 3,6,6. 7,26. 4,2,14. 19. 3,2. 37. 6,1,42.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 55, col. 2.
    utpatti f. Entstehung, Ertrag. Producht.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 46, col. 2.
    utpatti f. (r. pad s. ti) origo. DEV. 1. 1. (cf. utpādana

    et v. pad praef. ut, unde intelligitur, hoc vocabulum

    non ex pat sed ex pad ortum esse).

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1108, col. 2.
    utpatti strī ud + pata + ktin . 1 ūrddhvapatane ūrddhvagatau . utpa-
    dyate prathamato jñāyate'nena ud + pada—karaṇe ktin . prātha-
    mikapratītiviṣayapravṛttisādhaneṣṭasādhanatābodhake karmasvarūpa-
    jñāpake 2 vidhivokye yathā “svargakāmo'śvamedhena yaje-
    tetyādi” vākyam prathamaṃ yāgādau iṣṭasādhanatvaṃ bodha-
    yat tatraṃ pravarttayatīti tasya tathātvam vidhiśabde vi-
    vṛtiḥ . “yogasiddhirvā arthasyotpattyayogitvāt”
    jaimi0 sū0 . ud + pada0 ktin . ādyakṣaṇasambandharūpe 3 u-
    dbhave . utpattau vādivipattayaḥ santi tathāhi asataḥ sadut-
    padyate iti bauddhāḥ . prāgutpatterasatkāraṇavyāpārā-
    dutpadyate iti naiyāyikādayaḥ . prāgutpatteḥ sadapi
    kāraṇavyāpārādabhivyajyate iti sāṃkhyā vedāntinaśca pratipe-
    dire tayoravāntarabhedaḥ sato vivartta iti vedāntinaḥ pari-
    ṇāmaḥ iti sāṃkhyāḥ . tadetat sāṃkhya0 kau0 . pradarśitaṃ
    yathā kecidāhurasataḥ “sajjāyata iti, ekasya sato
    vivarttaḥ kāryyajātaṃ na vastu sadityapare . anye tu sato-
    'sajjāyataiti . sataḥ sajjāyate iti vṛddhāḥ . tatra pūrvva-
    smin kakṣatraye vradhānaṃ na sidhyati . sukhaduḥkhamohabhedava-
    tsvarūpapariṇāmaśabdādyātmakatvaṃ hi ūgatkāraṇasya pradhā-
    natvaṃ sattvarajastamaḥsvabhāvatvam . yadi punarasataḥ sajjāyeta
    asannirūpākhyaṃ kāraṇaṃ kathaṃ sukhādirūpaśabdādyātmakaṃ syāt
    sadasatostādātmyātuṣapatteḥ . arthakasya sato vivarttaḥ
    śabdādiprapañcastathāpi sataḥ sajjāyata iti na syāt .
    nacādvayasya prapañcātmakatvamapi tvaprapañcasya prapañcātmaka-
    tayā pratītirbhrama eva . yeṣāmapi kaṇabhakṣākṣacaraṇā-
    dīnāṃ sataeva kāraṇādasato janma teṣāmapi sadasatorekatvā-
    nupapatterna kāryyātmakaṃ kāraṇamiti na pradhānasiddhiḥ . ataḥ
    pradhānasiddhyarthaṃ prathamaṃ tāvatsatkāryyaṃ pratijānīte” kau0 .
    “asadakaraṇādupādānagrahaṇātsarvvasambhavābhāvāt . śaktasya
    śakyakaraṇātkāraṇabhāvācca satkāryyam” kā0 “satkāryyaṃ kāraṇa-
    vyāpārāt prāgapīti śeṣaḥ . tathā ca na siddhasādhanaṃ naiyā-
    yikanayairudbhāvanīyam . yadyapi vījamṛtpiṇḍādipradhvaṃsā-
    nantaramaṅkuraghaṭādyutpattisapalabhyate tathāpi na pradhvaṃsasya
    kāraṇatvamapi tu bhāvasyaiva vījādyavayavasya . abhāvāttu
    bhāvotpattau tasya sarvatra sulabhatvātsarvatra sarvakāryyotpāda
    prasaṅga ityādi nyāyavārttikatātparyyaṭīkāyāmabhihitama-
    smābhiḥ . ghrapañcapratyayaścāsati bādhake na śakyomithyeti
    vaktumiti kaṇabhakṣākṣacaraṇamatamavaśiṣyate . tatredaṃ prati-
    jñātaṃ satkāryyamiti . atra hetumāha asadakaraṇāt .
    asaccetkāraṇavyāpārāt pūrvaṃ kāryyaṃ nāsya sattvaṃ kenāpi
    kartuṃ śakyaṃ na hi nīkhaṃ śilpisahasreṇāpi śakyaṃ pītaṃ
    kartum . sadasattve ghaṭasya dharmāviti cet tathāpyasati
    dharmiṇi na tasya dharma iti sattvaṃ tadavasthameva tathā ca
    nāsattvam asambaddhenātadātmanā vā'sattvena kathamasan ghaṭaḥ .
    tasmātkāraṇavyāpārādūrddhvamiva tataḥ prāgapi sadeva kāryya-
    miti . kāraṇāccāsya sato'bhivyaktirevāvaśiṣyate . sata-
    ścābhivyaktirupapannā . yathā pīḍanena tileṣu tailasya, ava-
    ghātena dhānyeṣu taṇḍulānāṃ, dohanena saurabheyīṣu payasaḥ .
    asataḥ karaṇe tu na nidarśanaṃ kiñcidasti . na khalvabhivya-
    jyamānaṃ cotpadyamānaṃ vā kkacidasaddṛṣṭam . itaśca kāra-
    ṇavyāpārāt prāk sadeva kāryyamityāha upādānagraha-
    ṇāt upādānāni kāraṇāni teṣāṃ grahaṇaṃ kāryyeṇa
    sambandhaḥ upādānaiḥ kāryyasya sambandhāditi yāvat .
    etaduktaṃ bhavati kāryyeṇa sambaddhaṃ kāraṇaṃ kāryyasya janakaṃ
    sambandhaśca kāryyasyāsato na sambhavati tasmāt saditi .
    syādetat asambaddhameva kāraṇaiḥ kasmāt kāryyaṃ na janyate?
    tathā cāsadevotpatsyate'ta āha sarvasambhavābhāvāt . asa-
    mbaddhasya janyatve asambaddhatvāviśeṣeṇa sarvaṃ kāryyajātaṃ
    sarpasmādbhavet nacaitadasti tasmānnāsambaddhamasambaddhena janyate
    api tu sambaddhaṃ sambaddhena janyate iti . yathāhuḥsāṅkhya-
    vṛddhāḥ “asattve nāsti sambandhaḥ kāraṇaiḥ sattvasaṅgibhiḥ .
    asambaddhasya cotpattimicchato na vyavasthitiriti” . syāde-
    tat asambaddhamapi tadeva tat karoti yatra yatkāraṇaṃ śaktaṃ
    śaktiśca kāryadarśanādavagamyate ato nāvyavastheti ata āha
    śaktasya śakyakaraṇāt . sā śaktiḥ śaktakāraṇāśrayā sarvatra
    vā syācchakye vā . sarvatra cettadavasthaivāvyavasthā śakye cet-
    kathamasati śakye taditi vaktavyam . śaktibheda eva sa tā-
    dṛśo yataḥ kiñcideva kāryaṃ janayenna sarvamiti cet hanta
    bhoḥ śaktiviśeṣaḥ kāryyasambaddho vā syādasambaddho vā,
    sambaddhatve nāsatā umbandha iti sat kāryyam . asambaddhatve
    saivāvyavastheti suṣṭhūktaṃ śaktasya śakyakara ṇāditi .
    itaśca satkāryyamityāha kāraṇabhāvācca kāryyasya kāra-
    ṇātmakatvāt na hi kāraṇādbhinnaṃ kāryyaṃ kāraṇañca sa-
    diti kathaṃ tadabhinnaṃ kāryyamasadbhavet” sā0 kau0 .
    utpatteśca yathā virbhāvarūpatā tathāvirbhāva śabde 830
    uktam .

    vyākhyāta ñcaidasmābhistaṭṭīkāyāṃ yathā asataḥ—sattvena
    vaktumaśakyāt nirupākhyāt abhāvāt sat—bhāvarūpaṃ vastu,
    jāyate jātatayā vyavahriyate tathā hi aṅkurādikaṃ vī-
    janāśānantarameva, dadhyādi dugdhanāśānantarameva, utpadyamānaṃ
    dṛśyate ato'numīyate kāryyabhāvā abhāvakāraṇakāḥ kāryya-
    tvāt vījanāśottarajātāṅkurādivat . yatrāpi ca tantvā-
    diṣu paṭakāraṇeṣusvarūpeṇa nāśo na dṛśyate tatrāpyanumānenaiva
    tajjñānaṃ jananīyam . yuktaṃ caitat utpanne paṭe yadi
    tantavo na naṣṭāstadā tantavaime iti vyavahāraviṣayatāma pa-
    dyeran na ca tathā, atastatra tantuvyavahārābhāvāt paṭarū-
    peṇa vyavahārācca tantavonaṣṭā ityanumātavyam . na ca kāra-
    ṇanāśe dagdhatantuṣu paṭadāhavat paṭanāśāpattirityāśaṅkyam,
    tantūnāṃ paṭakāraṇatvasyādyāpi asiddhatvāt, ye hi bhāva-
    kāraṇakā iti vadeyustān pratyevaitaddūṣaṇamavataret nābhā-
    vakāraṇatāvādinaṃ pratīti susthitamabhāvakāraṇavādibauddhā-
    dimatam . sataḥ traikālikabādharahitāt kūṭasthavadapari-
    ṇāminaḥ vivarttaḥ svājñānakalpitaḥ svajñānanivarttyaḥ pari-
    ṇāmavilakṣaṇaḥ atyathābhāvāpattiḥ upacārāt tathā ut-
    padyamānaṃ kāryyajātamapi vivarttaḥ na vastu saditi vastutaḥ
    pāramārthikena sattvenaṃ nānvitaṃ kintu vyavahārayogyasa-
    ttayānvitam . tathā hi śuktikādau rajatādijñānaṃ sarvā-
    nubhavasiddhaṃ tacca pratyakṣameva rajataṃ sākṣātkaromītyādyanubha-
    vāt pratyakṣe ca viṣayendriyasannikarṣasya kāraṇatvāt deśā-
    ntarasthitarajatasya ca cakṣurasannikṛṣṭatayā na pratyakṣaviṣayatā .
    na ca pūrvajñātasya rajatasya jñānena upanītasya śuktikāyāṃ
    bhrama iti vācyam jñānopanītasya jñānasvīkāre sākṣā-
    tkārānubhavāpalāpāpatteḥ . ataeva na pūrvānubhūtarajatasmara-
    ṇamātramanubhavavirodhāt . ato'gatyā tatra śuktikāyāmasa-
    drajatamutpadyate ityeva kalpanīyam . tadutpattau ca śuktikā-
    diviṣayakamajñānaṃ kāraṇaṃ rajataviṣayasaṃskāraśca tatsaha-
    kāritayā kalpanīyaḥ . tadeva adhyastatvam yadutpannasva
    tasyāsato rajatasya śuktikātādātmyena tatpratyakṣaviṣayatā .
    tatrotpanne'pi rajate śuktikāyā ganāgapi vyāvahārika-
    sattvasya vyāghāto na bhavatīti yathā, evaṃ kūṭasthe apari-
    ṇāmini ātmani svājñāyenāvṛte viyadādikamadhyastamu-
    tpadyate tatra ca tadajñānaṃ hetuḥ tatsaṃskāraśca sahakārīti
    tathā ca vivādādhyāsitā ghaṭādayaḥ sati adhyastāstaj-
    jñānanāśyatve sati sattādātmyena pratīyamānatvāt śuktitā-
    dātmyena pratīyamānaśuktijñānanāśyarajatabadityanumānāt
    adhyastatvaṃ ghaṭādānāṃ siddham . adhyastatvaṃ ca sākṣātkāri-
    pratyakṣaviṣayatvaṃ prāguktaṃ tacca tasyāsato'pyanutpattau pratyakṣa-
    viṣayatā na syāditi adhyastatvarakṣāyai tasminnutpattirapyaṅgī-
    kāryyā . jñānanāśyatvaṃ ca teṣāṃ mithyātvāt śuktijñānanā-
    śyāsadrajatavadityanumātavyamityāstāṃ vistareṇa iti vedānti-
    matam . sato bhāvāt vidyamānādevetyarthaḥ . asat utpatteḥ,
    kāraṇavyāpārādvā pūrvvamavidyamānaṃ, kāraṇavyāpārāduttarantu
    jāyate sadbhavatīti kāṇādanaiyāyikādayaḥ . sataḥ sattvā-
    śrayāt bhāvādeva sat, kāraṇavyāpārāt prāgapi, kāraṇā-
    vasthārūpasūkṣmarūpeṇa vidyamānaṃ jāyate kāraṇavyāpārāttu-
    abhivyajyatevyavahārayogyatāmāpādyate iti yāvaditi vṛddhāḥ
    sāṅkhyādayaḥ . evamutpattiviṣaye caturṣu pakṣeṣu sthiteṣu
    ādyapakṣatraye anumitsitakāryyātmakakāraṇarūpapradhānāsiddhiṃ
    kramaśaḥ pradarśayituṃ kramaprāptaṃ bauddhapakṣamāha yadi punari-
    tyādi . nirupākhyāmanirvacanīyamidantayā vaktumaśakyami-
    ti yāvat sati hi lakṣaṇe vastu tallakṣaṇavattvena vaktuṃ
    śakyam abhāvasya ca lakṣaṇābhāvāt kathaṅkāraṃ vaktavyatā .
    yadyapi bhāvabhinnatvaṃ, sattvena pratītyanarhatvam, asattvena
    pratītyarhatvaṃ vā tallakṣaṇaṃ kaiściducyate tāni ca sarvāṇyapi
    abhāvajñānasāpekṣatayā durjñeyatvādanyonyāśrayadoṣagrastatvā-
    ccālakṣaṇānyeva . sukhaduḥkhamohātmakakāryadarśanāt kāra-
    ṇasyāpi tathābhūtātmakatvamanumitsitaṃ tacca bhāvasyaiva kāra-
    ṇatāpakṣe setsyati nābhāvasya bhāvābhāvayostādātmyānupa-
    patteriti bhāvaḥ . vivarttavāde ca kāryyajātasyādhyāsena
    tādātmyabhāne'pi vastuto'sattvena sadasatostādātmyā
    nupapattyā pūrvavannānumitsitapradhānasiddhirityāha athaikasye-
    tyādi . sato'sajjāyate iti pakṣe'pi sadasatostadā-
    tmyānupapattyaiva na pradhānasiddhirityāha sadasatorekatve-
    ityādi . evamādyapakṣatrike pradhānāsiddhimudbhāvya satkā-
    ryapakṣe tat sādhayituṃ satkāryapakṣasabharthanāya kārikāmavatā-
    rayati satkāryaṃ pratijānīte ityādi . kārthaṃ sat kāra-
    ṇavyāpārāt prāgapi vidyamānamityarthaḥ tena kāraṇavyā-
    pārottaraṃ sattvasya naiyāyikādivādiṣu siddhatvena na siddha-
    lādhanamiti darśayituṃ viśinaṣṭi kāraṇavyāpārādityādi .
    catasṛṣu vādivipratipattiṣu darśitāsu asatkāryapakṣanirā-
    karaṇe'pi itarayoḥ pakṣayoranirākaraṇāt tatprakṣayoḥ
    pradhānāsiddhirityāśaṅkya mūle tannirākaraṇābhāve'pi ayukta-
    tvādeva tayoḥ pakṣayorna grāhyateti kathayitumādau bauddhapakṣaṃ
    dūṣayitumutthāpayati yadyapītyādi . dūṣayati tathāpī-
    tyādi . ayamāśayaḥ sambaddhaṃ sambandhinameva janayatīti
    niyamena kāryakāraṇayoḥ sambandho'pekṣitaḥ vījanāśāṅku-
    rayośca kenāpi sambandhena na sambandhitā ghaṭate yena tayoḥ
    kāryakāraṇabhāvaḥ syāt . asambaddhasya kāryajanakatve sarva-
    smāt sarvakāryotpattirityavyavasthā syāt . na ca vījeṣve-
    vāṅkuraprāgabhāvaḥ na tantuṣvityatra svabhāva eva śaraṇaṃ tathā
    ca aṅguraprāgabhāva eva niyāmakobhaviṣyatīti vāvyam
    prāgabhāvasya sūkṣmāvasthātiriktatve aṅkuratatprāgabhāvayośca
    vibhinnakālikatayā kenāpi sambandhena sambandhitvābhāvena
    niyāmakatvābhāvāt asambaddhasya niyāmakatve pūrvadoṣatā-
    davasthyāt . na ca pratiyogitāsambandhena tayoḥ sambandhi-
    teti vācyam abhāvasambandhitāyā eva pratiyogitāpadārtha-
    tayā tasyā apyasmatpakṣe'siddhatvāt na ca vījasya nāśāt
    kathaṃ tasya aṅkurakāraṇatvamiti, tasya nāśe'pi tadavayavasyā-
    nāśāt tasyaiva kāraṇatvaṃ vācyamiti sarvaṃ sustham . viba-
    rttavāde ca yadyapi tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhya iti śā0 2,
    1, 14 sūtreṇa kāryakāraṇayorabhinnatvameva svīkṛtaṃ tathāpi
    ghaṭapaṭādijñānānāmadhyastaviṣayakatayā viṣayāṇāṃ mithyātvaṃ
    tairaṅgīkriyate tathā hi vivādādhyāsitāni ghaṭādijñā-
    nāni adhyastaviṣayakāṇi satyāviṣayakajñānatvāt śukti-
    kāyāṃ rajatajñānavadityanumānena ghaṭādijñānānāmadhyasta-
    biṣayakatvaṃ siddhe adhyastasya ca jñānanāśyatayā mithyā-
    tvamityasattvameva tathā ca sadasadostādātmyānupapattido-
    ṣeṇa naitatpakṣāśrayaṇam . kiñca mithyātvaṃ jñānanivarttyatvaṃ
    tacca nedaṃ rajatamiti bādhabuddhyā yathā rajatasya mithyātvaṃ
    prasiddhamevaṃ ghaṭādermithyātvasādhakasya bādhasyādarśanānna tasya
    mithyātvamevañca hetvasiddheḥ kathaṃ ghaṭādijñānādāvadhyastavi-
    ṣayakatvasinniḥ . etadarthameva asati bādhaka ityuktam .
    tathā ca śuktirajatabādhakavadatra bādhakābhāvānna tasya mi-
    thyātvam . na cādvaitaślatireva bādhikā, tasyāḥ anyārtha-
    paratayā dvaitābhāvaniṣedhaparatvābhāvāt ataeva “nādvaitaśru-
    rivirīdho jātiparatvāt” ityanena sāṅkhyasūtreṇa śruteḥ
    samānajātīvabahujīvaparatvaṃ samarthitam . evaṃ pakṣadvaya-
    mayuktikatayā nirasya dṛḍhayuktikasya kāṇādādipakṣasya ni-
    rasanīyatayā'vaśeṣatāṃ darśayati kaṇabhakṣetyādi kaṇamannakaṇaṃ
    bhakṣayatīti kaṇabhakṣaḥ kaṇādaḥ . akṣaṃ cakṣuścaraṇe yasyeti
    akṣacaraṇo gautamastadanusārimatamityarthaḥ
    nanu bhāvasya sattvamasattvaṃ ca kādācitko dharmo na tu svā-
    bhāvikaḥ tathā ca utpatteḥ prāk asattvaṃ paratastu sattvam
    yathā ghaṭe pākāt pūrvaṃ śyāmatā, pākottaraṃ raktatā, tadvat
    kālaviśeṣe dharmaviśeṣo bhaviṣyatīti asatkāryapakṣe'pi
    na kācit kṣatiriti śaṅkate sadasattve iti . pariharati
    tathāpyasatīti . ayamāśayaḥ asattvasya bhāvadharmatve
    utpatteḥ prāgapi tasya dharmiṇaḥ sattvaṃ svīkarttavyaṃ tathā
    hi dharmasattvaṃ dharmisattvaṃ vinānupapadyamānaṃ dharmisattvamapi
    tadākṣipati tathā cāpādakena asattvarūpadharmasattvena āpā-
    dyasya dharmmisattvasya siddhiḥ iti . sattvaṃ kāryasattvaṃ tadavasthaṃ
    utpatteḥ prāgapi sthitamiti na tadānīṃ dharmyasattvāsi-
    ddhirityāha tathā ca nāsattvamiti asattvadharmiṇastadānī-
    mapi siddhatvānna gharmyasattvamityarthaḥ . tadevopapādayati
    asambaddhenetyādi . asambaddhena dharmmiṇā saheti śeṣaḥ
    asattvenetyatrāsyānvayaḥ . atadātmanā atatsvarūpeṇa vā
    asattvena kathamasan syāt asattvāśrayaḥ syādityarthaḥ
    dharmmiṇā saha sambaddhenaiva dharmeṇa tadāśrayatvaniyamāt
    asambaddhasya ca tādātmyenaiva tathātvaniyamācca prakṛte asa-
    ttvasya ghaṭena saha sambandhābhāvāt tattādātmyābhāvācca na
    tadāśrayatvamiti bhāvaḥ . satkāryapakṣamupasaṃharati tasmā-
    diti . tailasya, taṇḍulānāṃ, payasaścābhivyaktirityatrā-
    nukṛṣyā'nvayaḥ . asattve kāryasya utpatteḥ prāgasattve sa-
    ttvasaṅgibhiḥ sattvāśrayaiḥ kāraṇaiḥ saha sambandhonāsti .
    asambaddhasya cotpattau prāguktā avyavasthitiḥ sarvasmāt
    sarvotpattirityevaṃ rūpā avyavasthā . prathamaṃ tatpadaṃ dvi-
    tīyāntaṃ kāryaparam, dvitīyaṃ tu kāraṇaparaṃ prathamāntam .
    kāryyānukūlā kāraṇaniṣṭhaiva śaktiḥ kāryajanananiyāmike-
    tyavaseyam tathā ca kāryasyāsattve kathaṃ tadanukūlatvaṃ tasyāḥ
    syāditi samarthayituṃ śakteritaraniṣṭhatvaṃ vikalpya dūṣayati
    sā śaktiriti” .

    yathā ca asatona sadutpattiḥ sataścābhivyakti stathā
    chā0 u0 bhāṣyayoḥ samarthitaṃ yathā “sadeva saumyedamagra
    āsīdekamevā'dvitīyam . taddhaika āhurasadevedamagra
    āsīdekamevādvitīyaṃ tasmādasataḥsajjāyate . kutastu khalu
    saumyevaṃ syāditi? hovāca kathamasataḥ sajjāye-
    teti? . sattveva saumyedamagra āsīt ekamevā-
    dvitīyam . tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti” chā0 u0 “sadeva
    sadityastitāmātraṃ vastu sūkṣmaṃ nirviśeṣaṃ sarvvagatam . ekaṃ
    nirañjanaṃ niravayavaṃ vijñānaṃ yadavagamyate sarvvavedāntebhyaḥ .
    evaśabdo'vadhāraṇārthaḥ . kintadavadhriyate? ityāha . idaṃ
    janannāmarūpakriyāvadvikṛtamupalabhyate yattatsadevāsīdityāsī-
    cchabdena sambadhyate . kadā sadevedamāsīdityucyate agne
    jagataḥ prāgutpatteḥ . kiṃ nedānīmidaṃ sad yenāgraāsī
    diti viśeṣyate, na, kathaṃ tarhi viśeṣaṇam? idānīmapīdaṃ
    sadeva, kintu nāmarūpaviśeṣaṇavadidaṃśabdabuddhiviṣayaṃ cetī-
    dañca bhavati . prāgutpattestvagre kevalasacchabdabuddhimātra-
    gamyameveti sadevedamagra āsīdityavadhāryyate . na hi
    prāgutpatternāmavadrūpavadvedamiti grahītuṃ śakyaṃ vastu su-
    ṣuptakāla iva . yathā suṣuptādutthitaḥ sattvamātramavaga-
    cchati suṣupte sanmātremeva kevalaṃ vastviti tathā prāgut-
    patterityabhiprāyaḥ . yathedamucyate loke pūrvvāhṇe dhaṭā-
    disisṛkṣuṇā kulālena mṛtpiṇḍaṃ prasāritamupalabhya
    grāmāntaraṃ gatvā pratyāgato'parāhṇe tatraiva ghaṭaśarāvādya-
    nekabhedabhinnaṃ kāryyamupalabhya mṛdevedaṃ ghaṭaśarāvādi kevalaṃ
    pūrvvāhṇe āsīditi, tathehocyate sadevedamagra āsīditi .
    ekameveti . svakāryyapatitamanyannāstītyekamevetyucyate .
    advitīyamiti . mṛdvyatirekeṇa mṛdo yathā'nyadghaṭādyā-
    kāreṇa pariṇamayitṛkulālādinimittakāraṇaṃ dṛṣṭaṃ tathā
    sadvyatirekeṇa sataḥ sahakārikāraṇaṃ dvitīyaṃ vastvantaraṃ prāptaṃ
    pratiṣidhyate . advitīyamiti nāsya dvitīyaṃ vastvantaraṃ
    vidyata ityadvitīyam . nanu vaiśeṣikapakṣe'pi satsāmā-
    nādhikaraṇyaṃ sarvvasyopapadyate . dravyaguṇādiṣu sacchabda-
    buddhyanuvṛtteḥ . saddravyaṃ san guṇaḥ sat karmme tyādidarśa-
    nāt, satyamerva syādidānīm, prāgutpattestu naivedaṃ kāryyaṃ
    sadevāsīdityabhyu pagamyate vaiśeṣikaiḥ prāgutpatteḥ kāryya-
    syāsattvābhyupagamāt . na caikameva sadadvitīyaṃ prāgut-
    pattericchanti . tasmādvaiśeṣikaparikalpitāt sato'nya-
    tkāraṇamidaṃ saducyate mṛdādidṛṣṭāntebhyaḥ . tat tatra haita-
    smin prāgutpattervastunirūpaṇe eke vaināśikā āhurvastu
    nirūpayanto'sadabhāvātātraṃ prāgutpatteridaṃ jagadekamevā-
    gre'dvitīyamāsīditi . sadabhāvamātraṃ hi prāgutpatte-
    stattvaṃ kalpayanti bauddhāḥ . na tu satpratidvandvivastvantara-
    micchanti . yathā saccāsaditi gṛhyamāṇaṃ yathābhūtaṃ tadvi-
    rītaṃ tattvaṃ bhavatīti naiyāyikāḥ . nanu sadabhāvamātraṃ
    prāgutpatteścedabhipretaṃ vaināśikaiḥ kathaṃ prāgutpatte-
    ridamāsīdasadekamevādvitīthañceti kālasambandhaḥ saṅkhyā-
    sambandho'dvitīyatvaṃ cocyate taiḥ . vāḍham . na yuktaṃ teṣāṃ
    bhāvābhāvamātramabhyupagacchatām . asattvamātrābhyupagamo'-
    pyayukta evābhyupaganturanabhyupagamānupapatteḥ . idānīma-
    bhyupagantābhyupagamyate na prāgutpatteriti na prāgutpatteḥ
    sadabhāvasya prāmāṇābhāvāt . prāgutpatterasadeveti kalpa-
    nānupapattiḥ . nanu kathaṃ vastvākṛte śabdārthatve'sadevamevā-
    dvitīyamiti padārthavākyārthopapattistadanupapattau cedaṃ
    vākyamapramāṇaṃ prasajyeteti cet naiṣa doṣaḥ sadgra-
    haṇanivṛttiparatvādvākyasya . sadityayaṃ tāvacchabdaḥ sadā-
    kṛtivācakaḥ . ekamevādvitīyamityetau ca samānādhika-
    raṇau . tathedamāsīditi ca . tatra nañ sadvākye prayuktaḥ
    sadvākyamevāvalambya sadvākyārthaviṣayāṃ buddhiṃ sadekamevā-
    dvitoyamidamāsīdityevaṃlakṣaṇāṃ tataḥ sadvākyārthānniva-
    rttayati . aśvārūḍha ivāśvālambano'śvaṃ tadabhimukhaviṣa-
    yānnivarttayati tadvat . na tu punaḥ sadabhāvamevābhidhatte'taḥ
    puruṣasya viparītagrahaṇanivṛttyarthaparamidamasadevetyādi vākyaṃ
    prayujyate . darśayitvā hi viparītagrahaṇaṃ tato nivartta-
    yituṃ śakyata ityarthavattā'sadādivākyasya śrautatvaṃ prāmā-
    ṇyañca siddhamityadoṣaḥ . tasmādasataḥ sarvvābhāvarūpātsa-
    dvidyamānamajāyata samutpannam . aḍabhāvaśchāndasaḥ .
    tadetadviparītagrahaṇaṃ mahāvaināśikapakṣaṃ darśayitvā pratiṣedha-
    ti . kutastu? pramāṇāt khalu he saumya! evaṃ syādasataḥ
    sajjāyate ityevaṃ kuto bhavet na kutaścitpramāṇādevaṃ sambhavatī-
    tyarthaḥ . yadapi vījopamardde'ṅkuro jāyamābo dṛṣṭo'bhā-
    vādeveti tadapyabhyupagamaviruddhaṃ teṣām . kathaṃ? ye tāvadvījā-
    vayavā vījasaṃsthānaviśiṣṭāste'ṅkure'pyanuvarttanta eva na
    teṣāmupamarddo'ṅkurajanmani . yatpunarvījākārasaṃsthānaṃ tadvī-
    jāvayavavyatirekeṇa vastubhūtaṃ na vaināśikairabhyupagamyate yada-
    ṅkurajanmanyupamṛdyetātha tadastyavayavavyatiriktaṃ vastubhūtaṃ
    tathāca satyabhyu pagamavirodhaḥ . atha saṃvṛttyābhyupagataṃ vīja-
    saṃsthānarūpamupamṛdyata iti cet . keyaṃ saṃvṛttirnāma kima-
    sāvabhāva uta bhāva iti . yadyabhāvo dṛṣṭāntābhāvaḥ . atha
    bhāvastathāpi nābhāvādaṅkurotpattiḥ vījāvayavebhyo
    hyaṅkurotpakṣeḥ . avayavā apyupamṛdyanta iti cet .
    na tadavayaveṣu tulyatvāt . yathā vaināśikānāṃ vīja-
    saṃsthānarūpo'vayavī nāsti . tathāvayavā apīti teṣā-
    mapyupamarddānupapattiḥ . vījāvayavānāmami sūkṣmāvayavā-
    stadavayavānāmapyanye sūkṣmāstadavayavā ityevaṃ prasaṅgasyā'-
    nuvṛtteḥ sarvvatropamarddānupapattiḥ . sadbuddhyanuvṛtteḥ sattvā-
    nivṛtti śceti sadvādināṃ sata eva sadutpattiḥ setsyati .
    na tvasadvādināṃ duṣṭānto'styasataḥ sadutpattauḥ . mṛt-
    piṇḍādghaṭotpattirdṛśyate sadvādināṃ, tadbhāve ca bhāvāttada-
    bhāve cābhāvāt . yadyabhāvādeva ghaṭa ut padyeta ghaṭārthinā
    mṛtpiṇḍo nopādīyeta . abhāvaśabdabuddhyanuvṛttiśca ghaṭādau
    prasajyeta na tvetadastyato nāsataḥ sadut pattiḥ . yadapyā-
    hurmṛdbuddhirghaṭabuddhernimittamiti mṛdvuddhirghaṭabuddheḥ kāraṇa-
    mucyate na tu paramārthata eva mṛdghaṭo vāstīti tadapi
    mṛdbuddhirvidyamānā vidyamānāyā eva ghaṭabuddheḥ kāraṇamiti
    nāsataḥ sadutpattiḥ . mṛdbuddhighaṭabuddhyornimittanaimittakatayā-
    nantaryyamātraṃ na tu kāryyakāraṇatvamiti cetu na
    buddhīnāṃ nairantaryye gamyamāne vaināśikānāṃ bahirdvaṣṭāntasyā-
    bhāvāt . ataḥ kutastu khalu saumyaivaṃ syāditi hovāca
    kathaṃ kena prakāreṇāsataḥ sajjāyeteti? asataḥ sadutpattau
    na kaścidapi dṛṣṭāntaprakāro'stītyabhiprāyaḥ . evamasadvā-
    dipakṣamunmathyopasaṃharati sattvaiva saumyedamagra āsīditi
    svapakṣasiddhiḥ . nanu sadvādino'pi sataḥ sadutpadyata iti
    naiva dṛṣṭānto'sti . “ghaṭādghaṭāntarotpattyadarśanāt .
    satyamevaṃ na sataḥ sadantaramutpadyate kiṃ tarhi sadeva saṃsthā-
    nāntareṇāvatiṣṭhate . yathā sarpaḥ kuṇḍalī bhavati . yathā
    ca mṛccūrṇṇaṃ piṇḍaghaṭakapālādiprabhedaiḥ . yadyevaṃ sadeva sarvva-
    prakārāvasthaṃ kathaṃ prāgutpatteridamāsīdityucyate . nanu na
    śrutaṃ tvayā sadevetyavadhāraṇamidaṃśabdavācyasya kāryyasya . prāptaṃ
    tarhi prāgutpatterasadevāsīnnedaṃ śabdavācyamidānīmidaṃ jāta-
    miti, na sata evedaṃśabdabuddhiviṣayatayāvasthānāt yathā mṛdeva
    piṇḍaghaṭādiśabdabuddhiviṣayetvenāvatiṣṭhate tadvat . nanu yathā
    mṛdvastvevaṃ piṇḍaghaṭādyapi tadvatsadvuddheranyabuddhiviṣayatvātkā-
    ryyasya sato'nyavastvantaraṃ syātkāryyajātaṃ yathā'śvād gauḥ,
    na piṇḍaghaṭādīnāmitaretaravyabhicāre'pi mṛttvādhyabhicā-
    rāt . yadyapi ghaṭaḥ piṇḍaṃ vyabhicarati piṇḍaśca ghaṭaṃ
    tathāpi piṇḍaghaṭau mṛttvaṃ na vyabhicaratastasmānmṛnmātraṃ
    piṇḍaghaṭau, vyabhicaratyaśvaṃ gauraśvo vā gām, tasmānmṛdādi
    saṃsthānamātraṃ ghaṭādayaḥ . evaṃ satsaṃsthānamātramiḍhaṃ sarbda
    miti yuktaṃ prāgutpatteḥ sadeyeti vācārambhaṇamātra-
    tvādvikārasaṃsthānamātrasya . nanu niravayavaṃ sat “niṣkalaṃ
    niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam” “divyo hyamūrttaḥ
    puruṣaḥ sa bāhyābhyantaro hyaja” ityādiśrutibhyo, niravaya-
    vasya sataḥ kathaṃ vikārasaṃsthānamupapadyate . naiṣa doṣo rajvā-
    dyavayavebhyaḥ sarpādisaṃsthānavadbuddhiparikalpitebhyaḥ sadavaya-
    vetyo vikārasaṃsthānopapattaḥ . “vācārambhaṇaṃ vikāro nāma-
    dheyaṃ mṛttiketyeva satyam” “evaṃ sadeva satyamiti” śruteḥ .
    ekamevādvitīyaṃ paramārthata idaṃbuddhikāle'pi tatsat aikṣatekṣāṃ
    darśanaṃ kṛtavān . ataśca na pradhānaṃ sāṅkhyaparikalpitaṃ
    jagatkāraṇam pradhānasyācetanatvābhyupagamāt . idantu
    saccetanamīkṣitṛtvāttatkathamaikṣatetyāha bahu prabhūtaṃ syāṃ bhaveyaṃ
    prajāyeya prakarṣeṇotpradyeya . yathā mṛd ghaṭādyā-
    kāreṇa yathā vā rajjvādi sarpādyākāreṇa buddhi-
    kalpitena . asadeva tarhi sarvvaṃ yadgṛhyate rajjuriva
    sarpādyākāreṇa, na, sata eva dvaitabhedenānyathāgṛhyamāṇa-
    tvānnāsattvaṃ kasyacit kaciditi brūmaḥ . yathā sato'nya-
    dvastvantaraṃ parikalpya punastasyaiva prāgutpatteḥ pradhvaṃsācco-
    rddhamasattvaṃ bruvate tārkikā na tathā'smābhiḥ kadācit-
    kvacidapi sato'nyadabhidhāmanabhidheyaṃ vā vastu parikalpyate
    sadeva tu sarvvamabhidhānamabhidhīyate ca yadanyabuddhyā yathā
    rajjureva sarpabuddhyā sarpa ityabhidhīyate yathā, vā piṇḍa-
    ghaṭādirmṛdo'nyabuddhyā piṇḍaghaṭādiśabdenābhidhīyate loke .
    rajjuvibekadarśināṃ tu sarpābhidhānabuddhī nivartteta yathā ca
    mṛdvivekadarśināṃ ghaṭādiśabdabuddhī tadvatsadvivekadarśināmanya-
    vikāraśabdabuddhī nivarttete . “yato vāco nivarttante'prāpya ma-
    nasā saheti” “anirukte'nilayana “ityādiśrutibhyaḥ” bhā0
    vṛ0 u0 bhāṣye abhāvādikāraścavādanirākaraṇena ut-
    patteḥ prāgapi satkāryyaṃ kāraṇavyāpārādabhivyajyate iti
    sthirīkṛtam yathā . “naiveha kiñcanāgra āsīt mṛtyu-
    naivedamāvṛtamāsīt vṛ0 u0 . “naiveha kiñcanāgra āsīt .
    iha saṃsāramaṇḍale kiñcana kiñcidapi nāmarūpapravibhakta vi-
    śeṣaṃ naivāsīt na babhūva . prāgutpattermana ādeḥ kiṃ śūnya-
    meva syāt, naiveha kiñcaneti śruteḥ na, kāryyaṃ kāraṇaṃ vāsī-
    dutpatteśca . utpadyate hi ghaṭaḥ . ataḥ prāgutpatterghaṭasya
    nāstitvam natu kāraṇasya nāstitva” mṛtpiṇḍādi-
    darśanāt . yannopalabhyate tasyaiva nāstitā . astukāryyasya,
    natu kāraṇasya, upalabhyamānatvāt na prāgutpatteḥ sarvvā-
    nupalambhāt, anupalabdhiścedabhāvo hetuḥ sarvvasya jagataḥ
    prāgutpatterna kāraṇaṃ kāryyañcopalabhyate . tasmātsarvasyaivā-
    bhāvo'stu, na mṛtyunaivedamāvṛtamāsīditi śruteḥ .
    yadi hi kiñcidapi nāsāt yenāvriyate yaccāvriyate
    tadā nāvakṣyanmṛtyunaivedamāvṛtamiti . na hi bhavati gaga-
    nakusumacchannī bandhyāputra iti . bravīti ca mṛtyunaivedamā-
    vṛtamāsīditi . tasmādyenāvṛtaṃ kāraṇena yaccāvṛtaṃ kāryyaṃ
    prāgutpattestadubhayamāsīcchruteḥ prāmāṇyāt anumeya-
    tvācca . anumīyate ca prāgutpatteḥ kāryyakāraṇayora-
    stitvam kāryyasya hi sato jāyamānasya kāraṇe satyutpatti-
    darśanāt asati cādarśanāt . jagato'pi prāgutpatteḥ
    kāraṇāstitvamanumīyate ghaṭādikāraṇāstitvavat . ghaṭā-
    dikāraṇasyāpyasattvamevānupamṛdya mṛtpiṇḍādikaṃ ghaṭādya-
    nutpatteriti cenna mṛdādeḥ, kāraṇatvāt . mṛtsuvarṇādi
    hi tatra kāraṇaṃ ghaṭarucakādeḥ na piṇḍādyākāraviśeṣaḥ
    tadabhāve tadabhāvāt . asatyapi piṇḍākāraviśeṣe mṛtsuva-
    rṇṇādikāraṇadravyamātrādeva ghaṭarucakādikāryotpattirdṛśyate .
    tasvānna piṇḍākāraviśeṣo ghaṭarucakādikāraṇam . a-
    sati tu mṛtsuvarṇādidravye ghaṭarucakādirna jāyata iti
    mṛtsuvarṇṇādidravyameva kāraṇaṃ natu piṇḍākāraviśeṣaḥ .
    sarvvaṃ hi kāraṇaṃ kāryamutpādayat pūrvotpannasyātmakāryasya
    tirodhānaṃ kurvvat kāryāntaramutpādayati . ekasmin
    kāraṇe yugapadanekakāryyavirodhāt . na ca pūrvvakāryyopamarde
    kāraṇasya svātmopamardo bhavati . tasmāt piṇḍādyupamarde
    kāryyotpattidarśanamahetuḥ . prāgutpatteḥ kāraṇasattve pi-
    ṇḍādivyatirekeṇa mṛdāderasattvādayuktariti cet piṇḍādi-
    pūrvvakāryyopamarde mṛdādikāraṇaṃ nopamṛdyate . ghaṭādikā-
    ryyāntare'pyanuvartata ityetadayuktam . piṇḍadhaṭādivyatirekeṇa
    mṛdādikāraṇasyānupalasbhāditi cet na mṛdādikāraṇānāṃ
    ghaṭādyutpattau piṇḍādinivṛttāvanuvṛttidarśanāt . sādṛ-
    śyādanvayadarśanaṃ kāraṇānuvṛtteriti cenna piṇḍādi-
    gatānāṃ mṛdādyavayavānāmeva ghaṭhādau pratyakṣatve'numānābhā-
    sātmādṛśyādikalpanānupapatteḥ . na ca pratyakṣānumāna-
    yorviruddhā vyabhicāritā pratyakṣapūrvvakatvādamumānasya
    sarvvatraivānāśvāsaprasaṅgāt . yadi ca kṣaṇikaṃ sarvaṃ, tade-
    vedamiti gamyamānaṃ tadbuddherapi anyatadbaddhyapekṣatve
    tasyā apyanyabuddhyapekṣatvamityanāsthāyāṃ tatsadṛśamidamityasyā
    api buddhermṛṣātvāt sarvatrānāśvāsataiva . tadidambuddhyorapi
    kartrabhāve sambandhānupapattiḥ . mādṛśyātsambandha iti cenna .
    tadidambuddhyoritaretaraviṣayatvānupapatteḥ . asati cetare-
    taraviṣaye sādṛśyagrahaṇānupapattiḥ . asatyeva sādṛśye
    tadbuddhiriti cenna . tadidambuddhyorapi sādṛśyabuddhivadasadvi-
    ṣayatvaprasaṅgāt . asadviṣayatvameva sarvvabuddhīnāmastveti cenna
    buddhibuddherapyasadviṣayatvaprasaṅgāt . tadapyastviti cenna .
    sarvvabuddhīnāṃ mṛṣātve'satyabuddhyanupapatteḥ . tasmādasadetat
    sādṛśyāttu tadbuddhirityataḥ siddhaḥ prākkāryotpatteḥ kāra-
    ṇasadbhāvaḥ . kāryasya cāmivyaktiliṅgatvāt . kāryyasya ca
    sadbhāvaḥ prāgutpatteḥ siddhaḥ katham? abhivyaktiliṅgatvāt .
    abhivyaktirliṅgamasyetyabhivyaktiḥ sākṣādvijñānālambanatva-
    prāptiḥ . yaddhi loke prāvṛtaṃ tama ādinā ghaṭādi vastu
    tat ālokādinā prāvaraṇatiraskāreṇa vijñānaviṣayatvaṃ
    prāpnuvat prāksadbhāvaṃ na vyabhiracati . tathedamapi jagat prāgu-
    tpatterityavagacchāmaḥ . na hi avidyamāno ghaṭa udite
    'pyāditya upalabhyate . nanu te'vidyamānatvābhāvādupalabhya-
    taiveti cet . na hi tava ghaṭādikāryyaṃ kadācidapyavidya-
    mānamityudite'pyāditya upalabhyetaiva . mṛtpiṇḍe'sannihite
    tama ādyāvaraṇe cāsati vidyamānatvāditi cet na dvivi-
    dhatvādāvaraṇasya . ghaṭādikāryasya dvividhaṃ hyāvaraṇaṃ mṛdā-
    derabhivyaktasya tamaḥkuḍyādi prāṅmṛdo'bhivyaktermṛdādyava-
    yavānāṃ piṇḍādikāryāntararūpeṇa saṃsthānam . tasmāt
    prāgutpattervidyamānasyaiva ghaṭādikāryyasyāvṛtatvādanupa-
    labdhiḥ . naṣṭotpannabhāvābhāvaśabdapratyayabhedastvabhivyaktitiro-
    bhāvayordvividhatvāpekṣaḥ . piṇḍakapālāderāvaraṇavailakṣa-
    ṇyādayuktamiti cet tamaḥkuḍyādi hi ghaṭādyāvaraṇaṃ
    ghaṭādibhinnadeśaṃ dṛṣṭaṃ na tathā ghaṭādibhinnadeśe dṛṣṭe
    piṇḍakapāle tasmātpiṇḍakapālasaṃsthānayorvidyamānasyaiva
    ghaṭasyāvṛtatvādanupalabdhirityayuktamāvaraṇadharmavailakṣaṇyāditi
    cet na kṣīrodakādeḥ kṣīrādyāvaraṇenaikadeśatvadarśanāt .
    ghaṭādikārye kapālacūrṇṇādyavayavānāmantarbhāvādanāvaraṇatva-
    miti cet na vibhaktānāṃ kāryāntaratvādāvaraṇatvopapa-
    tteḥ . āvaraṇābhāva eva yatnaḥ kartavya iti cet piṇḍakapā-
    lāvasthayorvidyamānameva ghaṭādikāryamāvṛtatvānnopalabhyata
    iti ghaṭādikāryārthinā tadāvaraṇavināśa eva yatnaḥ
    karttavyo na ghaṭādyutpattau . na rcatadasti tasmādayuktaṃ
    vidyamānasyaivāvṛtatvādanupalarbdhiriti cet na aniya-
    māt . na hi vināśamātraprayatnādeva ghaṭādyabhivyakti-
    rniyatā tama ādyāvṛte ghaṭādau pradīpādyutpattau prarya
    tnadarśanāt . so'pi tamonāśāyaiveti cet dīpādyut-
    pattāvapi yaḥ prayatnaḥ so'pi tamastiraskaraṇāya . tasminnaṣṭe
    ghaṭaḥ svayamevopalabhyate na hi ghaṭe kiñcidādhīyata
    iti cait na prakāśavato ghaṭasyopalabhyamānatvāt .
    yathā prakāśaviśiṣṭo ghaṭa upalabhyate pradīpakaraṇe, na
    tathā prāk pradīprakaraṇāt . tasmāt na tamastiraskārā-
    yaiva pradīpakaraṇam kintarhi prakāśavattvāya . prakāśa-
    śattvenaivopalabhyamānatvāt . kvacidāvaraṇavināśe'pi yatnaḥ
    syāt yathā kuḍyādivināśe . tasmānna niyamo'sti a-
    bhivyaktyarthināvaraṇavināśa eva yatnaḥ kārya iti . niya-
    mārthavattvācca . kāraṇe vartamānaṃ kāryaṃ kāryāntarāṇāmāva-
    raṇamityavocāma . tatra yadi pūrvvābhivyaktasya kāryyasya
    piṇḍasya vyavahitasya vā kapālasyavināśa eva yatnaḥ kri-
    yeta tadā vidalacūrṇṇādyapi kāryyam jāyeta . tenāpyā-
    vṛto ghaṭo nopalabhyata iti punaḥ prayatnāntarāpekṣaiva .
    tasmādghaṭādyamivyaktyarthino niyata eva kārakavyāpāro'rtha-
    vān . tasmāt prāgutpatterapi sadeva kāryam . atītā-
    nāgatapratyayabhedācca . atīto ghaṭo'nāgato ghaṭa ityeta-
    yośca pratyayayorvartamānaghaṭapratyayavanna nirviṣayatvaṃ yuktam .
    anāgatārthipravṛtteśca . nahyasatyarthitayā pravṛttirloke dṛṣṭā .
    yogināṃ cātotānānatajñānasya satyatvāt asaṃścedbhaviṣyadghaṭa
    aiśvarambhaviṣyadghaṭaviṣayaṃ pratyakṣajñānaṃ mithyā syāt . na
    ca pratyakṣamupacaryyate . ghaṭasadbhāve hyanumānamavocābha
    vipratiṣedhācca . yadi ghaṭo bhaviṣyatīti kulālādiṣu
    vyāpriyamāṇeṣu ghaṭārthaṃ, pramāṇena niścitam . yena ca
    kālena ghaṭasya sambandho bhaviṣyatītyucyate tasminneva kāle
    ghaṭo'sanniti . pratiṣiddhamabhidhīyate bhaviṣyadghaṭo'sanniti
    na bhaviṣyatītyarthaḥ ayaṃ ghaṭo na varttata iti yadvat .
    atha prāgutpatterghaṭo'sannityucyate ghaṭārthaṃ pravṛtteṣu kulā-
    lādiṣu tatra yathā vyāpārarūpeṇa varttamānāstāvat kulā-
    lādayastathā ghaṭo na varttata ityasacchabdakhārthaścenna virudhyate
    kasmāt svena hi bhaviṣyadrūpeṇa ghaṭo varttate . na hi pi-
    ṇḍasya varttamānatā kapālasya vā ghaṭasya bhavati . na ca tayo-
    rbhaviṣyattā ghaṭasya . tasmāt kulālādivyāpāravarttamāna-
    tāyāṃ prāgutpatterghaṭo'sanniti na virudhyate . yadi ghaṭasya
    yatsvambhaviṣyattākāryyarūpaṃ tat pratiṣidhyeta . tatpratiṣedhe
    virodhaḥ syāt . natu tadbhavān pratiṣedhati . na ca sarveṣāṃ
    kriyāvatāmekaiva varttamānatā bhaviṣyattvaṃ vā . api ca
    caturvidhānāmabhāvānāṃ ghaṭasyetaretarābhāvo ghaṭādanyo dṛṣṭo
    yathā ghaṭābhāvaḥ paṭādireva na ghaṭasvarūpameva . na ca ghaṭā-
    bhāvaḥ san paṭo'bhāvātmakaḥ kintarhi bhāvarūpa eva ghaṭasya
    prākpradhvaṃsātyantābhāvānāmapi ghaṭena vyapadiśyamānatvāt
    ghaṭsyetaretarābhāvavat tathaiva bhāvātmakatā abhāvānām .
    evañca sati ghaṭasya prāgabhāva iti na ghaṭasvarūpameva prāgut-
    patternāsti . atha ghaṭasya prāgabhāva iti ghaṭasya yat svarūpaṃ
    tadevocyate, ghaṭasyeti vyapadeśanupapattiḥ . atha kalpayitvā
    vyapadiśyeta śilāputtrakasya śarīramiti yadvat . tathāpi
    ghaṭasya prāgabhāva iti kalpitasyaivābhāvasya ghaṭena vyapadeśo
    na ghaṭasvarūpasyaiva . athārthāntaraṃ ghaṭādghaṭasyābhāva iti
    uktottarametat . kiñcānyatprāgutpatteḥ śaśaviṣāṇavadamāva-
    bhūtasya ghaṭasya svakāraṇasattāsambandhānupapattiḥ dviniṣṭhatvāt
    sambandhasya . ayutasiddhānāmadoṣa iti cet na bhāvābhāva-
    yorayutasiddhatvānupapatteḥ . bhāvabhūtayorhi yutasiddhatā'-
    yutasiddhatā vā syānna tu bhāvābhāvayorabhāvayorvā . tasyāt
    sadeva kāryyaṃ prāgutpatteriti siddham” etadabhipretya gītā-
    yāmuktam “nāsato vidyate bhāvonābhāvo vidyate sataḥ” iti

    atha bhūtotpattiprakāraḥ kāṇādabhāṣyanyāyakandalyordarśito
    yathā “tataḥ prātaḥ prāṇināṃbhogabhūtaye maheśvarasya sisṛkṣāna-
    ntaraṃ sarvyātmagatavṛttilabdhadṛṣṭāpekṣebhyastatsaṃyogebhyaḥ pavana-
    paramāṇuṣu karmotpattau teṣāṃ parasparasaṃyogebhyo dvyaṇukādi-
    prakrameṇa mahān vāyuḥ samutpannododhūyamānastiṣṭhati”
    bhā0 “yadyapi tadā''tmanāṃ prāṇasaṃbandhonāsti tathāpi prā-
    ṇina ityuktaṃ yogyatvāt . teṣāṃ bhogabhūtaye sukhaduḥkhānubha-
    votpattaye maheśvarasya sisṛkṣā sarjanecchā jāyate tadanantaraṃ
    sarveṣvātmasu gatānyadṛṣṭāni vṛttiṃ labhante . yadyapi yuga-
    padutpadyamānāsaṃkhyeyakāryyotpattau vyāpriyamāṇā digā-
    divannityatvādekaiveśvarecchā kriyāśaktirūpā tathāpyeṣā tattat
    kālaviśeṣasahakāriprāptau kadācit saṃhārārthā bhavati kadā-
    cit sṛṣṭyarthā bhavati yadā saṃhārārthā tadā tadanurodhādaṃdṛ-
    ṣṭādīnāṃ vṛttinirodha audāsīnyalakṣaṇo jāyate yadā tva-
    sau sṛṣṭyarthā bhavettadā vṛttilābhaḥ svakāryajananaṃ prati vyāpārī
    bhavati . vṛttirlabdhā yaistāni vṛttilabdhāni āhitāgnyādi-
    tvāt niṭhāyāḥ pūrvvanipātodantajāta iti yathā . sarvā-
    tmagatāni vṛttilabdhāni adṛṣṭāni tānyapekṣante ye tat saṃyogā
    ātmāṇusaṃyogāstebhyaḥ pavanaparamāṇuṣu karmmāṇyutpadyante
    pavanaparamāṇavaḥ samavāyikāraṇaṃ labdhavṛttyadṛṣṭavadātmāṇu-
    saṃyogo'samavāyikāraṇamadṛṣṭaṃ nimittakāraṇamevaṃ karmot-
    pattau teṣāṃ pavanaparamāṇūnāṃ parasparasaṃyogā jāyante
    tatsaṃsaṃyogebhyaśca dvyaṇukānyutpadyante tadanu tryaṇukānīti
    anena krameṇa mahān vāyuḥ samutpadyamāno nabhasyākāśe
    dodhūyamānaḥ kvacidapratihatatvāyadvegātiśayayuktastiṣṭhati” ka0 .
    “tadanantaraṃ tasminnāpyebhyaḥ paramāṇubhyastenaiva krameṇa mahān
    salilanidhirut pannaḥ poplūyamānaḥ” bhā0 “pratirodhakābhā-
    vāt sarvatra plavamānastiṣṭhati” ka0 . “tatastasminneva pārthiyebhyaḥ
    paramāṇubhyo dvyaṇukādikrameṇa samutpannā mahāpṛthivī-
    sthirasvabhāvā tiṣṭhati . tatastaijasebhyaḥ paramāṇubhyaḥ samu-
    tpanno mahāṃstejorāśirdedīpyamānastiṣṭhati” bhā0 .
    “tadanantaraṃ salilanidherutpattyanantaraṃ tasminneva jalanidhau
    pārthivebhyaḥ paramāṇubhyo mahāpṛtivī saṃhatā sthirasvabhā-
    vā'vatiṣṭhate tadanantaraṃ tasminneva mahodaghau taijasebhyo'-
    ṇumyo dvyaṇukādikrameṇotpanno mahāṃstejorāśiḥ kena-
    cidanabhibhūtatvāddedīpyamānastiṣṭhati yadyapi payaḥpāva-
    kayoḥ svābhāvikovirodho'sti tathāpyadṛṣṭavaśādādhārādheya
    bhāvonānupapannaḥ” ka0 . “evaṃ samut panneṣu caturṣu mahābhūteṣu
    maheśvarasyābhidhyānamātrāttaijasebhyo'ṇubhyaḥ pārthivaparanāṇu-
    sahitebhyo mahadaṇḍamārabhyate . tasmiṃścaturvadana-
    kamalaṃ sarvalokapitāmahaṃ brahmāṇaṃ sakalabhuvanasahita-
    mutpādya prajāsarge niyuṅkte” bhā0 . “evamanantaroktena
    krameṇotpanneṣu mahābhūteṣu maheśvarasvābhidhyānamātrātsaṃ-
    kalpamātrāt taijasebhyaḥ paramāṇubhyaḥ pārthivaparamāṇusa-
    hitebhyovṛhadaṇḍaṃ mahaḍḍimbamārabhyate ḍimbārambhe pārthivā
    avayavā upaṣṭambhakāstenedaṃ vahnipuñjaprāyaṃ mā bhūt .
    tasminnaṇḍe catvāri vadanakamalāni yasya taṃ brahmāṇaṃ sarva-
    lokapitāmahaṃ sarveṣāmeva lokānāmādyaṃ puruṣa samastai-
    rbhuvanaiḥ sahotpādya prajānāṃ sarge janane viniyuṅkte “tva
    midaṃ kurvviti” ka0 . “sa ca maheśvareṇa viniyukto brahmā-
    tiśayajñānavairāgyaiśvaryyasampannaḥ praṇigāṃ karmavipākaṃ
    viditvā karmmānurūpajñānabhogāyuṣaḥ sutān prajāpatīn mā-
    nasān manudevarṣipitṛgaṇān mukhabāhūrupādataścaturo-
    varṇṇān yāni coccāvacāni bhūtāni tāni sṛṣṭvā''śayānu-
    rūpairdharmmajñānavairāgyaiśvaryyaiḥ saṃyojatīti” bhā0 . jñānañca
    vairāgyañcaiścaryyañca jñānavairāgyaiścaryyāṇi atiśayena jñānā-
    dīni taiḥ sampanna upacitaḥ jñānātiśathāt prāṇināṃ dharmā-
    dharmau yathāvat pratyeti . vairāgyādapakṣapātena pravarttate .
    aiśvaryyāt karmmaphalaṃ bhojayati . prāṇināṃ karmavipākaṃ
    viditveti vividhena prakāreṇa pākovipākaḥ karmaṇāṃ
    vipākaḥ karmavipākastaṃ viditvā etāvadasya karmaphalaṃ
    bhaviṣyatīti jñātvā karmmānurūpāṇi jñānabhogoyūṣi
    yeṣāṃ tān prajāpatīn dakṣādyān mānasān manaḥsaṃkalpa-
    prabhavān manudevarṣipitṛgaṇān manūn devānṛṣīn pitṛ-
    gaṇān mukhabāhūrupādataścaturovarṇṇān mukhāt brāhmaṇān,
    bāhubhyāṃ kṣatriyān, urubhyāṃ vaiśyān, padbhyāṃ śūdrān,
    anyāni coccāvacāni kṣudrakṣudratarāṇi bhūtāni sṛṣṭvā
    āśayānurūpairāśete phalopabhogakālaṃ yāvat ātmanyava-
    tiṣṭhata ityāśayaḥ karma tadanurūpairjñānadharmavairāgyaiśvaryyaiḥ
    saṃyojayatīti bhātrayāpyanyathā na yojayatītyarthaḥ” . yat
    svalu kecidevamācakṣire prekṣāvatpravṛttiriṣṭārthā vā
    syādaniṣṭaparihārārthā vā naceṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthā, na
    ceṣṭāniṣṭaprāptiparihārāvīśvare samastāvāptakāme sambhavataḥ
    tenāsya janannirmāṇe pravṛttiranupapannā tatrottaraṃ prāṇināṃ
    bhogabhūtaya iti parārthā sisṛkṣāyāṃ pravṛttirna svārtha-
    nibandhanetyabhiprāyaḥ . nanvevaṃ tarhi sukhamayīmeva sṛṣṭiṃ
    kuryyāt na duḥkhaśavalāṃ karuṇaṃyā pravṛttatvādityatraiṣa-
    parihāraḥ prāṇināṃ karmavipākaṃ viditveti . parārthaṃ pra-
    vṛttatve'pi na mukhamayīmeva karoti vicitrakarmmāśayasahā
    yasya kartṛtvādityarthaḥ nacaivaṃ sati karuṇāvirodhoduḥkhot
    pādasya vairāgyajananadvāreṇa paramapuruṣārthahetutvāt yadi
    dharmmādharmāvapekṣya karoti nāsya khādhīnaṃ karttṛtvamiti
    anīśvaratādoṣa ityasyāyaṃ pratisamādhiḥ . āśayānurūpaiḥ
    dharmajñānavairāgyaiśvaryyaiḥ saṃyojayati sa hi sarvvaprāṇināṃ
    karmānurūpaṃ phalaṃ prayacchan kathamanīśvaraḥ syāditi bhāvaḥ
    na hi yogyatānurūpeṇa bhṛtyānāṃ phalaviśeṣapradaḥ prabhu-
    raprabhurbhavati . kalpādāvutpannānāṃ prāṇināṃ sarvvaśabdārthe
    ṣvavyutpannānāṃ saṅketasyāśakyakaraṇācchabdavyavahārānupapatti
    riti codanāyāṃ pratyavasthānavījamidaṃ mānasāniti .
    yonijaśarīraṃ hi mahatā garbhavāsādiduḥkhaprabandhena vi-
    luptasaṃskāraṃ janmāntarānubhūtasya sarvasya na smarati . ṛṣayaḥ
    prajāpatayo manavastu mānasā ayonijaśarīraviśiṣṭā
    dṛṣṭasaṃvandhino dṛḍhasaṃskārāḥ kalpāntarānubhūtaṃ sarvvameva
    śabdanārthavyavahāraṃ saptapratibuddhavat pratisandadhate prati-
    sandadhāmāha parasparaṃ bahupo vyavaharanti . teṣāṃ vyava-
    hārācca tatkālavarttināṃ prāṇināmutpattiḥ tadvyavahā-
    rāccāpareṣāmityutpadyate vyavahāraparamparayā śabdārtha vyutpatti
    rityarthaḥ” ka0 .

    vedāntimate bhtotpattiprakāro vedā0 pa0 darśito yathā .
    “tatra sargādyakāle parameśvaraḥ sṛjyamānaprapañcavaicitrya-
    hetuprāṇikarmmasahakṛtāparimitānirūpitaśaktiviśeṣaviśiṣṭa
    māyāsahitaḥ sannāmarūpātmakaṃ nikhilaprapañcaṃ prathamaṃ buddhā
    vākalayya idaṃ kariṣyāmīti saṅkalpayati “tadaikṣata bahu syāṃ
    prajāyeyeti” śruteḥ . tata ātmana ākāśādīni pañcabhū-
    tāni apañcīkṛtāni tanmātrapadapratipādyāni utpadyante
    tatrākāśasya śabdoguṇo, vāyostu śabdasparśau tejasastu śabda
    sparśarūpāṇi, apāntu śabdasparśarūparasāḥ, pṛthivyāstu śabda-
    sparśarūparasagandhāḥ . na tu śabdasyākāśamātraguṇatvaṃ vā-
    yvādāvapi tadupalambhāt . nāsau bhramaḥ bādhakābhāvāt .
    imāni bhūtāni triguṇamāyākāryāṇi atastriguṇātma-
    kāni . etaiśca satvaguṇopetaiḥ pañcabhūtaiḥ śrotratvakcakṣū-
    rasanaghrāṇāni pañcendriyāṇi manobuddhyahaṅgāracittāni
    ca jāyante . śrotrādīnāṃ pañcānāṃkrameṇaiva digvātā-
    rkavaruṇāśvinā adhiṣṭhātṛdevatāḥ manaādīnāṃ caturṇāṃ kra-
    meṇa candracaturmukhaśaṅkarācyutāḥ adhiṣṭhātṛdevatāḥ . etai-
    reva rajoguṇopetaiḥ pañcabhūtairyathākrameṇa vākpāṇipādapāyūpa-
    sthākhyāni karmmendriyāṇi jāyante . teṣāñca krameṇa va-
    hnīndropendramṛtyuprajāpatayo'dhiṣṭhātṛdevatāḥ . rajoguṇo-
    petaiḥ pañcabhūtaireva pañca vāyavaḥ prāṇāpānavyānodānasa-
    mānākhyājāyante . tatra prāgananavān vāyuḥ prāṇonā-
    sāgrasthānavarttī . avāgananavānapānaḥ pāyvādisthāna-
    varttī . viṣvagananavān vyānaḥ akhilaśarīravarttī . ū-
    rddhvamananavānudānaḥ kaṇṭhasthānavarttī . aśitapītānnā-
    disamokaraṇaḥ sabhānaḥ nābhisthānavarttī . taireva tamo-
    guṇopetairapañcīkṛtabhūtaiḥ pañcīkṛtabhūtāni jāyante “tāsāṃ
    trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇīti” trivṛtkaraṇaśruteḥ pa-
    ñcīkaraṇopalakṣaṇārthatvāt . pañcīkaraṇaprakāraścettham .
    ākāśamādau dvidhā vibhajya tayorekaṃ bhāgaṃ punacaturddhā
    vibhajya teṣāṃ caturṇāmaśānāṃ vāyvādiṣu caturbhūteṣu saṃyo-
    janam . evaṃ vāyuṃ dvedhā vibhajya tayorekaṃ bhāgaṃ punaśca-
    turddhā vibhajya teṣāṃ caturṇāṃ ākāśādiṣu saṃyojanam .
    evaṃ tejo'ppṛthivyaṃśānāmapi . tadevamekaikamūtasyārddhaṃ
    svāṃśātmakam arddhāntarañca caturvidhabhūtamayamiti pṛthivyā dau
    svāṃśādhikyāt pṛthivyādivyavahāraḥ . taduktam “vaiśe-
    vyāttadvādastadvādaḥ” (śā0 sū0) iti . pūrvoktairapañcīkṛtabhūtai-
    rliṅgaśarīraṃ paralokayātrānirvāhakaṃ mokṣaparyyantasthāyi
    manobuddhibhyāmupetaṃ jñānendriyapañcakakarmmondrayapañcakaprāṇā-
    dipañcakasaṃyuktaṃ jāyate . taduktam . “pañcaprāṇamanobuddhi
    daśendriyasamanvitam . apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmāṅgaṃ bho-
    gasādhanamiti” . tacca dbividhaṃ paramaparañca . paraṃ hiraṇya-
    garbhaliṅgaśarīraṃ mahattattvarūpam, aparamasmadādiliṅgaśarīra-
    ñcāhaṅkāratattvamityākhyāyate . evaṃ tamoguṇayuktebhyaḥ pa-
    ñcīkṛtabhūtebhyobhūmyantarikṣasvargamaharjjanastapaḥsatyātmakasyorddhva-
    lokasaptakasya atalapātālavitalasutalatalātalarasātalama-
    hātalākhyasyādholokasaptakasya brahmāṇḍasya jarāyujāṇḍaja-
    svedajodbhijjākhyacaturvidhasthūlaśarīrāṇāñcotpattiḥ . tatra
    jarāyujāni jarāyubhyojātāni manuṣyapaśvādiśarīrāṇi .
    aṇḍajāni aṇḍebhyo jātāni pakṣipannagādiśarorāṇi .
    svedajāni svedājjātāni yūkamaśakādiśarīrāṇi . u-
    dbhijjāni bhūmimudbhidya jātāni vṛkṣādiśarīrāṇi .
    vṛkṣādīnāmapi pāpaphalabhogāyatanatvena śarīritvam . tatra
    parameśvarasya pañcatatmātrādyutpattau saptadaśāvayavopetaliṅga-
    śarīrotpatto hiraṇyagarbhasthūlaśarīrotpattau ca sākṣāt-
    karttṛtvam . itaranikhilaprapañcotpattau ca hiraṇyagarbha-
    dvārā “hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānu-
    praviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti” śruteḥ hiraṇyagarbhonāma
    mūrttitrayādanyaḥ prathamojīvaḥ “sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai
    puruṣaucyate . ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāgre samava-
    rttata” . “hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre” ityādi “śruteḥ” .

    sāṃkhyamate prakṛtirekā nityā acetanā sāmyāvasthāpannasa-
    tvarajastamaātmikā, puruṣāstu bahavaścinmātrā apariṇāminaḥ
    kūṭasthā nityāḥ . pūrvvakalpe prakṛtiparyyantasākṣātkāriṇā
    prakṛtilonopādhikena ādividuṣā īśvarapadābhidheyena
    syasvāmibhāvarūpasaṃyogavatī svalīnānanantabuddhitattvaniṣṭha-
    pūrvvakalpārjjitādṛṣṭasacivā prakṛtiḥ sargādyakāle satvādi-
    guṇakṣobhamāpagrā mahādādyākāreṇa pariṇamate . yathā ca
    pariṇamate tathā darśitam sāṃ0 sū0 pra0 bhāṣyayoḥ yathā .
    “satvarajastamasāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ prakṛtermahān maha-
    to'haṅgāro'haṅkārāt pañca tanmātrāṇyubhayabhindriyaṃ tanmā-
    trebhyaḥ sthūlabhūtāni puruṣa iti pañcaviṃśatirgaṇaḥ” sū0 .
    “satvādoni dravyāṇi na vaiśeṣikadivadguṇāḥ saṃyogavi-
    bhāgavattvāt laghutvacalatvagurutvādidharmakatvācca . te-
    ṣvatra śāstre śrutyādau ca guṇaśabdaḥ puruṣopakaraṇatvāt
    puruṣapaśubandhakatriguṇātmakamahadādirajjunirmātṛtvācca pra-
    yujyate . teṣāṃ satvādidravyāṇāṃ yā sāmyāvasthānyūnā-
    natiriktāvasthā nyūnādhikābhāvenāsaṃhatāvastheti yāvat
    akāryyāvastheti niṣkarṣaḥ . akāryāvasthopalakṣitaṃ guṇa-
    sāmānyaṃ prakṛtirityarthaḥ . yathāśrute vaiṣamyāvasthāyāṃ pra-
    kṛtināśaprasaṅgāt . “satvaṃ rajastama iti eṣaiva prakṛtiḥ sadā .
    eṣaiva saṃsṛtirjantorasyāḥ pāre paraṃ padam” ityādismṛti
    bhirguṇamātrasyaiva prakṛtitvavacanācca . satvādīnāmanugamāya
    sāmānyeti . puruṣavyāvarttanāya guṇeti . mahadādivyā-
    varttanāya copalakṣitāntamiti . mahadādayo'pi hi kā-
    ryyasatvādirūpāḥ puruṣīpakaraṇatayā guṇāśca bhavantīti .
    tadatra prakṛteḥ svarūpamevoktam . asyā viśeṣastu paścā-
    dvakṣyate . prakṛteḥ kāryo mahān mahattattvam . mahadādī-
    nāṃ svarūpaṃ viśeṣaśca vakṣyate . mahataśca kāryo'haṅkāraḥ .
    ahaṅkārasya kāryadvayaṃ tanmātrāṇyubhayamindriyaṃ ca . tatro-
    bhayamindriyaṃ bāhyābhyantarabhedenaikādaśavidham . tanmātrāṇāṃ
    kāryāṇi pañca sthūlabhūtāni . sthūlaśabdāt tanmātrāṇāṃ
    sūkṣmabhūtatvamabhyupeyam . puruṣastu kāryakāraṇavilakṣaṇaḥ
    iti ityevaṃ pañcaviṃśatirgaṇaḥ padārthavyūha etadatirikta
    padārtho nāstotyarthaḥ . atha vā satvādīnāṃ pratyekavyaktyā-
    nantyaṃ gaṇaśabdo vakti . ayaṃ ca pañcaviṃśatiko gaṇodravya-
    rūpa eva . dharmadharmyabhedāt tu guṇakarmasāmānyādīnāmatrai-
    vāntarbhāvaḥ . etadatiriktapadārthasattve hi tato'pi puruṣasya
    vivektavyatayā tadasaṃgrahe nyūnatāpadyeta” .
    prakṛteracetanatve'pi puruṣabhogāpavargārthaṃ vatsavivṛddhyartha
    macetanakṣīravat pravṛttiḥ . yathoktaṃ sāṃ0 kā0 kau0 .
    “puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya . paṅgvandhavadubha-
    yorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ” kā0 “pradhānasyeti karmmaṇi
    yaṣṭhī pradhānasya sarvvakārakṣasya yaddarśanaṃ puruṣeṇa tadarthaṃ, tada-
    nena bhogyatā pradhānasya darśitā tataśca bhogyaṃ pradhānaṃ
    bhoktāramantareṇa na sammavatīti yuktāsya bhoktrapekṣā . puruṣa-
    syāpekṣāṃ darśayati puruvasya kaivalyārtham . tathā hi pradhā-
    nenāsaribhannaḥ purupastadgataṃ duḥkhatrayaṃ syātmanyabhimanyamānaḥ
    kaivalyaṃ prārthayate tacca satvapuruṣānyatākhyātinibandhanam .
    na ca satvapuruṣānvatākhyātiḥ pradhānamantareleti kaivalyārthaṃ
    puruṣaḥ pradhānamapekṣate . anāditvācca saṃyogagaparamparāyāḥ
    bhogāya saṃyukto'pi kaivalyāya punaḥ saṃyujyate iti yuktam .
    nanu bhavatvanayoḥ saṃyogomahadādisargastu kutastya ityata āha
    tatkṛtaḥ sargaḥsaṃyogo hi na mahadādisargamantareṇa bhogāya
    paryyāpta iti saṃyogaeva bhogāpavargārthaṃsargaṃ karotītyarthaḥ” kau0
    tathā'cetanāyāḥ pravṛttau dṛṣṭāntastatraivoktaḥ “vatsavivṛddhi-
    nimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya . puruṣavimokṣanimittaṃ
    tathā pravṛttiḥ pradhānasya” sāṃ0 kā0 .

    pātañjale tu pratikalpamanekeṣāṃ prakṛtilīnānāṃ sargahetutva
    kalpane gauravāt ekasyaiva īśvarasya tadadhiṣṭhānatvāṅgīkāreṇa
    prakṛtestathā pariṇāma ityaṅgīkṛtaṃ yathā ca ekasyaiva sarvvotkarṣa
    sārvvajñyaṃ tathā īśvaraśabde 1052 pṛṣṭhe sūtrabhāṣyavivaraṇeṣu
    darśitam . 4 abhivyaktau ca abhivyakteryathā utpatti-
    rūpatā tathā abhivyaktiśabde 300 pṛṣṭhe darśitam .
    evaṃ mūtabhautikotpattiprakāraḥ matabhedena nirūpitaḥ .
    atha viśeṣabhautikotpattau kāraṇaviśeṣastāvadabhidhīyate
    tatra janyamātrotpattau īśvaraḥ adṛṣṭaṃ kālaśca ni-
    mittakāraṇamiti naiyāyikādayaḥ . vedāntimate brahmaṇo'-
    vidyādvārā nimittopādānarūpobhayakāraṇatā . sāṃkhyamate
    prakṛterupādānatā . janyabhāvotpattau dravyamupādānakāraṇaṃ
    yathā ghaṭe kapālam paṭe tantavaḥ, kuṇḍale, suvarṇṇam samavā-
    yikāraṇam . tattadavayavasaṃyogaścāsabhavāyikāraṇam . guṇo-
    tpattau dravyaṃ samavāyikāraṇam avayavaguṇovahnyādisaṃyogo
    vā asamavāyikāraṇaṃ yathā ghaṭarūpe kapālarūpaṃ, paṭarūpe
    tanturūpam, śyāmaghaṭe raktotpattau agnisaṃyogaḥ . eva-
    mātmani jñānādyutpattau manaḥsaṃyogādi asamavāyikāra-
    ṇam . saṃyogavibhāgotpattaukriyā asamavāyikāraṇam,
    ityādyūhyam . dhvaṃsarūpābhāvotpattau pratiyogo nimitta-
    kāraṇam . vāyvādau rūpādyabhāvasyaivātyantābhāvatayā
    nityatvam ghaṭābhāvasya nāśe tu bhūtale ghaṭāpasaraṇaṃ tada-
    nayanaṃ ca tadutpattau nimittakāraṇaṃ tenāyamutpattivi-
    nāśaśālī caturthaḥ saṃsargābhāvaḥ iti tyāyaikadeśinaḥ .

    dehotpattiprakāraḥ kāyaśabde, garmotpattiprakāraśca garbha-
    śabde vakṣyate . “utpattimātre karttṛtvaṃ sarvatraiśāsti kā-
    rake . vyāpārabhedāpekṣāyāṃ karaṇatvādisambhavaḥ” marttṛha0 .
    “utpattivadvā vāhadoṣaḥ” sāṃ0 sū0 . “na nirodho naco-
    tpattirna baddho na ca sādhakaḥ . na mumukṣarna vā mukta ityeṣā
    parārthatā” abhiyuktoktiḥ . jīvotpattistu dehāddehāntara
    sambandha eva tannimittaprakārādi . vṛ0 u0 bhā0 darśitaṃ
    yathā “tadyathā rājānamāyāntamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāma-
    ṇyo'nnaiḥ pānairāvasathaiḥ pratikalpante'yamāyātyayamāgaccha-
    totyevaṃ haivaṃvidaṃ brahmāyātīdamāgacchatīti” “tatrāsyerda
    śarīraṃ parityajya gacchato nāsya dehāntarasyopādāne
    sāmarthyamasti dehendriyaviyogāt . na cānye'sya bhṛtya-
    sthānīyā gṛhamiva rājñe śarīrāntaraṃ kṛtvā pratīkṣamāṇā
    vidyante . athaivaṃ sati kathamasya śarīrāntaropādānamityu-
    cyate . sarbaṃhyasya jagatsvakarmmaphalopabhogāyatanaṃ karmmaphalo-
    pabhogāya cāyaṃ pravṛtto dehāddehāntaraṃ pratipitṣuḥ . tasmā-
    tsarvameva jagatsvakarmmaprayuktaṃ tatkarmaphalopabhogayogyaṃ sādhanaṃ-
    kṛtvā pratīkṣata eva . “kṛtaṃ lokaṃ puruṣo'bhijāyata iti”
    śruteḥ . yathā svapnajāgaritaṃ pratipitsoḥ . tat kathamiti?
    lokaprasiddho dṛṣṭānta ucyate . tatra yathā rājānaṃ rājyā-
    bhiṣiktamāyāntaṃ svarāṣṭre ugrā jātiviśeṣāḥ krūrakarmmāṇo
    vā pratyenasaḥ prati pratyenasi pāpakarmmaṇi niyuktāḥ pratyena-
    staskarādidaṇḍanādau niyuktāḥ sūtāśca grāmaṇyaśca sūta-
    grāmaṇyaḥ sūtā varṇasaṅkarajā jātiviśeṣā grāmaṇyo grāma-
    netāraste pūrvvameva rājña āgamana buddhvā'nnairbhojyabhakṣyādi-
    prakāraiḥ pānairmadirādibhirāvasathaiśca prāsādādibhiḥ prati-
    kalpante niṣpannaireva pratīkṣante'yaṃ rājā āyātyayamāga-
    cchatītyevaṃ vadantaḥ . evaṃ ha evaṃvida karmmaphalasya vedi-
    tāraṃ saṃsāriṇamityarthaḥ . karmmaphalaṃ hi prastutaṃ tadevaṃ-
    śabdena parāmṛśyate . sarvvāṇi bhūtāni śarīrakartṝṇi kara-
    ṇānugrahītṝṇi cādītyādini tatkarmmaprayuktāni kṛtaireva
    karmmaphalopabhogasādhanaiḥ pratīkṣante . idaṃ brahma bhoktṛ kartṛ
    cāsmākamāyāti . tathedamāgacchatyevamevaṃ kṛtvā pratīkṣanta
    ityarthaḥ bhāṣyam . tatra vistarastatraivokto yathā .
    “tadyathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvā'nyamākrama-
    mākramyātmānamupasaṃharatyevamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyā-
    'vidyāṃ gamayitvā'nyamākramamākramyātmānamupasaṃharati .
    tadyathā peśaskārī peśaso mātrāmupādāyānyannavataraṃ kalyā-
    ṇataraṃ rūpaṃ tanutaevamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyā'vidyāṃ
    gamayitvā'nyannavataraṃ kalpāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitryaṃ vā
    gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vā'nyeṣāṃ vā
    mūtānām . sa vā ayamātmā brahma vijñānamayo mano-
    mayaḥ prāṇamayaścakṣurmayaḥ śrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo
    vāyumaya ākāśamayastejomayo'tejamayeḥ kāmayī'kāmamayaḥ
    kroṣamayo'krodhogavo dharmmamayo'dharmamayaḥ sarvvamayasta-
    dyadetadidammayo'domaya iti yathākārī yathācārī tathā
    bhavati sādhukārī sādhurmavati pāpakārī pāpī bhavati puṇyaḥ
    puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena . atho khalvāhuḥ
    kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti sa yathākāmo bhavati tatkra-
    turbhavati yatkraturbhavati tatkarma kurute yatkarma kurute tada-
    bhisampadyate” vṛ0 u0 .

    “evaṃ vidyādisambhārasambhṛto dehāntaraṃ pratipadyamāno
    muktvā pūrvaṃ dehaṃ pakṣīva vṛkṣāntaraṃ pratipadyate, atha vā''-
    tivāhikena śarīrāntareṇa karmaphalajanmadeśaṃ nīyate kiṃ
    vātrasthasyaiva sarvagatānāṃ karaṇānāṃ vṛttilābho bhavatyāho-
    sviccharīrasthasya saṅkucitāni karaṇāni mṛtasya bhinnaghaṭa-
    pradīpaprakāśavatsarvato vyāpya punardehāntarārambhe saṅkocamṛ-
    cchanti kiṃ vā manomātraṃ vaiśeṣikasamaya iva dehāntarāra-
    mbhadeśaṃ pratigacchati kiṃ vā kalpanāntarame . vedāntasamaya
    ityucyate . “ta ete sarvaeva samāḥ sarve'nantā” iti śruteḥ .
    sarbātmakāni tāvat karaṇāni sarvātmakaprāṇasaṃśrayācca teṣā-
    mādhyātmikādhibhautikaparicchedaḥ prāṇikarmmajñānabhāvanāni-
    mittaḥ . atastadvaśāt svabhāvataḥ sarvagatānāmanantānāmapi
    prāṇānāṃ karmmajñānavāsanānurūpyeṇaiva dehāntarārambhavaśāt
    prāṇānāṃ vṛttiḥ saṅkucati vikasati ca . tathācoktam .
    “samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistri-
    bhirlokaiḥ samī'nena sarveṇeti” . tathācedaṃ vacanamanukūlam
    “sa yo haitānanantānupāsta” ivyādi “taṃ yathā yathopāsata”
    iti ca . tatra vāsanāpūrvvaprajñākhyā vidyā karmmatantrā
    jalūkāvatsantataiva svapnakāla iva karmmakṛtaṃ dehāddehāntara-
    mārabhate hṛdayasthaiva punarddohāntaraṃ pūrvāśrayaṃ vimuñcatītyeta-
    sminnarthe dṛṣṭānta upādīyate tattatra dehāntarasañcāra idaṃ
    nidarśanam . yathā yena prakāreṇa tṛṇajalāyukā tṛṇaja-
    laukā tṛṇasyāntamavasānaṃ gatvā prāpyānyattṛṇaṃ tṛṇāntaramā-
    kramamākramyata ityākramastamākramamākramyāśrityātmānamātmanaḥ
    pūrvāvayavamupasaṃharatyantyāvayavasthāne . evamevāyamātmā yaḥ
    prakṛto yaḥ saṃsārī idaṃ śarīraṃ pūrvopāttaṃ nihatya svapnaṃ
    pratipitsuriva pātayitvā vidyāṃ gamayitvā cetanaṃ kṛtvā
    svātmopasaṃhāreṇānyamākramaṃ tṛṇāntaramiva tṛṇajalaukā iva
    śarīrāntaraṃ gṛhītvā prasāritayā vāsanayā''tmānamupa-
    saṃharati . tatrātmabhāvamāramate . yathā svapne dehāntara-
    mārabhate . svapnadehāntarasya iva śarīrārambhaveśe ārabhya-
    māṇe dehe jaṅgame sthāvare vā . tatra ca karmmavaśātkaraṇāni
    labdhavṛttīni saṃhanyante bāhyañca kuśamṛttikāsthānīyaṃ śarī-
    ramārabhyate . tatra ca karaṇavyūhamapekṣya vāgādyanugrahaḥ .
    yā agnyādidevatāḥ saṃśrayante eṣa dehāntarārambhavighiḥ” .

    tatra dehāntarārambhe nityopāttamevopādānamupamṛdyopa-
    mṛdya dehāntaramārabhate āhosvidapūrvvameva punaḥ punarādatta
    ityatrocyate dṛṣṭāntaḥ . tattatraitasminnarthe yathā peśaskārī
    peśaḥ suvarṇaṃ tatkarotīti peśaskārī suvarṇakāraḥ peśasaḥ
    suvarṇasya mātrāmupādāyāpacchidya gṛhītvā'nyat pūrvvasmā-
    dracanāviśeṣādranyannavataramabhinavataraṃ kalyāṇāt kalyāṇataraṃ
    rūpaṃ tanute nirmmiṇoti evamevāyamātmeyādi pūrvvavat .
    nityopāttānyeva pṛthivyādīnyākāśāntāni pañcabhūtāni
    yāni “dve vāva brahmaṇo rūpe” iti caturthe vyākhyātāni
    peśaḥsthānīyāni . tānyevovamṛdyopamṛdyānyadanyacca dehāntaraṃ
    navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ saṃsthānaviśeṣaṃ dehāntaramityarthaḥ .
    kurute pitryaṃ vā pitṛbhyo hitaṃ pitṛlokopabhogayo-
    gyamityarthaḥ . gāndharvaṃ gandharvāṇāmupabhogayogyam . tathā
    devānāṃ daivam, prajāpateḥ prājāpatyam, brahmaṇaḥ idaṃ
    brāhmaṃ vā, yathākarmma yathāśrutamanyeṣāṃ vā bhūtānāṃ sa-
    mbandhi śarīrāntaraṃ kuruta ityabhisambadhyate . yasya bandhana-
    saṅjñakā upādhibhūtā yaiḥ saṃyuktastanmayo'yamiti vibhāvyate
    te padārthāḥ puñjīkṛtyehaikatra pratinirdiśyante . sa vā ayaṃ
    ya evaṃ saṃsāratyātmā brahmaiva para eva yo'śanāyādyatīto
    vijñānamayo vijñānaṃ buddhistenopalakṣyamāṇastanmayaḥ . katama
    ātmeti . yo'yaṃ vijñānamayaḥ . prāṇeṣviti hyuktaṃ
    vijñānamayo vijñānaprāyo yasmāttaddharmmatvamasya vibhāvyate
    “dhyāyatīva lelāyatīveti” . tathā manomayo manaḥsannika-
    rṣānmanomayaḥ . tathā prāṇamayaḥ prāṇaḥ pañcavṛttistanmayo
    yena cetanaścalatīva lakṣyate . tathā cakṣurmmayorūpadarśana-
    kāle . evaṃ śrotramayaḥ śabdaśravaṇakāle . evaṃ tasya tasye-
    ndriyasya vyāpārodbhave tattanmayo bhavati . evaṃ buddhiprāṇa-
    dvāreṇa cakṣurādikaraṇamayaḥ san śarīrārambhakapṛthivyādi-
    bhūtabhayo bhavati . tatra pārthivādiśarīrārambhe pṛthivī-
    mayo bhavati tathā varuṇādilokeṣvāpyaśarīrārambhe
    āpomayo bhavati . tathā vāyavyaśarīrārambhe vāyumayo
    bhavati . tathākāśaśarīrārambhe ākāśamayo bhavati .
    evametāni taijasāni devaśarīrāṇi . teṣvārabhyamāṇeṣu
    tattanmayastejomayo bhavati . ato vyatiriktāni paśvā-
    diśarīrāṇi narakapretādiśarīrāṇi cātejomayāni .
    tānyapekṣyāhātejomaya iti evaṃ kāryyakaraṇasaṅghātamayaḥ
    sannātmā prāptaṃ vastvantaraṃ paśyannidammayaḥ, adomaya ityaprā-
    ptavyamiti . evaṃ viparītapratyayastadabhilāṣaḥ kāmamayo
    bhavati . tasmin kāme doṣaṃ paśyatastadviṣayābhilāṣopaśame
    cittaṃ prasannamakaluṣaṃ śāntaṃ bhavati tanmayo'kāmamayaḥ . evaṃ
    tasminvihate kāme kenacitsa kāmaḥ krodhatvena pariṇamate tena
    tanmayo bhavan krodhamayaḥ . sa krodhaḥ kenacidupāyena niva-
    rttito yadā bhavati tadā prasannamanākulaṃ cittaṃ sadakrodha
    ucyate . evaṃ tena tanmayaḥ evaṃ kāmakrodhābhyāmakā-
    makrodhābhyāñca tanmayo bhūtvā dharmmamayo'dharmmamayaśca bhavati .
    na hi kāmakrodhādibhirvinā dharmādipravṛttirupapadyate .
    “yadyaddhi kurute karmma tattatkāmasya ceṣṭitamiti” smaraṇāt .
    dharmmamayo'dharmmamayaśca bhūtvā sarvamayo bhavati . samastaṃ dharmā-
    dharmmayośca kāryaṃ yāvatkiñcidvyākṛtaṃ tatsarvaṃ dharmādharmayoḥ
    phalam . tatpratipadyamānastanmayo bhavati kiṃ bahunā
    tadetat siddhamasya yadayamidammayo gṛhyamāṇaviṣayādimaya-
    stasmādayamadomayaḥ ada iti parokṣaṃ kāryyeṇa gṛhyamāṇena
    nirddiśyate . anantā hyantaḥkaraṇe bhāvanāviśeṣāḥ . naiva
    te viśeṣato nirddeṣṭuṃ śakyante . tasmiṃstasmin kṣaṇe kāryato
    'vagamyante . idamasya hṛdi varttate'do'syeti . tena gṛ-
    hyamāṇakāryyeṇedammayatayā nirdiśyate . parokṣo'ntaḥstho
    vyavahāro'yamidānīmadomaya iti . saṅkṣepatastu yathā
    karttuṃ yathā vā''carituṃ śīlamasya so'yaṃ yathākārī yathā-
    cārī sa tathā bhavati . karaṇaṃ nāma niyatā kriyā bidhi-
    pratiṣedhādigamyā, ācaraṇaṃ nāma aniyatamiti viśeṣaḥ .
    sādhukārī sādhurbhavati . yathākārītyasya viśeṣaṇam .
    pāpakārī pāpo bhavati ca . yathācārītyasya tācchīlya-
    pratyayopādānāt atyantatātparyyataiva tanmayatvaṃ na tu
    tatkarmmamātreṇetyāśaṅkyaha . puṇyaḥ puṇyena karmmaṇā bhavati
    pāpaḥ pāpeneti . puṇyapāpakarmmamātreṇaiva tanmayatā syānna
    tu tācchīlyamapekṣate . tācchīlye tu tanmayatvātiśayaityayaṃ
    viśeṣaḥ . tatra kāmakrodhādipūrvvakapuṇyāpuṇyakāritā sarvva-
    mayatve hetuḥ saṃsārasya kāraṇaṃ dehāddehāntarasañcārasya ca .
    etatprayukto hyanyadanyaddehāntaramupādatte . tasmātpuṇyā-
    puṇye saṃsārasya kāraṇametat . viṣayau hi bidhipratiṣedhā-
    vatra śāstrasya sāphalyamiti . athoapyanye bandhanamokṣaku-
    śalāḥ khalvāhuḥ satyaṃ kāmādipūrvvake puṇyāpuṇye śarī-
    ragrahaṇakāraṇam . tathāpi kāmaprayukto hi puruṣaḥ puṇyā-
    puṇyakarmmaṇopacinoti . kāmaprahāṇe tu karmma vidyamā-
    namapi puṇyāpuṇyopacayakaraṃ na bhavati . upacite api
    puṇyāpuṇye karmmaṇī kāmaśūnye phalārambhake na bhavataḥ .
    tasmātkābha eva saṃsārasya mūlam . tathācoktamātharvaṇe
    “kāmān yaḥ kāmayate manyamānaḥ svakarmmabhirjāyate tatra
    tatreti” . tasmātkāmamaya evāyaṃ puruṣo yadanyamayatvaṃ
    tadakāraṇaṃ vidyamānamapotyato'vadhārayati kāmamaya eveti .
    sa ca kāmamayaḥ san yādṛśena kāmena yathākāmo bhavati
    tatkraturbhavati sakāma īṣadabhilāṣamātreṇābhivyakto yasmi-
    nviṣaye bhavati sa vihanyamānaḥ sphuṭībhavan kratutvamāpadyate .
    kraturnābhādhyavasāyo niścayo yadanantarā kriyā pravarttate
    yatkraturbhavati yādṛkkāmakāryyeṇa kratunā yathāsvarūpaḥ kraturasya
    so'yaṃ yatkraturbhavatiṃ tatkarmma kurute . yadviṣayaḥ kratustatpha-
    lanirvṛttaye yadyogyaṃ karmma tatkurute nirvarttayati . yatkarmma
    kurute tadabhisampadyate tadīyaṃ phalamabhisampadyate” bhā0 .

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 220.
    Utpatti — creation described.

    Br. II. 19. 188-190.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 125, col. 1.
    utpatti , f. (= Pali uppatti, see esp. aṭṭhuppatti,

    CPD; cf. Skt. utpatti in pw, 4), orig. occurrence, and so

    occasion: asyām utpattau Mvy 9209, on this occasion,

    see nidāna 6.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 355.
    utpatti (EI 12), cf. samast-otpatti-sahita, ‘together with all

    the produce (or income)’.