• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • utpātaḥ

    See also utpāta.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 297, col. 1.
    utpātaḥ

    1 Flying up, a spring, jump; ekotpātena at one jump.

    2 Rebounding, rising up (fig. also); karanihatakaṃdukasamāḥ pātotpātā manuṣyāṇāṃ H. 1. v. l.

    3 A portent, any portentous or unusual phenomenon boding calamity; utpātena jñāpite ca Vārt.; °jaladharaḥ K. 111, 287; Ve. 1. 22; sāpi mukumārasubhagetyutpātaparaṃparā keyaṃ K. P. 10; Mv. 1. 37.

    4 Any public calamity (as an eclipse, earthquake &c.); °ketu K. 5; °dhūmalekhā Ketu; Māl. 9. 48.

    Comp.

    — pavanaḥ, vātaḥ, vātāliḥ portentous or violent wind, whirlwind, a hurricane; R. 15. 23; Mv. 1.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 412.
    utpātaḥ 1 Flying up, a spring, jump; ekotpātena at one jump; ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ Rām.5.39. 40. -2 Rebounding, rising up (fig. also); karanihatakanduka- samāḥ pātotpātā manuṣyāṇām H.1. v. l. Upward jolt; vicalan prathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha Mb.3.168.40. -3 portent, any portentous or unusual phenomenon boding calamity; utpātena jñāpite ca Vārt.. on P.I.4.44. Sk. ˚jaladharaḥ K.111,287; Ve.1.22; sāpi sukumārasubhagetyutpātaparaṃparā keyam K. P.10; Mv.1.37. -4 Any public calamity (as an eclipse, earthquake &c.); a calamity (in general); agharmāttu mahotpāto bhaviṣyati hi sāṃpratam Rām.5.26.32. ˚ketu K.5; ˚dhūmalekhā Ketu; Māl.9.48. -Comp. -pavanaḥ, -vātaḥ, -vātāliḥ portentous or violent wind, whirlwind, a hurricane; R.15.23; Mv.1. oṣāmāse matsaro- tpātavātaḥ Śi.18.35; utpātavātataralīkṛtatārakābham Nāg.5.8. -pratīkāraḥ provision made to counteract the evil portents; Kau. A.2.7.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 227.
    utpātaḥ , puṃ, (ut + pat + ghañ .) utpatati aka-
    smādāyāti yaḥ . prāṇināṃ śubhāśubhasūcakamahā-
    bhūtavikārabhūkampādiḥ . ityamaraṭīkāyāṃ bharataḥ ..
    tatparyyāyaḥ . ajanyam 2 upasargaḥ 3 . ityamaraḥ ..
    satrividhaḥ . divyaḥ 1 yathā aparbbaṇi candrāditya-
    grāsādiḥ . āntarīkṣyaḥ 2 yathā, ulkāpāta-
    nirghātādiḥ . bhaumaḥ 3 yathā bhūkampādiḥ . iti
    dīpikācaṇḍīṭīke .. (utpātānāṃ lakṣaṇādikaṃ
    ṛtau svabhāvaprabhavāt adoṣatvañcoktaṃ vṛhatsaṃhi-
    tāyāṃ 46 adhyāye . yathā, —
    “narapatideśavināśe ketorudaye'thavā grahe'rkendvoḥ .
    utpātānāṃ prabhavaḥ svartubhavaścāpyadoṣāya .. 82 ..
    yeca na doṣān janayantyutpātāstānṛtusvabhāvakṛtān .
    ṛṣiputtrakṛtaiḥ ślokairvidyādetaiḥ samāsoktaiḥ .. 83 ..
    vajrāśanimahīkampasandhyānirghātaniḥsvanāḥ .
    pariveśarajodhūmaraktārkāstamanodayāḥ .. 84 ..
    dramebhyo'nnarasasnehabahupuṣpaphalodgamāḥ .
    gopakṣimadavṛddhiśca śivāya madhumādhave .. 85 ..
    tārolkāpātakaluṣaṃ kapilārkendumaṇḍalam .
    anagnijvalanasphoṭadhūmaveṇvanilāhatam .. 86 ..
    raktapadmāruṇaṃ sāndhyaṃ nabhaḥ kṣubdhārṇavopamam .
    saritāṃ cāmbusaṃśoṣaṃ dṛṣṭvā grīṣme śubhaṃ vadet .. 87 ..
    śakrāyudhaparīveṣavidyucchuṣkavirohaṇam .
    kampodvarttanavaikṛtyaṃ rasanaṃ daraṇaṃ kṣiteḥ .. 88 ..
    saronadyudapānānāṃ vṛddhyūrddhvataraṇaplavāḥ .
    saraṇaṃ cādrigehānāṃ varṣāsu na bhayāvaham .. 89 ..
    divyastrībhūtagandharvvavimānādbhutadarśanam .
    grahanakṣatratārāṇāṃ darśanaṃ ca divāmbare .. 90 ..
    gītavāditranirghoṣā vanaparbbatasānuṣu .
    śasyavṛddhirapāṃ hānirapāpāḥ śaradi smṛtāḥ .. 91 ..
    śītānilatuṣāratvaṃ nardanaṃ mṛgapakṣiṇām .
    rakṣoyakṣādisatvānāṃ darśanaṃ vāgamānuṣī .. 92 ..
    diśo dhūmāndhakārāśca sanabhovanaparbbatāḥ .
    uccaiḥ sūryyodayāstau ca hemante śobhanāḥ smṛtāḥ .. 93 ..
    himapātānilotpātavirūpādbhutadarśanam .
    kṛṣṇāñjananibhākāśaṃ tārolkāpātapiñjaram .. 94 ..
    citragarbhodbhavāḥ strīṣu go'jāśvamṛgapakṣiṣu .
    patrāṅkuralatānāñca vikārāḥ śiśare śubhāḥ .. 95 ..
    ṛtusvabhāvajā hyete dṛṣṭāḥ svattā śubhapradāḥ .
    ṛtoranyatra cotpātā dṛṣṭāste bhṛśadāruṇāḥ .. 96 ..
    unmattānāñca yā gāthāḥ śiśūnāṃ bhāṣitañca yat .
    striyo yacca prabhāṣante tasya nāsti vyatikramaḥ .. 97 ..
    pūrvvaṃ carati deveṣu paścāt gacchati mānuṣān .
    nacoditā vāgvadati satyā hyeṣā sarasvatī .. 98 ..
    utpātān gaṇitavivarjito'pi buddhvā
    vikhyāto bhavati narendravallabhaśca .
    etattanmunivacanaṃ rahasyamuktaṃ
    yajjñātvā bhavati narastrikāladarśī” .. 99 ..
    utpatanaṃ . ullamphaḥ . yathā, rāmāyaṇe 5 . 68 . 23 .
    “ekotpātena te laṅkāmeṣyanti haripuṅgavāḥ” .
    unnatiḥ . vṛddhiḥ . yathā, hitopadeśe .
    “karanihitakandukasamāḥ pātotpātā manuṣyāṇāṃ” .
    utpattiḥ . yathā, mahābhārate, vanaparbbaṇi .
    “buddhirātmānugātīva utpātena vidhīyate .
    tadāśritā hi sā jñeyā buddhistasyaiṣiṇī bhavet” ..)