Blog
Sanskrit
About
utpātaḥ
See also
utpāta .
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 297, col. 1 .
utpātaḥ
1 Flying up, a spring, jump;
ekotpātena at one jump.
2 Rebounding, rising up (
fig. also);
karanihatakaṃdukasamāḥ pātotpātā manuṣyāṇāṃ H. 1.
v. l.
3 A portent, any portentous or unusual phenomenon boding calamity;
utpātena jñāpite ca Vārt. ;
°jaladharaḥ K. 111, 287;
Ve. 1. 22;
sāpi mukumārasubhagetyutpātaparaṃparā keyaṃ K. P. 10;
Mv. 1. 37.
4 Any public calamity (as an eclipse, earthquake &c.);
°ketu K. 5;
°dhūmalekhā Ketu;
Māl. 9. 48.
Comp.
— pavanaḥ, vātaḥ, vātāliḥ portentous or violent wind, whirlwind, a hurricane;
R. 15. 23;
Mv. 1.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 412 .
utpātaḥ 1 Flying up, a spring, jump; ekotpātena at one jump; ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ Rām.5.39. 40. -2 Rebounding, rising up (fig. also); karanihatakanduka - samāḥ pātotpātā manuṣyāṇām H.1. v. l. Upward jolt; vicalan prathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha Mb.3.168.40. -3 portent, any portentous or unusual phenomenon boding calamity; utpātena jñāpite ca Vārt.. on P.I.4.44. Sk. ˚jaladharaḥ K.111,287; Ve.1.22; sāpi sukumārasubhagetyutpātaparaṃparā keyam K. P.10; Mv.1.37. -4 Any public calamity (as an eclipse, earthquake &c.); a calamity (in general); agharmāttu mahotpāto bhaviṣyati hi sāṃpratam Rām.5.26.32. ˚ketu K.5; ˚dhūmalekhā Ketu; Māl.9.48. -Comp. -pavanaḥ , -vātaḥ , -vātāliḥ portentous or violent wind, whirlwind, a hurricane; R.15.23; Mv.1. oṣāmāse matsaro- tpātavātaḥ Śi.18.35; utpātavātataralīkṛtatārakābham Nāg.5.8. -pratīkāraḥ provision made to counteract the evil portents; Kau. A.2.7.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 227 .
utpātaḥ , puṃ, (ut + pat + ghañ .) utpatati aka- smādāyāti yaḥ . prāṇināṃ śubhāśubhasūcakamahā- bhūtavikārabhūkampādiḥ . ityamaraṭīkāyāṃ bharataḥ .. tatparyyāyaḥ . ajanyam 2 upasargaḥ 3 . ityamaraḥ .. satrividhaḥ . divyaḥ 1 yathā aparbbaṇi candrāditya- grāsādiḥ . āntarīkṣyaḥ 2 yathā, ulkāpāta- nirghātādiḥ . bhaumaḥ 3 yathā bhūkampādiḥ . iti dīpikācaṇḍīṭīke .. (utpātānāṃ lakṣaṇādikaṃ ṛtau svabhāvaprabhavāt adoṣatvañcoktaṃ vṛhatsaṃhi- tāyāṃ 46 adhyāye . yathā, — “narapatideśavināśe ketorudaye'thavā grahe'rkendvoḥ . utpātānāṃ prabhavaḥ svartubhavaścāpyadoṣāya .. 82 .. yeca na doṣān janayantyutpātāstānṛtusvabhāvakṛtān . ṛṣiputtrakṛtaiḥ ślokairvidyādetaiḥ samāsoktaiḥ .. 83 .. vajrāśanimahīkampasandhyānirghātaniḥsvanāḥ . pariveśarajodhūmaraktārkāstamanodayāḥ .. 84 .. dramebhyo'nnarasasnehabahupuṣpaphalodgamāḥ . gopakṣimadavṛddhiśca śivāya madhumādhave .. 85 .. tārolkāpātakaluṣaṃ kapilārkendumaṇḍalam . anagnijvalanasphoṭadhūmaveṇvanilāhatam .. 86 .. raktapadmāruṇaṃ sāndhyaṃ nabhaḥ kṣubdhārṇavopamam . saritāṃ cāmbusaṃśoṣaṃ dṛṣṭvā grīṣme śubhaṃ vadet .. 87 .. śakrāyudhaparīveṣavidyucchuṣkavirohaṇam . kampodvarttanavaikṛtyaṃ rasanaṃ daraṇaṃ kṣiteḥ .. 88 .. saronadyudapānānāṃ vṛddhyūrddhvataraṇaplavāḥ . saraṇaṃ cādrigehānāṃ varṣāsu na bhayāvaham .. 89 .. divyastrībhūtagandharvvavimānādbhutadarśanam . grahanakṣatratārāṇāṃ darśanaṃ ca divāmbare .. 90 .. gītavāditranirghoṣā vanaparbbatasānuṣu . śasyavṛddhirapāṃ hānirapāpāḥ śaradi smṛtāḥ .. 91 .. śītānilatuṣāratvaṃ nardanaṃ mṛgapakṣiṇām . rakṣoyakṣādisatvānāṃ darśanaṃ vāgamānuṣī .. 92 .. diśo dhūmāndhakārāśca sanabhovanaparbbatāḥ . uccaiḥ sūryyodayāstau ca hemante śobhanāḥ smṛtāḥ .. 93 .. himapātānilotpātavirūpādbhutadarśanam . kṛṣṇāñjananibhākāśaṃ tārolkāpātapiñjaram .. 94 .. citragarbhodbhavāḥ strīṣu go'jāśvamṛgapakṣiṣu . patrāṅkuralatānāñca vikārāḥ śiśare śubhāḥ .. 95 .. ṛtusvabhāvajā hyete dṛṣṭāḥ svattā śubhapradāḥ . ṛtoranyatra cotpātā dṛṣṭāste bhṛśadāruṇāḥ .. 96 .. unmattānāñca yā gāthāḥ śiśūnāṃ bhāṣitañca yat . striyo yacca prabhāṣante tasya nāsti vyatikramaḥ .. 97 .. pūrvvaṃ carati deveṣu paścāt gacchati mānuṣān . nacoditā vāgvadati satyā hyeṣā sarasvatī .. 98 .. utpātān gaṇitavivarjito'pi buddhvā vikhyāto bhavati narendravallabhaśca . etattanmunivacanaṃ rahasyamuktaṃ yajjñātvā bhavati narastrikāladarśī ” .. 99 .. utpatanaṃ . ullamphaḥ . yathā, rāmāyaṇe 5 . 68 . 23 . “ekotpātena te laṅkāmeṣyanti haripuṅgavāḥ ” . unnatiḥ . vṛddhiḥ . yathā, hitopadeśe . “karanihitakandukasamāḥ pātotpātā manuṣyāṇāṃ ” . utpattiḥ . yathā, mahābhārate, vanaparbbaṇi . “buddhirātmānugātīva utpātena vidhīyate . tadāśritā hi sā jñeyā buddhistasyaiṣiṇī bhavet ” ..)