• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • utpāta

    See also utpātaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 144.
    utpāta m. (-taḥ)

    1 A portent, some natural prodigy or phoenomenon.

    2 Any public calamity, as an eclipse, a meteor, an earthquake, &c.

    E. ut accidentally, pata to happen, and ghañ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 117, col. 2.
    utpā_ta (taḥ) 1. m. A portent.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 113, col. 2.
    utpāta utpāta, i. e. ud-pat + a, m.

    1. A jump, Rām. 5, 53, 25. 2. A portent,

    MBh. 1, 8287; an omen, Man. 6, 50. —

    Comp. Mahā-, adj. terrible, Pañc, 114.

    14.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 151, col. 2.
    Ut-pāta, as, m. flying up, a spring, jump; an

    unusual or startling event boding calamity, a portent,

    prodigy, phenomenon; any public calamity, as an

    eclipse, meteor, earthquake. —Utpāta-vāta, as, m. a

    whirlwind, a hurricane.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 83.
    utpāta m. flying up, jump; sudden and unusual event, portent, phenomenon.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 49, col. 3.
    utpāta ut-pāta, m. flying up; rise; leap;
    sudden appearance; portent, omen.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 180, col. 2.
    ut-pā́ta m. flying up, jumping up
    ☞ p. 180, col. 2.
    a spring, jump, MBh.; Car.
    ☞ p. 180, col. 2.
    rising, arising, Hit.
    ☞ p. 180, col. 2.
    a sudden event, unexpected appearance
    ☞ p. 180, col. 2.
    an unusual or startling event boding calamity
    ☞ p. 180, col. 2.
    a portent, prodigy, phenomenon
    ☞ p. 180, col. 2.
    any public calamity (as an earthquake, meteor &c.), AV. xix, 9, 7; MBh.; GopBr.; Gaut.; Ragh.; Suśr.; Pañcat. &c.
    ☞ p. 180, col. 2.
    a disease of the external ear (erroneously for ut-pāṭa above, BRD.)

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 118, col. 1.
    utpāta

    m. (-taḥ)

    1. A portent, some natural prodigy or phœnomenon.
    2. Any public calamity, as an eclipse, a meteor, an earthquake,
    &c.

    E. ut accidentally, pat to happen, and ghañ aff.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 98, col. 1.
    utpāta utpāta m. (pat) essor, élan.

    Chose qui se produit tout à coup; prodige.

    utpātayāmi c. de utpatāmi.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 139, col. 2.
    ut-pāta- m. saut ; présage de malheur, prodige ; fait de monter (fig., naissance ; -ena soudain.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 900.
    utpā́ta (von pat mit ud) m.

    1) Sprung, Satz: prathamotpāte hayānām ARJ. 4, 40. ekotpātena te laṅkāmeṣyanti haripuṃgavāḥ R. 5, 53, 25. 69, 22. übertr. das Steigen: pātotpātā manuṣyāṇām HIT. I, 168.

    — 2) eine ausserordentliche, Unglück verheissende Erscheinung, portentum AK. 2, 8, 2, 77. 3, 4, 61. TRIK. 2, 8, 60. H. 126. HĀR. 210. AV. 19, 9, 7. M. 6, 50. MBH. 1, 8287. utpātāṃstrividhānprāha nārado bhagavānṛṣiḥ . divyāṃścaivāntarīkṣāṃśca pārthivāṃśca 2, 1635. prāvartantātha devānāmutpātā bhayaśaṃsinaḥ 1, 1415. utpātameghā raudrāśca vavṛṣuḥ śoṇitaṃ bahu 1420. 8287. tānutthitānmahotpātān R. 3, 29, 16. 17. 30, 1. 2. 64, 20. 2, 1, 27. vihagāḥ kālacoditāḥ . rākṣasānāṃ vināśāya utpātānvyāharanti ca 6, 11, 41. samutpeturathotpātā dāruṇāḥ 90, 18. P. 5, 1, 38. 2, 3, 13, Vārtt. 3. SUŚR. 1, 106, 5. 2, 422, 8. atra deśe mahotpātānāvṛṣṭyā durbhikṣaṃ saṃjātam PAÑCAT. 114, 3. utpātapavana RAGH. 15, 23. utpātapākajanitāṃśca mahopasargān DEV. 11, 34. vahnputpāta TRIK. 3, 3, 151; vgl. agnyutpāta .

    — 3) buddhirātmānugātīva utpātena vidhīyate . tadāśritā hi sā jñeyā buddhistasyaiṣiṇī bhavet .. buddhirutpadyate kāryānmanastūtpannameva hi . MBH. 3, 12513. Wohl fehlerhaft utpātena für utpādena .

    ☞ vol. 5, p. 1165.
    utpāta

    2) n. HARIV. 9294.

    — 3) NĪLAK. erklärt: utpātena utkrāntyādinā vidhīyate vaśīkriyate .

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 225, col. 1.
    utpāta m.

    — 1) Aufflug CARAKA. 1,30.

    — 2) Sprung , Satz.

    — 3) das Steigen (in übertr. Bed.) Spr. 3053.

    — 4) plötzliche Erscheinung , etwas ganz Unerwartetes CARAKA. 1,30. Instr. so v.a. plötzlich MBH. 3,181,25.

    — 5) eine aussergewöhnliche , Unglück verheissende Erscheinung , portentum GAUT. GOP. BR. 2,2,5. Ausnahmsweise auch n.

    — 6) fehlerhaft für utpāṭa SUŚR. 2,149,10. 17.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 55, col. 2.
    utpāta n. Ausflug, Sprung, Erscheinung, portentum.
    ☞ p. 539, col. 1.
    utpāta Aufflug st. Ausflug.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 46, col. 2.
    utpāta m. (r. pat s. a) 1) actio exsurgendi, exiliendi.

    HIT. 36. 18: pātotpātā manuṣyānām; A. 4. 40: pratha-

    motpāte hayānām. 2) prodigium, portentum. AM.;

    DEV. 12. 7.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 16.
    utpāta;
    upaliṅgamariṣṭaṃ syādupasarga upadravastathotpātaḥ .
    ītirajanyaṃ ca budhairḍamaro ḍimbaśca viplavaḥ kathitaḥ .. 127 ..
    1.1.1.127
    ☞ p. 96.
    utpāta;
    agnyutpātau dhūmaketū śvaśuryau śyāladevarau .
    5.1.1.840

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1123, col. 2.
    utpāta pu0 ud + pata—ghañ . 1 ūrddhvapatane . ud + pata—ṇa .
    akasmādāgate prāṇināṃ śubhāśubhasūcake daivanimitte 2 bhūka-
    mpādau 3 suśrutokte visrāvyapālyāmayabhede ca .
    “pālyāmayāstu visrāvyā ityuktāḥ prāgnibodha tān . pari-
    poṭastathotpāta unmantho duḥkhavarddhanaḥ . pañcamaḥ parilehī
    ca karṇapālyā gadāḥ smṛtāḥ . saukumāryyāccirotsṛṣṭaḥ
    sahasābhipravarddhite . karṇaśopho bhavetpālyāṃ sarujaḥ pari-
    poṭavān . kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ .
    gurvvābharaṇasaṃyogāttāḍanodvarṣaṇādapi . śophaḥ pālyāṃ
    bhavecchyāvo dāhapākaruganvitaḥ . rakto vā raktapittāmyāmu-
    tpātaḥ sagado mataḥ . balādvarddhayataḥ karṇaṃ pālyāṃ vāyuḥ
    prakucyati . gṛhītvā sakaphaṃ kuryyācchophaṃ tadvarṇavedanam .
    unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ . varddhamāne
    yadā karṇe kaṇḍūdāharuganvitaḥ . śopho mavati pākaśca
    tvakstho'sau duḥkhavarddhanaḥ . kaphāsṛkkṛmayaḥ kuryyuḥ sarṣapābhā
    vikāriṇīḥ . srāviṇīḥ pīḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuga-
    nvitāḥ . kaphāsṛkkṛmisambhūtaḥ savisarpānvitastataḥ .
    lihyātsaśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ” .

    śubhāśubhasūcakotpātaśca divyāntarīkṣabhaumabhedāt tri-
    vidhaḥ . sa ca vṛ0 saṃ0 darśito yathā “yānatrerut-
    pātān gargaḥ provāca tānahaṃ vakṣye . teṣāṃ saṅkṣepo-
    'yaṃ prakṛteranyatvamutpātaḥ . apacāreṇa narāṇāmupa-
    sargaḥ pāpasañcayādbhavati . saṃsūcayanti divyāntarikṣabhau-
    māstadutpātāḥ . bhanujānāmapacārādaparaktā devatāḥ . sṛja-
    ntyetān . tatpratighātāya nṛpaḥ śāntiṃ rāṣṭre prayuñjīta .
    divyaṃ graharkṣavaikṛtam ulkānirghātapavanapariveṣāḥ . gandharva-
    purapurandaracāpādi yadāntarikṣaṃ tat . bhaumaṃ carasthirabhavaṃ
    tacchāntibhirāhataṃ śamamupaiti . nābhasamupaiti mṛdutāṃ
    śāmyati no divyamityeke . divyamapi śamamupaiti pramūta-
    kanakānnagomahīdānaiḥ . rudrāyatane bhūmau godohāt
    koṭihomācca . ātmasutakośavāhanapuradārapurohiteṣu
    lokeṣu . pākamupayāti daivaṃ parikalpitamaṣṭadhā nṛpateḥ .
    animittabhaṅgacalanasvedāśrunipātajalpanādyāni . liṅgā-
    rcāyatanānāṃ nāśāya nareśadeśānām . daivatayātrāśakaṭā-
    kṣacakrayugaketubhaṅkapatanāni . samparyyāsanasādanasaṅgāśca na
    deśanṛpaśubhadāḥ . ṛṣidharmmapitṛbrahmaprodbhūtaṃ dvijātī-
    nām . yadradralokapālodbhavaṃ paśūnāmaniṣṭaṃ tat . puru
    sitaśanaiścarotthaṃ purodhasāṃ, viṣṇujaṃ ca lokānām . skanda-
    viśākhasamutthaṃ māṇḍalikānāṃ narendrāṇām . vedavyāse
    mantriṇi vināyake vaikṛtaṃ camūnāthe . dhātari saviśva-
    karmmaṇi lokābhāvāya nirdiṣṭam . devakumārakumārīvanitā-
    preṣyeṣu vaikṛtaṃ yat syāt . tannarapateḥ kumārakakumāri
    kāstrīparijanānām . rakṣaḥpiśācaguhyakanāgānāmeta-
    deva nirdeśyam . māsaiścāpyaṣṭābhiḥ sarveṣāmeva phalapākaḥ .
    buddhvā devavikāraṃ śuciḥ purodhāstryahovitaḥ snātaḥ .
    snānakusunānulepanavastrairabhyarcayet pratimām . madhuparkeṇa
    purodhā bhakṣyairbalibhiśca vidhivadupatiṣṭhet . sthālīpākaṃ
    juhuyādvidhivanmantraiśca talliṅgaiḥ . iti vibudhavikāre
    śāntayaḥ saptarātraṃ dvijavibudhagaṇārcā gītanṛtyotsavāśca .
    vidhivadavanipālairyyaiḥ prayuktā na teṣāṃ bhavati duritapāko
    dakṣiṇābhiśca ruddhaḥ” devapratimāvaikṛtam . “rāṣṭre yasyā-
    nagniḥ pradīpyate dīpyate ca nendhanavān . manujeśvarasya
    pīḍā tasya sarāṣṭrasya vijñeyā . jalamāṃsārdrajvalane
    nṛpatibadhaḥ praharaṇe raṇo raudraḥ . sainyagrāmapuruṣe ca
    nāśo vahnerbhayaṃ kurute . prāsādabhavanatoraṇaketvādiṣva-
    nalena dādheṣu . naḍitā vā ṣaṇmāsāt paracakrasyāgamo
    niyamāt . dhūmo'nagnisamuttho rajastamaścāhnijaṃ mahā-
    bhayadam . vyabhre niśyuḍunāśo darśanamapi cāhni doṣa-
    karam . nagaracatuṣpādāṇḍajamanujānāṃ bhayakaraṃ jvalana-
    māhuḥ . ghūmāgnivisphuliṅgaiḥ śayyāmbarakeśagairmṛtyuḥ . āyu-
    dhajvalanasarpaṇasvanāḥ kośanirgamaṇavepanāni vā . vaikṛ
    tāni yadi vāyudhe'parāṇyāśu raudraraṇasaṅkulaṃ vadet .
    mantrairvāhnaiḥ kṣīravṛkṣātsamidbhirhotavyo'gniḥ sarṣapaiḥ
    sarpiṣā ca . agnyādīnāṃ vaikṛte śāntirevaṃ deyaṃ cāsmin
    kāñcanaṃ brāhmaṇebhyaḥ” . ityagnivaikṛtam . “śākhābhaṅge
    'kasmād vṛkṣāṇāṃ nirdiśedraṇodyogam . hasane deśabhraṃśaṃ
    rudite ca vyādhibāhulyam . rāṣṭravibhedastvanṛtau bāla-
    badho'tīva kusumite bāle . vṛkṣāt kṣīrasrāve sarvadravya-
    kṣayo bhavati . madye vāhananāśaḥ saṃgrāmaḥ śauṇite
    madhuni rogaḥ . snehe durbhikṣabhayaṃ mahadbhayaṃ niḥsṛte
    sasike . śuṣkavirohe vīryānnasaṅkṣayaḥ śoṣaṇe ca viru-
    ūnām . patitānāmutthāne svayaṃ bhayaṃ daivajanitaṃ ca .
    pūjitavṛkṣe hyanṛtau kusumaphalaṃ nṛpabadhāya nirdiṣṭam . dhūma-
    stasmin jvālāthavā bhavennṛpabadhāyaiva . sarpatsu taruṣu vāpi
    janasaṅkṣayo vinirdiṣṭaḥ . vṛkṣāṇāṃ vaikṛtye daśabhirmāsai-
    phalavipākaḥ . sraggandhadhūpāmbarapūjitasya chatraṃ nidhāyo-
    pari pādapasya . kṛtvā śivaṃ rudrajapo'tra kāryyo rudrebhya
    ityatra ṣaḍaṅgahomaḥ . pāyasena madhunā ca bhojayed
    brāhmaṇān ghṛtayutena bhūpatiḥ . medinī nigaditātra dakṣi-
    ṇā vaikṛte tarukṛte maharṣibhiḥ” . iti vṛkṣavaikṛtam . “nale
    'bjayavādīnāmekasmin dvitrisambhavo maraṇam . kathayati
    tadadhipatīnāṃ yamalaṃ jātaṃ ca kusumaphalam . ativṛddhiḥ
    śasyānāṃ nānāphalakusumabhavo vṛkṣe . bhavati hi yadyeka-
    smin paracakrasyāgamo niyamāt . ardhena yadā tailaṃ
    bhavati tilānāmatailatā vā syāt . annasya ca vairasyaṃ tadā
    ca vindyādbhayaṃ sumahat . vikṛtakusumaṃ phalaṃ vā grāmā-
    dathavā purādbahiḥ kāryyam . saumyo'tra caruḥ kāryo
    nirvāpyo vā paśuḥ śāntyai . sasye ca dṛṣṭvā vikṛtiṃ pradeyaṃ
    tat kṣetrameva prathamaṃ dvijebhyaḥ . tasyaiva madhye carumatra bhaumaṃ
    kṛtvā na doṣān samupaiti tajjān” . iti sasyavaikṛtam .
    “durbhikṣamanāvṛṣṭyāmativṛṣṭyāṃ kṣudbhayaṃ saparacakram . rogo
    hyanṛtubhavāyāṃ nṛpavadho'nabhrajātāyām . śītoṣṇavipa-
    ryyāse no samyagṛtuṣu ca sampravṛtteṣu . ṣaṇmāsādrāṣṭrabhayaṃ
    rogabhayaṃ daivajanitaṃ ca . anyartau saptāhaṃ prabandhavarṣe
    pradhānanṛpamaraṇam . rakte śastrodyogo māṃsāsthivasā-
    dibhirmaraka . dhānyahiraṇyatvakphalakusumādyairvarṣitairbhayaṃ
    vindyāt . aṅgārapāṃśuvarṣe vināśamāyāti tannagaram .
    upalā vinā jaladharairvikṛtā vā prāṇino yadā vṛṣṭāḥ .
    chidraṃ vāpyativṛṣṭau śasyānāmītisañjananam . kṣīraghṛta-
    kṣaudrāṇāṃ dadhno rudhiroṣṇavāriṇāṃ varṣe . deśavināśo
    jñeyo'sṛgvarṣe cāpi nṛpayuddham . yadyamale'rke chāyā na
    dṛśyate dṛśyate pratīpā vā . deśasya tadā sahadbhayamāyātaṃ
    vinirdeśyam . vyabhre namasīndradhanurdivā yadā dṛśyate
    'thavā rātrau . prācyāmaparasyāṃ vā tadā bhavet kṣudbhayaṃ
    sumahat . sūryyenduparjanyasamīraṇānāṃ yogaḥ smṛto vṛṣṭi-
    vikārakāle . dhānyānnagokāñcanadakṣiṇāśca deyāstataḥ
    śāntimupaiti pāpam” . iti vṛṣṭivaikṛtam . “apasarpaṇaṃ
    nadīnāṃ nagarādacireṇa śūnyatāṃ kurute . śoṣaścāśo-
    ṣyāṇāmanyeṣāṃ vā hradādīnām . snehāsṛṅmāṃsavahāḥ
    saṅkulakaluṣāḥ pratīpagāścāpi . paracakrasyāgamanaṃ nadyaḥ
    kathayanti ṣaṇmāsāt . jvālādhūmakkāthā ruditotkuṣṭāni
    caiva kūpānām . gītaprajalpitāni ca janamarakāya pradi-
    ṣṭāni . toyotpattirakhāte gandharasaviparyaye ca toyā-
    nām . salilāśayavikṛtau vā mahadbhayaṃ tatra śānti-
    riyam . salilavikāre kuryyāt pūjāṃ varuṇasya vāruṇai-
    rmantraiḥ . taireva ca japahomaṃ śubhamevaṃ pāpamupayāti” .
    iti jalavaikṛtam . “prasavavikāre strīṇāṃ dvitricatuḥprabhṛti-
    samprasūtau vā . hīnātiriktakāle ca deśakulasaṅkṣayo
    bhavati . baḍavoṣṭramahiṣagohastinīṣu yamalodbhave maraṇa-
    meṣām . ṣaṇmāsātsūtiphalaṃ śāntau ślokau ca gargoktau .
    nāryaḥ parasya viṣaye tyaktavyāstā hitārthinā . tarpayecca
    dvijān kāmaiḥ śāntiṃ caivātra kārayet . catu-
    ṣpadāḥ svayūthebhyastyaktavyāḥ parabhūmiṣu . nagaraṃ svāminaṃ
    yūthamanyathā hi vināśayet” . iti prasavavaikṛtam . “para-
    yonāvabhigamanaṃ bhavati tiraścāmasādhu dhenunām . ukṣāṇā
    vānyo'nyaṃ pibati śvā vā surabhiputram . māsatrayeṇa
    vindyāt tasminniḥsaṃśayaṃ parāgamanam . tatpratighātāyaitau
    śrokau gargeṇa nirdiṣṭau . tyāgo vivāsanaṃ dānaṃ tattasyāśu
    śubhaṃ bhavet . tarpayedbrāhmaṇāṃścātra japahomāṃśca kārayet
    syālīpākena dhātāraṃ paśunā ca purohitaḥ . prājāpatyena
    mantreṇa yajedbahvannadakṣiṇam” . iti catuṣpādavaikṛtam .
    “yānaṃ vāhaviyuktaṃ yadi gacchenna vrajecca vāhayutam .
    rāṣṭrabhayaṃ bhavati tadā cakrāṇāṃ sādabhaṅge ca . anabhihata-
    tūryyanādaḥ śabdo vā teṣāṃ tāḍiteṣu yadi nāyāt .
    vyutpattau vā parāgamo nṛpatimaraṇaṃ vā . gītara-
    vatūryyanādā nabhasi yadā vā carasthirānyatvam .
    mṛtyustadā gadā vā visvaratūryye parābhibhavaḥ . golāṅgalayoḥ
    saṅge darvīśūrpādyupaskaravikāre . kroṣṭukanāde ca tathā
    śastrabhayaṃ munivacaścedam . vāyavyeṣveṣu nṛpatirvāyuṃ saktu-
    bhirarcayet . ā vāyoriti pañcarco japyāśca prayatai
    rdvijaiḥ . vrāhmaṇān paramānnena dakṣiṇābhiśca tarpayet .
    bahvannadakṣiṇā homāḥ kartavyāśca prayatnataḥ” . iti vāya-
    vyavaikṛtam . “purapakṣiṇo vanacarā vanyā vā nirbhayā viśanti
    puram . naktaṃ vā divasacarāḥ kṣapācarā vā carantyahani .
    sandhyādvaye'pi maṇḍalamābadhnanto mṛgā vihaṅgā vā . dīptā-
    yāṃ diśyathavā krośantaḥ saṃhatā bhayadāḥ . śvānaḥ praru-
    danta iva dvāre vāśanti jambukā dīptāḥ . praviśennarendra-
    bhavane kapotakaḥ kośiko yadi vā . kukkuṭarutaṃ pradoṣe
    hemantādau ca kokilālāpāḥ . pratilomamaṇḍalacarāḥ
    śyenādyāścāmbare bhayadāḥ . gṛhacaityatoraṇeṣu dvāreṣu
    ca pakṣisaṅghasampātāḥ . madhuvalmīkāmbhoruhasamudbhavāścāpi
    nāśāya . śvabhirasthiśavāvayavapraveśanaṃ mandireṣu marakāya .
    paśuśastravyāhāre nṛpamṛtyurmunivacaścedam . mṛgapakṣivikā-
    reṣu kuryyāddhomān sadakṣiṇān . devāḥ kapota iti
    ca japtavyāḥ pañcabhirdvijaiḥ . sudevā iti caikena deyā
    gāvaśca dakṣiṇā . japecchākunasūktaṃ vā manovedaśirāṃsi
    ca” . iti mṛgapakṣyādivaikṛtam . “śakradhvajendrakīlastambha-
    dvāraprapātabhaṅgeṣu . tadvatkapāṭatoraṇaketūnāṃ narapatermaraṇam .
    sandhyādvayasya dīptidhūmotpattiśca kānane'nagnau . chidrābhāve
    bhūmerdaraṇaṃ kampaśca bhayakārī . pāṣarṇḍānāṃ nāstikānāṃ
    ca bhaktaḥ sādhvācāraprojijhataḥ krodhaśīlaḥ . īrṣyuḥ
    krūro vigrahāsaktacetā yasmin rājā tasya deśasya nāśaḥ .
    prahara hara chindhi bhindhītyāyudhakāṣṭhāśmapāṇayo bālāḥ .
    nigadantaḥ praharante tatrāpi bhayaṃ bhavatyāśu . aṅgāragairi-
    kādyairvikṛtapretābhilekhanaṃ yasmin . nāyakacitritamatha vā
    kṣaye kṣayaṃ yāti na cireṇa . lūtāpaṭāṅgaśabalaṃ na sandhyayoḥ
    ṣūjitaṃ kalahayuktam . nityocchiṣṭastrīkaṃ ca yadgṛhaṃ tat-
    kṣayaṃ yāti . dṛṣṭeṣu yātudhāneṣu nirdiśenmarakamāśu samprā-
    ptam . pratighātāyaiteṣāṃ gargaḥ śāntiṃ cakāre mām . mahā-
    śāntyo'tha balayo bhojyāni sumahānti ca . kārayeta mahendraṃ
    ca māhendrībhiḥ samarcayet” . iti śakradhvajendrakīlādivaikṛ-
    tam . “narapatideśavināśe ketorudaye'tha vā grahe'rke-
    ndvoḥ . utpātānāṃ prabhavaḥ svartubhavaścāmyadoṣāya . ye ca na
    doṣān janayantyutpātāstānṛtusvabhāvakṛtān . ṛṣiputra-
    kṛtaiḥ ślaukairvidyādetaiḥ samāsokteḥ . vajrāśanimahīkampa-
    sandhyānirghātaniḥsvanāḥ . pariveṣarajodhūmaraktārkāstamano-
    dayāḥ . drumebhyo'nnarasasnehabahupuṣpaphalodgamāḥ . gopakṣi-
    madavṛddhiśca śivāya madhumādhave . tārolkāpātakaluṣaṃ ka-
    pilārkendumaṇḍalam . anagnijjvalanasphoṭadhūmaraṇvani-
    lāhatam . raktapadmāruṇaṃ sāndhyaṃ nabhaḥ kṣubdhārṇavopamam .
    saritāṃ cāmbusaṃśoṣaṃ dṛṣṭvā grīṣme śubhaṃ vadet . śakrāyudha
    parīveṣavidyucchuṣkavirohaṇam . kampīdvartanavaikṛtyaṃ rasanaṃ
    daraṇaṃ kṣiteḥ . saronadyudapānānāṃ vṛddhyurddhvataraṇaplavāḥ .
    saraṇaṃ cādrigehāṇāṃ varṣāṣu na bhayāvaham . divyastrī-
    bhūtagandharvavimānādbhutadarśanam . trakṣaratāṇāṃ grahana
    darśanaṃ ca divāmbare . gītavāditranirghoṣā vanaparvatasānuṣu .
    sasyavṛddhirapāṃ hānirapāpāḥ śaradi smṛtāḥ . śītānīlatu
    ṣāratvaṃ nardanaṃ mṛgapakṣiṇām . rakṣoyakṣādisattvānāṃ
    darśanaṃ vāgamānuṣī . diśo dhūmāndhakārāśca sanabhovana-
    parvatāḥ . uccaiḥ sūryodayāstau ca hemante śobhanāḥ
    smṛtāḥ . himapātānīlotpātā virūpādbhutadarśanam .
    kṛṣṇāñjanābhamākāśaṃ tārolkāpātapiñjaram . citraga-
    rbhodbhavāḥ strīṣu go'jāśvamṛgapakṣiṣu . patrāṅkura-
    nnatānāṃ ca vikārāḥ śiśire śubhāḥ . ṛtusvabhāvajā
    hyete dṛṣṭāḥ svartau prabhapradāḥ . ṛtoranyatra cotpātā
    dṛṣṭāste bhṛśadāruṇāḥ . unmattānāṃ ca yā gāthāḥ śi-
    śūnāṃ bhāṣitaṃ ca yat . striyo yacca prabhāṣante tasya nāsti
    vyatikramaḥ . pūrvvaṃ carati deveṣu paścādgacchati mānuṣān .
    nācoditā vāgvadati satyā hyeṣā sarasvatī . utpātān
    gaṇitavivarjito'pi buddhvā vikhyāto bhavati narendra-
    vallabhaśca . etattanmunivacanaṃ rahasyamuktaṃ yajjñātvā bhavati
    narastrikāladarśī” 46 a0 . “divyāntarikṣāśrayamuktamādau
    mayā phalaṃ śastamaśobhanaṃ ca . prāyeṇa cāreṣu samāma-
    meṣu yuddheṣu mārgādiṣu vistareṇa . bhūyo varāhamihi
    rasya na yuktametat kartuṃ samāsakṛdasāviti tasya doṣaḥ .
    vajjñairna vācyamidameva phalānugītiryadbarhicitrakamiti
    prathitaṃ varāṅgam . svarūpameva tasya tat prakīrtitānukīrta-
    nam . bravīmyahaṃ na cedidaṃ tathāpi me'tra vācyatā .
    uttaravīthigatā dyutimantaḥ kṣemasubhikṣaśivāya samastāḥ .
    dakṣiṇamārgagatā dyutihīnāḥ kṣudbhayataskaramṛtyukarāste .
    koṣṭhāgāragate bhṛguputre puṣyasthe ca girāmprabhaviṣṇau . nirvairāḥ
    kṣitipāḥ sukhabhājaḥ saṃhṛṣṭāśca janā gatarogāḥ . pīḍa-
    yanti yadi kṛttikāṃ maghāṃ rohiṇīṃ śravaṇamaindrameva
    vā . projjhya sūryamapare grahāstadā paścimā diganayena
    pīddhyate . prācyāṃ ceddhvajavadavasthitā dinānte prācyānāṃ
    bhavati hi vigrahonṛpāṇām . madhye cedbhavati hi madhya-
    deśapīḍā rūkṣaistairna tu ruciraimayūkhavadbhiḥ . dakṣiṇāṃ
    kakubhamāśritaistu tairdakṣiṇāpathapayomucāṃ kṣayaḥ . hīna-
    rūkṣatanubhiśca vigrahaḥ sthūladevakiraṇānvitaiḥ śubham .
    uttaramārge spaṣṭamayūkhāḥ śāntikarāste tannṛpatīnām .
    hrasvaśarīrā bhasmasavarṇā doṣakarāḥ syurdeśanṛpāṇām .
    nakṣatrāṇāṃ tārakāḥ sagrahāṇāṃ dhūmajvālāvisphuliṅgānvi-
    tāścet . ālokaṃ vā nirnimitta na yānti yāti
    dhvaṃsaṃ sarvalokaḥ sabhūpaḥ . divi bhāti yadā tuhināṃ-
    śuyugaṃ dvijavṛddhiratīva tadāśu śubhā . tadanantaravarṇaraṇo
    'rkayuge jagataḥ pralayastricatuḥprabhṛti . munīnabhijitaṃ
    dhruvaṃ maghavataśca bhaṃ saṃspṛśan śikhī ghanavināśakṛt kuśala-
    karmahā śokadaḥ . bhujaṅgamamatha spṛśedbhavati vṛṣṭināśo
    ghruvaṃ kṣayaṃ vrajati vidruto janapadaśca bālākulaḥ .
    prāgdvāreṣu caran raviputrī nakṣatreṣu karoti ca vakram .
    durbhikṣaṃ kurute bhayamugraṃ mitrāṇāṃ ca virodhamavṛṣṭim .
    rohiṇīśakaṭamarkanandano yadi bhinatti rudhiro'thavā
    śikhī . kiṃ vadāmi yadaniṣṭasāgare jagadaśeṣamupayāti saṅkṣa-
    yam . udayati satataṃ yadā śikhī carati bhacakramaśevameva vā .
    anubhavati purākṛtaṃ tadā phalamaśubhaṃ sacarācaraṃ jagat .
    dhanuḥsthāyī rūkṣo rudhirasadṛśaḥ kṣadbhayakaro balodyogaṃ
    cenduḥ kathayati jayaṃ jyāsya ca yataḥ . avākśṛṅgo
    goghno nidhanamapi sasyasya kurute jvalandhūmāyan vā nṛpati-
    maraṇāyaiva bhavati . snigdhaḥ sthūlaḥ samaśṛṅgo viśālastu-
    ṅgaścodagvicarannāgavīthyām . dṛṣṭaḥ saurmyaraśubhairviprayukto
    lokānandaṃ kurute'tīva candraḥ . pitryamaitrapuruhūtaviśākhā-
    tvāṣṭrametya ca yunakti śaśāṅkaḥ . dakṣiṇena na śubho
    hitakṛtsyād yadyudak carati madhyagatī vā .
    parigha iti megharekhā yā tiryagbhāskarodaye'ste vā .
    paridhistu pratisūryo daṇḍastvṛjurindracāpanibhaḥ . udaye
    'ste vā bhānorye dīrghā raśmayastvamoghāste . suracā-
    pakhaṇḍamṛju yad rohitamairāvataṃ dīrgham . arddhāstamayā-
    tsandhyā vyaktībhūtā na tārakā yāvat . tejaḥ parihānimukhād
    bhānorarddhodayaṃ yāvat . tasmin sandhyākāle cihnairetaiḥ śu-
    bhāśurbha vācyam . sarvairetaiḥ snigdhaiḥ sadyovarṣaṃ bhayaṃ rūkṣaiḥ .
    acchinnaḥ parigho viyañca vimalaṃ śyāmā mayūkhā raveḥ
    snigdhādīghitayaḥ sitaṃ suradhanurvidyucca pūrbottarā . snigdho
    meghatarurdivākarakarairāliṅgito vā yadā vṛṣṭiḥ syādya-
    di vārkamastasamaye megho mahāṃśchādayet . khaṇḍo vakraḥ
    kṛtsno hrasvaḥ kākādyairvā cihnairviddhaḥ . yasmindeśe rū-
    kṣaścārkastatrabhāvaḥ prāyo rājñaḥ . vāhinīṃ samupayāti
    pṛṣṭhato māṃsabhuk khagagaṇo yuyutsataḥ . yasya tasya valavidravo-
    mahān agragaistu vijayo vihaṅgamaiḥ . bhānoruṭaye yadi
    vāstamaye gandharvapurapratimā dhvajinī . bimbaṃ niruṇaddhi
    tadā nṛpateḥ prāptaṃ samaraṃ sabhayaṃ pravadet . śastā śānta
    dvijamṛgaghuṣṭā sandhyā snigdhā mṛdupavanā ca . pāṃśudhvasyā
    janapadanāśaṃ ghatterūkṣā rudhiranibhā vā . yadvistareṇakathitaṃ
    munibhistadasmin sarvaṃ mayā nigaditaṃ punaruktavarjam .
    śrutvāpi kokilarutaṃ balibhugvirauti yattatsvabhāvakṛta-
    masya pikaṃ na jetum” 47 a0 . evamanye'pyutpātāḥ
    santi vistarabhayānnoktā ākare dṛśyāḥ utpāta viśeṣe
    saṅgaṇakarmavarjjanakālavyavasthā raghunandena darśitā yathā
    “gargaḥ . dāhe diśāñcaiva dharāprakampe vajraprapāte'tha vi-
    dāraṇe vā . dhūme tathā pāṃśukaraprapāte na kārayenmāṅgali-
    kādi kāryyam . ulkāpāte ca nirghātetathaivākālavarṣaṇe .
    chidre sūryyevinirdiṣṭe na kuryyānmaṅgalakriyām . dhūmaketau
    samutpanne grahaṇe candrasūryyayoḥ . grahāṇāṃ saṅgare caiva
    na kuryānmaṅgalakriyām . dvisūryyaṃ vā trisūryyaṃ vā dṛṣṭvā
    gaganamaṇḍale . rātrau śakradhanuścaiva maṅgalāni vivarjayet .
    digdāhe dinamekañca grahe sapta dināni ca . bhūmikampe ca
    sambhūte tryahāṇi parivarjayet . ulkāpāte ca tritayaṃ
    dhūme pañca dināni ca . vajrapāte dinamekaṃ varjayet sarvaka-
    rmmasu”! bhojarājaḥ “grahe ravīndvoravaniprakampe ketūdgamo-
    lakāpatanādidoṣe . brate daśāhāni vadanti tajjñāstra-
    yodaśāhāni vadanti kecit” . “grahaṇakāle bhūkampo-
    jkāpātavajrapātādidoṣasamāhāre trayodaśāhaṃ aśu-
    dvam . kiñcidūnatatsamāhāre'pi daśāham . grahaṇādye-
    kaikadoṣe tryahamiti” vācaspatimiśrāḥ . atra smṛtisāgara
    dhṛtasārasaṃgrahe . “rājyādimamahāsiddhau yajñadānatapaḥsu
    ca . homasvādhyāyayoścaiva varjayeddaśarātrakam . lakṣahome
    mahādāne varjayet somake makhe . tapaḥsvādhyāyayoścaiva
    cirārambhe trayodaśa” iti vyavasthā anyatra . “ulkā-
    pāte bhuvaḥ kampe akālavarṣagarjite . vajraketūdgamotpāte
    grahaṇe candrasūryyayoḥ . prayāṇantu tyajet kṣatraḥ saptarātra-
    mataḥ param . brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastyajet karma trirā-
    trakam . śudrastyaktvā caikarātraṃ sarva karmma samācaret” .
    parāśaraḥ . “prayāṇe saptarātraṃ syāt trirātraṃ brataba-
    ndhane . ekarātraṃ parityajya kuryāt pāṇigrahaṃ grahe” .
    bhṛguḥ . “rājanyānāṃ tu saptāhaṃ brāhmaṇānāṃ tryahantathā .
    śūdrasyārddhadinaṃ proktaṃ sarvakāryyeṣu vai bhṛguḥ” . śūdrasyāpa-
    dviṣayam . kampa ityupalakṣaṇam . grahaṇādāvapyevamevānyatrai
    katra paṭhitatvāt” mala0 ta0 . pīyūṣadhārāyāṃ tu viśeṣa
    uktaḥ . nāradaḥ “aniṣṭe trividhotpāte siṃhikā
    sutadarśane saptarātraṃ na kurvīta yātrodvāhādi maṅgalam”
    vaviṣṭhaḥ sarvvagrāse dinānyaṣṭau sarvvakāryyeṣuvarjayet . ṣaṭ-
    dināni tribhāgone arddhagrāse caturddinam . caturthāṃśe
    trirātraṃ syātra grahaṇe candrasūryyayoḥ” nāradaḥ
    “utpātagrahaṇādūrddhvaṃ saptāhaṃ nikhile tyajet” . aṅgirāḥ
    “sarvvagrāse tu saptāhamarddhagrāse dinatrayam . tridvye
    kāṅgulatogrāse dinamekaṃ tu varjayet” “anayorviṣayavyavasthā
    deśabhedenācārabhedena cāvagantavyā” pī0 dhā0 . atyā-
    vaśyakakāryye parihārastatroktaḥ jyotirnivandhe “dināni
    pañca vasiṣṭhastridinaṃ gargastu kauśikastvekam . yavanā
    caryyasya mate pañca muhūrttāṃśca dūṣayati” . prāguktavarāha
    pradarśita śubhotpātaiduṃṣṭameva dinaṃ varjyam . “śubhadotpā-
    taiśca duṣṭaṃ dinam” muhū0 ci0 ukteḥ . evañca smārttādi-
    vyavasthāpitaṃ vivāhe grahaṇe ekadinavarjjanam alpagrāsa
    biṣayamāpadviṣayaṃ vā uktavacanajātasāmañjasyāt .
    grastādiviṣaye viśeṣaḥ grahaṇaśabde vakṣyate “ekatāla-
    ivotpātapavana previtogiriḥ” raghuḥ . oṣāmāse
    matsarotpātavātaḥ” māghaḥ . “utpātena jñāpite ca”
    pā0 . “utpātagrahaduṣṭañca” jyo0 .

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 221.
    Utpāta — Evil portents, at birth of Hiraṇyākṣa and

    Hiraṇyakaśipu;1 a list furnished;2 may be of earth, atmos-

    phere or divya; counteracted by propitiatory ceremonies.3 [Footnote] 1) Bhā. III. 17. 3-15. [Footnote] 2) M. 163. 38-52. [Footnote] 3) M. Chapters 228-238.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 125, col. 2.
    utpāta , m. (or °taka, m., or upādu, m.; = Skt.

    utpātaka, Mbh 18.44, AMg. uppāyaga, Ratnach. 5.15;

    cf. Pali uppāṭaka, an insect), flea; three variants, upāduḥ

    Mvy 4858, utpātaḥ 4859, °takaḥ 4860; Mironov utpāta-

    kaḥ, v.l. utpātaḥ only; Tib. lji ba, or khyi śig, both flea.

    With the form upādu may be compared Skt. Lex. (Trik.)

    upādika, some sort of insect.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 355.
    utpāta (EI 33), unusual phenomenon.