See also utpātaḥ.
1 A portent, some natural prodigy or phoenomenon.
2 Any public calamity, as an eclipse, a meteor, an earthquake, &c.
E. ut accidentally, pata to happen, and ghañ aff.
1. A jump, Rām. 5, 53, 25. 2. A portent,
MBh. 1, 8287; an omen, Man. 6, 50. —
Comp. Mahā-, adj. terrible, Pañc, 114.
14.
m. (-taḥ)
1. A portent, some natural prodigy or phœnomenon.
2. Any public calamity, as an eclipse, a meteor, an earthquake,
&c.
E. ut accidentally, pat to happen, and ghañ aff.
Chose qui se produit tout à coup; prodige.
utpātayāmi c. de utpatāmi.
1) Sprung, Satz: prathamotpāte hayānām ARJ. 4, 40. ekotpātena te laṅkāmeṣyanti haripuṃgavāḥ R. 5, 53, 25. 69, 22. übertr. das Steigen: pātotpātā manuṣyāṇām HIT. I, 168.
— 2) eine ausserordentliche, Unglück verheissende Erscheinung, portentum AK. 2, 8, 2, 77. 3, 4, 61. TRIK. 2, 8, 60. H. 126. HĀR. 210. AV. 19, 9, 7. M. 6, 50. MBH. 1, 8287. utpātāṃstrividhānprāha nārado bhagavānṛṣiḥ . divyāṃścaivāntarīkṣāṃśca pārthivāṃśca 2, 1635. prāvartantātha devānāmutpātā bhayaśaṃsinaḥ 1, 1415. utpātameghā raudrāśca vavṛṣuḥ śoṇitaṃ bahu 1420. 8287. tānutthitānmahotpātān R. 3, 29, 16. 17. 30, 1. 2. 64, 20. 2, 1, 27. vihagāḥ kālacoditāḥ . rākṣasānāṃ vināśāya utpātānvyāharanti ca 6, 11, 41. samutpeturathotpātā dāruṇāḥ 90, 18. P. 5, 1, 38. 2, 3, 13, Vārtt. 3. SUŚR. 1, 106, 5. 2, 422, 8. atra deśe mahotpātānāvṛṣṭyā durbhikṣaṃ saṃjātam PAÑCAT. 114, 3. utpātapavana RAGH. 15, 23. utpātapākajanitāṃśca mahopasargān DEV. 11, 34. vahnputpāta TRIK. 3, 3, 151; vgl. agnyutpāta .
— 3) buddhirātmānugātīva utpātena vidhīyate . tadāśritā hi sā jñeyā buddhistasyaiṣiṇī bhavet .. buddhirutpadyate kāryānmanastūtpannameva hi . MBH. 3, 12513. Wohl fehlerhaft utpātena für utpādena .
2) n. HARIV. 9294.
— 3) NĪLAK. erklärt: utpātena utkrāntyādinā vidhīyate vaśīkriyate .
— 1) Aufflug CARAKA. 1,30.
— 2) Sprung , Satz.
— 3) das Steigen (in übertr. Bed.) Spr. 3053.
— 4) plötzliche Erscheinung , etwas ganz Unerwartetes CARAKA. 1,30. Instr. so v.a. plötzlich MBH. 3,181,25.
— 5) eine aussergewöhnliche , Unglück verheissende Erscheinung , portentum GAUT. GOP. BR. 2,2,5. Ausnahmsweise auch n.
— 6) fehlerhaft für utpāṭa SUŚR. 2,149,10. 17.
HIT. 36. 18: pātotpātā manuṣyānām; A. 4. 40: pratha-
motpāte hayānām. 2) prodigium, portentum. AM.;
DEV. 12. 7.
śubhāśubhasūcakotpātaśca divyāntarīkṣabhaumabhedāt tri-
vidhaḥ . sa ca vṛ0 saṃ0 darśito yathā “yānatrerut-
pātān gargaḥ provāca tānahaṃ vakṣye . teṣāṃ saṅkṣepo-
'yaṃ prakṛteranyatvamutpātaḥ . apacāreṇa narāṇāmupa-
sargaḥ pāpasañcayādbhavati . saṃsūcayanti divyāntarikṣabhau-
māstadutpātāḥ . bhanujānāmapacārādaparaktā devatāḥ . sṛja-
ntyetān . tatpratighātāya nṛpaḥ śāntiṃ rāṣṭre prayuñjīta .
divyaṃ graharkṣavaikṛtam ulkānirghātapavanapariveṣāḥ . gandharva-
purapurandaracāpādi yadāntarikṣaṃ tat . bhaumaṃ carasthirabhavaṃ
tacchāntibhirāhataṃ śamamupaiti . nābhasamupaiti mṛdutāṃ
śāmyati no divyamityeke . divyamapi śamamupaiti pramūta-
kanakānnagomahīdānaiḥ . rudrāyatane bhūmau godohāt
koṭihomācca . ātmasutakośavāhanapuradārapurohiteṣu
lokeṣu . pākamupayāti daivaṃ parikalpitamaṣṭadhā nṛpateḥ .
animittabhaṅgacalanasvedāśrunipātajalpanādyāni . liṅgā-
rcāyatanānāṃ nāśāya nareśadeśānām . daivatayātrāśakaṭā-
kṣacakrayugaketubhaṅkapatanāni . samparyyāsanasādanasaṅgāśca na
deśanṛpaśubhadāḥ . ṛṣidharmmapitṛbrahmaprodbhūtaṃ dvijātī-
nām . yadradralokapālodbhavaṃ paśūnāmaniṣṭaṃ tat . puru
sitaśanaiścarotthaṃ purodhasāṃ, viṣṇujaṃ ca lokānām . skanda-
viśākhasamutthaṃ māṇḍalikānāṃ narendrāṇām . vedavyāse
mantriṇi vināyake vaikṛtaṃ camūnāthe . dhātari saviśva-
karmmaṇi lokābhāvāya nirdiṣṭam . devakumārakumārīvanitā-
preṣyeṣu vaikṛtaṃ yat syāt . tannarapateḥ kumārakakumāri
kāstrīparijanānām . rakṣaḥpiśācaguhyakanāgānāmeta-
deva nirdeśyam . māsaiścāpyaṣṭābhiḥ sarveṣāmeva phalapākaḥ .
buddhvā devavikāraṃ śuciḥ purodhāstryahovitaḥ snātaḥ .
snānakusunānulepanavastrairabhyarcayet pratimām . madhuparkeṇa
purodhā bhakṣyairbalibhiśca vidhivadupatiṣṭhet . sthālīpākaṃ
juhuyādvidhivanmantraiśca talliṅgaiḥ . iti vibudhavikāre
śāntayaḥ saptarātraṃ dvijavibudhagaṇārcā gītanṛtyotsavāśca .
vidhivadavanipālairyyaiḥ prayuktā na teṣāṃ bhavati duritapāko
dakṣiṇābhiśca ruddhaḥ” devapratimāvaikṛtam . “rāṣṭre yasyā-
nagniḥ pradīpyate dīpyate ca nendhanavān . manujeśvarasya
pīḍā tasya sarāṣṭrasya vijñeyā . jalamāṃsārdrajvalane
nṛpatibadhaḥ praharaṇe raṇo raudraḥ . sainyagrāmapuruṣe ca
nāśo vahnerbhayaṃ kurute . prāsādabhavanatoraṇaketvādiṣva-
nalena dādheṣu . naḍitā vā ṣaṇmāsāt paracakrasyāgamo
niyamāt . dhūmo'nagnisamuttho rajastamaścāhnijaṃ mahā-
bhayadam . vyabhre niśyuḍunāśo darśanamapi cāhni doṣa-
karam . nagaracatuṣpādāṇḍajamanujānāṃ bhayakaraṃ jvalana-
māhuḥ . ghūmāgnivisphuliṅgaiḥ śayyāmbarakeśagairmṛtyuḥ . āyu-
dhajvalanasarpaṇasvanāḥ kośanirgamaṇavepanāni vā . vaikṛ
tāni yadi vāyudhe'parāṇyāśu raudraraṇasaṅkulaṃ vadet .
mantrairvāhnaiḥ kṣīravṛkṣātsamidbhirhotavyo'gniḥ sarṣapaiḥ
sarpiṣā ca . agnyādīnāṃ vaikṛte śāntirevaṃ deyaṃ cāsmin
kāñcanaṃ brāhmaṇebhyaḥ” . ityagnivaikṛtam . “śākhābhaṅge
'kasmād vṛkṣāṇāṃ nirdiśedraṇodyogam . hasane deśabhraṃśaṃ
rudite ca vyādhibāhulyam . rāṣṭravibhedastvanṛtau bāla-
badho'tīva kusumite bāle . vṛkṣāt kṣīrasrāve sarvadravya-
kṣayo bhavati . madye vāhananāśaḥ saṃgrāmaḥ śauṇite
madhuni rogaḥ . snehe durbhikṣabhayaṃ mahadbhayaṃ niḥsṛte
sasike . śuṣkavirohe vīryānnasaṅkṣayaḥ śoṣaṇe ca viru-
ūnām . patitānāmutthāne svayaṃ bhayaṃ daivajanitaṃ ca .
pūjitavṛkṣe hyanṛtau kusumaphalaṃ nṛpabadhāya nirdiṣṭam . dhūma-
stasmin jvālāthavā bhavennṛpabadhāyaiva . sarpatsu taruṣu vāpi
janasaṅkṣayo vinirdiṣṭaḥ . vṛkṣāṇāṃ vaikṛtye daśabhirmāsai-
phalavipākaḥ . sraggandhadhūpāmbarapūjitasya chatraṃ nidhāyo-
pari pādapasya . kṛtvā śivaṃ rudrajapo'tra kāryyo rudrebhya
ityatra ṣaḍaṅgahomaḥ . pāyasena madhunā ca bhojayed
brāhmaṇān ghṛtayutena bhūpatiḥ . medinī nigaditātra dakṣi-
ṇā vaikṛte tarukṛte maharṣibhiḥ” . iti vṛkṣavaikṛtam . “nale
'bjayavādīnāmekasmin dvitrisambhavo maraṇam . kathayati
tadadhipatīnāṃ yamalaṃ jātaṃ ca kusumaphalam . ativṛddhiḥ
śasyānāṃ nānāphalakusumabhavo vṛkṣe . bhavati hi yadyeka-
smin paracakrasyāgamo niyamāt . ardhena yadā tailaṃ
bhavati tilānāmatailatā vā syāt . annasya ca vairasyaṃ tadā
ca vindyādbhayaṃ sumahat . vikṛtakusumaṃ phalaṃ vā grāmā-
dathavā purādbahiḥ kāryyam . saumyo'tra caruḥ kāryo
nirvāpyo vā paśuḥ śāntyai . sasye ca dṛṣṭvā vikṛtiṃ pradeyaṃ
tat kṣetrameva prathamaṃ dvijebhyaḥ . tasyaiva madhye carumatra bhaumaṃ
kṛtvā na doṣān samupaiti tajjān” . iti sasyavaikṛtam .
“durbhikṣamanāvṛṣṭyāmativṛṣṭyāṃ kṣudbhayaṃ saparacakram . rogo
hyanṛtubhavāyāṃ nṛpavadho'nabhrajātāyām . śītoṣṇavipa-
ryyāse no samyagṛtuṣu ca sampravṛtteṣu . ṣaṇmāsādrāṣṭrabhayaṃ
rogabhayaṃ daivajanitaṃ ca . anyartau saptāhaṃ prabandhavarṣe
pradhānanṛpamaraṇam . rakte śastrodyogo māṃsāsthivasā-
dibhirmaraka . dhānyahiraṇyatvakphalakusumādyairvarṣitairbhayaṃ
vindyāt . aṅgārapāṃśuvarṣe vināśamāyāti tannagaram .
upalā vinā jaladharairvikṛtā vā prāṇino yadā vṛṣṭāḥ .
chidraṃ vāpyativṛṣṭau śasyānāmītisañjananam . kṣīraghṛta-
kṣaudrāṇāṃ dadhno rudhiroṣṇavāriṇāṃ varṣe . deśavināśo
jñeyo'sṛgvarṣe cāpi nṛpayuddham . yadyamale'rke chāyā na
dṛśyate dṛśyate pratīpā vā . deśasya tadā sahadbhayamāyātaṃ
vinirdeśyam . vyabhre namasīndradhanurdivā yadā dṛśyate
'thavā rātrau . prācyāmaparasyāṃ vā tadā bhavet kṣudbhayaṃ
sumahat . sūryyenduparjanyasamīraṇānāṃ yogaḥ smṛto vṛṣṭi-
vikārakāle . dhānyānnagokāñcanadakṣiṇāśca deyāstataḥ
śāntimupaiti pāpam” . iti vṛṣṭivaikṛtam . “apasarpaṇaṃ
nadīnāṃ nagarādacireṇa śūnyatāṃ kurute . śoṣaścāśo-
ṣyāṇāmanyeṣāṃ vā hradādīnām . snehāsṛṅmāṃsavahāḥ
saṅkulakaluṣāḥ pratīpagāścāpi . paracakrasyāgamanaṃ nadyaḥ
kathayanti ṣaṇmāsāt . jvālādhūmakkāthā ruditotkuṣṭāni
caiva kūpānām . gītaprajalpitāni ca janamarakāya pradi-
ṣṭāni . toyotpattirakhāte gandharasaviparyaye ca toyā-
nām . salilāśayavikṛtau vā mahadbhayaṃ tatra śānti-
riyam . salilavikāre kuryyāt pūjāṃ varuṇasya vāruṇai-
rmantraiḥ . taireva ca japahomaṃ śubhamevaṃ pāpamupayāti” .
iti jalavaikṛtam . “prasavavikāre strīṇāṃ dvitricatuḥprabhṛti-
samprasūtau vā . hīnātiriktakāle ca deśakulasaṅkṣayo
bhavati . baḍavoṣṭramahiṣagohastinīṣu yamalodbhave maraṇa-
meṣām . ṣaṇmāsātsūtiphalaṃ śāntau ślokau ca gargoktau .
nāryaḥ parasya viṣaye tyaktavyāstā hitārthinā . tarpayecca
dvijān kāmaiḥ śāntiṃ caivātra kārayet . catu-
ṣpadāḥ svayūthebhyastyaktavyāḥ parabhūmiṣu . nagaraṃ svāminaṃ
yūthamanyathā hi vināśayet” . iti prasavavaikṛtam . “para-
yonāvabhigamanaṃ bhavati tiraścāmasādhu dhenunām . ukṣāṇā
vānyo'nyaṃ pibati śvā vā surabhiputram . māsatrayeṇa
vindyāt tasminniḥsaṃśayaṃ parāgamanam . tatpratighātāyaitau
śrokau gargeṇa nirdiṣṭau . tyāgo vivāsanaṃ dānaṃ tattasyāśu
śubhaṃ bhavet . tarpayedbrāhmaṇāṃścātra japahomāṃśca kārayet
syālīpākena dhātāraṃ paśunā ca purohitaḥ . prājāpatyena
mantreṇa yajedbahvannadakṣiṇam” . iti catuṣpādavaikṛtam .
“yānaṃ vāhaviyuktaṃ yadi gacchenna vrajecca vāhayutam .
rāṣṭrabhayaṃ bhavati tadā cakrāṇāṃ sādabhaṅge ca . anabhihata-
tūryyanādaḥ śabdo vā teṣāṃ tāḍiteṣu yadi nāyāt .
vyutpattau vā parāgamo nṛpatimaraṇaṃ vā . gītara-
vatūryyanādā nabhasi yadā vā carasthirānyatvam .
mṛtyustadā gadā vā visvaratūryye parābhibhavaḥ . golāṅgalayoḥ
saṅge darvīśūrpādyupaskaravikāre . kroṣṭukanāde ca tathā
śastrabhayaṃ munivacaścedam . vāyavyeṣveṣu nṛpatirvāyuṃ saktu-
bhirarcayet . ā vāyoriti pañcarco japyāśca prayatai
rdvijaiḥ . vrāhmaṇān paramānnena dakṣiṇābhiśca tarpayet .
bahvannadakṣiṇā homāḥ kartavyāśca prayatnataḥ” . iti vāya-
vyavaikṛtam . “purapakṣiṇo vanacarā vanyā vā nirbhayā viśanti
puram . naktaṃ vā divasacarāḥ kṣapācarā vā carantyahani .
sandhyādvaye'pi maṇḍalamābadhnanto mṛgā vihaṅgā vā . dīptā-
yāṃ diśyathavā krośantaḥ saṃhatā bhayadāḥ . śvānaḥ praru-
danta iva dvāre vāśanti jambukā dīptāḥ . praviśennarendra-
bhavane kapotakaḥ kośiko yadi vā . kukkuṭarutaṃ pradoṣe
hemantādau ca kokilālāpāḥ . pratilomamaṇḍalacarāḥ
śyenādyāścāmbare bhayadāḥ . gṛhacaityatoraṇeṣu dvāreṣu
ca pakṣisaṅghasampātāḥ . madhuvalmīkāmbhoruhasamudbhavāścāpi
nāśāya . śvabhirasthiśavāvayavapraveśanaṃ mandireṣu marakāya .
paśuśastravyāhāre nṛpamṛtyurmunivacaścedam . mṛgapakṣivikā-
reṣu kuryyāddhomān sadakṣiṇān . devāḥ kapota iti
ca japtavyāḥ pañcabhirdvijaiḥ . sudevā iti caikena deyā
gāvaśca dakṣiṇā . japecchākunasūktaṃ vā manovedaśirāṃsi
ca” . iti mṛgapakṣyādivaikṛtam . “śakradhvajendrakīlastambha-
dvāraprapātabhaṅgeṣu . tadvatkapāṭatoraṇaketūnāṃ narapatermaraṇam .
sandhyādvayasya dīptidhūmotpattiśca kānane'nagnau . chidrābhāve
bhūmerdaraṇaṃ kampaśca bhayakārī . pāṣarṇḍānāṃ nāstikānāṃ
ca bhaktaḥ sādhvācāraprojijhataḥ krodhaśīlaḥ . īrṣyuḥ
krūro vigrahāsaktacetā yasmin rājā tasya deśasya nāśaḥ .
prahara hara chindhi bhindhītyāyudhakāṣṭhāśmapāṇayo bālāḥ .
nigadantaḥ praharante tatrāpi bhayaṃ bhavatyāśu . aṅgāragairi-
kādyairvikṛtapretābhilekhanaṃ yasmin . nāyakacitritamatha vā
kṣaye kṣayaṃ yāti na cireṇa . lūtāpaṭāṅgaśabalaṃ na sandhyayoḥ
ṣūjitaṃ kalahayuktam . nityocchiṣṭastrīkaṃ ca yadgṛhaṃ tat-
kṣayaṃ yāti . dṛṣṭeṣu yātudhāneṣu nirdiśenmarakamāśu samprā-
ptam . pratighātāyaiteṣāṃ gargaḥ śāntiṃ cakāre mām . mahā-
śāntyo'tha balayo bhojyāni sumahānti ca . kārayeta mahendraṃ
ca māhendrībhiḥ samarcayet” . iti śakradhvajendrakīlādivaikṛ-
tam . “narapatideśavināśe ketorudaye'tha vā grahe'rke-
ndvoḥ . utpātānāṃ prabhavaḥ svartubhavaścāmyadoṣāya . ye ca na
doṣān janayantyutpātāstānṛtusvabhāvakṛtān . ṛṣiputra-
kṛtaiḥ ślaukairvidyādetaiḥ samāsokteḥ . vajrāśanimahīkampa-
sandhyānirghātaniḥsvanāḥ . pariveṣarajodhūmaraktārkāstamano-
dayāḥ . drumebhyo'nnarasasnehabahupuṣpaphalodgamāḥ . gopakṣi-
madavṛddhiśca śivāya madhumādhave . tārolkāpātakaluṣaṃ ka-
pilārkendumaṇḍalam . anagnijjvalanasphoṭadhūmaraṇvani-
lāhatam . raktapadmāruṇaṃ sāndhyaṃ nabhaḥ kṣubdhārṇavopamam .
saritāṃ cāmbusaṃśoṣaṃ dṛṣṭvā grīṣme śubhaṃ vadet . śakrāyudha
parīveṣavidyucchuṣkavirohaṇam . kampīdvartanavaikṛtyaṃ rasanaṃ
daraṇaṃ kṣiteḥ . saronadyudapānānāṃ vṛddhyurddhvataraṇaplavāḥ .
saraṇaṃ cādrigehāṇāṃ varṣāṣu na bhayāvaham . divyastrī-
bhūtagandharvavimānādbhutadarśanam . trakṣaratāṇāṃ grahana
darśanaṃ ca divāmbare . gītavāditranirghoṣā vanaparvatasānuṣu .
sasyavṛddhirapāṃ hānirapāpāḥ śaradi smṛtāḥ . śītānīlatu
ṣāratvaṃ nardanaṃ mṛgapakṣiṇām . rakṣoyakṣādisattvānāṃ
darśanaṃ vāgamānuṣī . diśo dhūmāndhakārāśca sanabhovana-
parvatāḥ . uccaiḥ sūryodayāstau ca hemante śobhanāḥ
smṛtāḥ . himapātānīlotpātā virūpādbhutadarśanam .
kṛṣṇāñjanābhamākāśaṃ tārolkāpātapiñjaram . citraga-
rbhodbhavāḥ strīṣu go'jāśvamṛgapakṣiṣu . patrāṅkura-
nnatānāṃ ca vikārāḥ śiśire śubhāḥ . ṛtusvabhāvajā
hyete dṛṣṭāḥ svartau prabhapradāḥ . ṛtoranyatra cotpātā
dṛṣṭāste bhṛśadāruṇāḥ . unmattānāṃ ca yā gāthāḥ śi-
śūnāṃ bhāṣitaṃ ca yat . striyo yacca prabhāṣante tasya nāsti
vyatikramaḥ . pūrvvaṃ carati deveṣu paścādgacchati mānuṣān .
nācoditā vāgvadati satyā hyeṣā sarasvatī . utpātān
gaṇitavivarjito'pi buddhvā vikhyāto bhavati narendra-
vallabhaśca . etattanmunivacanaṃ rahasyamuktaṃ yajjñātvā bhavati
narastrikāladarśī” 46 a0 . “divyāntarikṣāśrayamuktamādau
mayā phalaṃ śastamaśobhanaṃ ca . prāyeṇa cāreṣu samāma-
meṣu yuddheṣu mārgādiṣu vistareṇa . bhūyo varāhamihi
rasya na yuktametat kartuṃ samāsakṛdasāviti tasya doṣaḥ .
vajjñairna vācyamidameva phalānugītiryadbarhicitrakamiti
prathitaṃ varāṅgam . svarūpameva tasya tat prakīrtitānukīrta-
nam . bravīmyahaṃ na cedidaṃ tathāpi me'tra vācyatā .
uttaravīthigatā dyutimantaḥ kṣemasubhikṣaśivāya samastāḥ .
dakṣiṇamārgagatā dyutihīnāḥ kṣudbhayataskaramṛtyukarāste .
koṣṭhāgāragate bhṛguputre puṣyasthe ca girāmprabhaviṣṇau . nirvairāḥ
kṣitipāḥ sukhabhājaḥ saṃhṛṣṭāśca janā gatarogāḥ . pīḍa-
yanti yadi kṛttikāṃ maghāṃ rohiṇīṃ śravaṇamaindrameva
vā . projjhya sūryamapare grahāstadā paścimā diganayena
pīddhyate . prācyāṃ ceddhvajavadavasthitā dinānte prācyānāṃ
bhavati hi vigrahonṛpāṇām . madhye cedbhavati hi madhya-
deśapīḍā rūkṣaistairna tu ruciraimayūkhavadbhiḥ . dakṣiṇāṃ
kakubhamāśritaistu tairdakṣiṇāpathapayomucāṃ kṣayaḥ . hīna-
rūkṣatanubhiśca vigrahaḥ sthūladevakiraṇānvitaiḥ śubham .
uttaramārge spaṣṭamayūkhāḥ śāntikarāste tannṛpatīnām .
hrasvaśarīrā bhasmasavarṇā doṣakarāḥ syurdeśanṛpāṇām .
nakṣatrāṇāṃ tārakāḥ sagrahāṇāṃ dhūmajvālāvisphuliṅgānvi-
tāścet . ālokaṃ vā nirnimitta na yānti yāti
dhvaṃsaṃ sarvalokaḥ sabhūpaḥ . divi bhāti yadā tuhināṃ-
śuyugaṃ dvijavṛddhiratīva tadāśu śubhā . tadanantaravarṇaraṇo
'rkayuge jagataḥ pralayastricatuḥprabhṛti . munīnabhijitaṃ
dhruvaṃ maghavataśca bhaṃ saṃspṛśan śikhī ghanavināśakṛt kuśala-
karmahā śokadaḥ . bhujaṅgamamatha spṛśedbhavati vṛṣṭināśo
ghruvaṃ kṣayaṃ vrajati vidruto janapadaśca bālākulaḥ .
prāgdvāreṣu caran raviputrī nakṣatreṣu karoti ca vakram .
durbhikṣaṃ kurute bhayamugraṃ mitrāṇāṃ ca virodhamavṛṣṭim .
rohiṇīśakaṭamarkanandano yadi bhinatti rudhiro'thavā
śikhī . kiṃ vadāmi yadaniṣṭasāgare jagadaśeṣamupayāti saṅkṣa-
yam . udayati satataṃ yadā śikhī carati bhacakramaśevameva vā .
anubhavati purākṛtaṃ tadā phalamaśubhaṃ sacarācaraṃ jagat .
dhanuḥsthāyī rūkṣo rudhirasadṛśaḥ kṣadbhayakaro balodyogaṃ
cenduḥ kathayati jayaṃ jyāsya ca yataḥ . avākśṛṅgo
goghno nidhanamapi sasyasya kurute jvalandhūmāyan vā nṛpati-
maraṇāyaiva bhavati . snigdhaḥ sthūlaḥ samaśṛṅgo viśālastu-
ṅgaścodagvicarannāgavīthyām . dṛṣṭaḥ saurmyaraśubhairviprayukto
lokānandaṃ kurute'tīva candraḥ . pitryamaitrapuruhūtaviśākhā-
tvāṣṭrametya ca yunakti śaśāṅkaḥ . dakṣiṇena na śubho
hitakṛtsyād yadyudak carati madhyagatī vā .
parigha iti megharekhā yā tiryagbhāskarodaye'ste vā .
paridhistu pratisūryo daṇḍastvṛjurindracāpanibhaḥ . udaye
'ste vā bhānorye dīrghā raśmayastvamoghāste . suracā-
pakhaṇḍamṛju yad rohitamairāvataṃ dīrgham . arddhāstamayā-
tsandhyā vyaktībhūtā na tārakā yāvat . tejaḥ parihānimukhād
bhānorarddhodayaṃ yāvat . tasmin sandhyākāle cihnairetaiḥ śu-
bhāśurbha vācyam . sarvairetaiḥ snigdhaiḥ sadyovarṣaṃ bhayaṃ rūkṣaiḥ .
acchinnaḥ parigho viyañca vimalaṃ śyāmā mayūkhā raveḥ
snigdhādīghitayaḥ sitaṃ suradhanurvidyucca pūrbottarā . snigdho
meghatarurdivākarakarairāliṅgito vā yadā vṛṣṭiḥ syādya-
di vārkamastasamaye megho mahāṃśchādayet . khaṇḍo vakraḥ
kṛtsno hrasvaḥ kākādyairvā cihnairviddhaḥ . yasmindeśe rū-
kṣaścārkastatrabhāvaḥ prāyo rājñaḥ . vāhinīṃ samupayāti
pṛṣṭhato māṃsabhuk khagagaṇo yuyutsataḥ . yasya tasya valavidravo-
mahān agragaistu vijayo vihaṅgamaiḥ . bhānoruṭaye yadi
vāstamaye gandharvapurapratimā dhvajinī . bimbaṃ niruṇaddhi
tadā nṛpateḥ prāptaṃ samaraṃ sabhayaṃ pravadet . śastā śānta
dvijamṛgaghuṣṭā sandhyā snigdhā mṛdupavanā ca . pāṃśudhvasyā
janapadanāśaṃ ghatterūkṣā rudhiranibhā vā . yadvistareṇakathitaṃ
munibhistadasmin sarvaṃ mayā nigaditaṃ punaruktavarjam .
śrutvāpi kokilarutaṃ balibhugvirauti yattatsvabhāvakṛta-
masya pikaṃ na jetum” 47 a0 . evamanye'pyutpātāḥ
santi vistarabhayānnoktā ākare dṛśyāḥ utpāta viśeṣe
saṅgaṇakarmavarjjanakālavyavasthā raghunandena darśitā yathā
“gargaḥ . dāhe diśāñcaiva dharāprakampe vajraprapāte'tha vi-
dāraṇe vā . dhūme tathā pāṃśukaraprapāte na kārayenmāṅgali-
kādi kāryyam . ulkāpāte ca nirghātetathaivākālavarṣaṇe .
chidre sūryyevinirdiṣṭe na kuryyānmaṅgalakriyām . dhūmaketau
samutpanne grahaṇe candrasūryyayoḥ . grahāṇāṃ saṅgare caiva
na kuryānmaṅgalakriyām . dvisūryyaṃ vā trisūryyaṃ vā dṛṣṭvā
gaganamaṇḍale . rātrau śakradhanuścaiva maṅgalāni vivarjayet .
digdāhe dinamekañca grahe sapta dināni ca . bhūmikampe ca
sambhūte tryahāṇi parivarjayet . ulkāpāte ca tritayaṃ
dhūme pañca dināni ca . vajrapāte dinamekaṃ varjayet sarvaka-
rmmasu”! bhojarājaḥ “grahe ravīndvoravaniprakampe ketūdgamo-
lakāpatanādidoṣe . brate daśāhāni vadanti tajjñāstra-
yodaśāhāni vadanti kecit” . “grahaṇakāle bhūkampo-
jkāpātavajrapātādidoṣasamāhāre trayodaśāhaṃ aśu-
dvam . kiñcidūnatatsamāhāre'pi daśāham . grahaṇādye-
kaikadoṣe tryahamiti” vācaspatimiśrāḥ . atra smṛtisāgara
dhṛtasārasaṃgrahe . “rājyādimamahāsiddhau yajñadānatapaḥsu
ca . homasvādhyāyayoścaiva varjayeddaśarātrakam . lakṣahome
mahādāne varjayet somake makhe . tapaḥsvādhyāyayoścaiva
cirārambhe trayodaśa” iti vyavasthā anyatra . “ulkā-
pāte bhuvaḥ kampe akālavarṣagarjite . vajraketūdgamotpāte
grahaṇe candrasūryyayoḥ . prayāṇantu tyajet kṣatraḥ saptarātra-
mataḥ param . brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastyajet karma trirā-
trakam . śudrastyaktvā caikarātraṃ sarva karmma samācaret” .
parāśaraḥ . “prayāṇe saptarātraṃ syāt trirātraṃ brataba-
ndhane . ekarātraṃ parityajya kuryāt pāṇigrahaṃ grahe” .
bhṛguḥ . “rājanyānāṃ tu saptāhaṃ brāhmaṇānāṃ tryahantathā .
śūdrasyārddhadinaṃ proktaṃ sarvakāryyeṣu vai bhṛguḥ” . śūdrasyāpa-
dviṣayam . kampa ityupalakṣaṇam . grahaṇādāvapyevamevānyatrai
katra paṭhitatvāt” mala0 ta0 . pīyūṣadhārāyāṃ tu viśeṣa
uktaḥ . nāradaḥ “aniṣṭe trividhotpāte siṃhikā
sutadarśane saptarātraṃ na kurvīta yātrodvāhādi maṅgalam”
vaviṣṭhaḥ sarvvagrāse dinānyaṣṭau sarvvakāryyeṣuvarjayet . ṣaṭ-
dināni tribhāgone arddhagrāse caturddinam . caturthāṃśe
trirātraṃ syātra grahaṇe candrasūryyayoḥ” nāradaḥ
“utpātagrahaṇādūrddhvaṃ saptāhaṃ nikhile tyajet” . aṅgirāḥ
“sarvvagrāse tu saptāhamarddhagrāse dinatrayam . tridvye
kāṅgulatogrāse dinamekaṃ tu varjayet” “anayorviṣayavyavasthā
deśabhedenācārabhedena cāvagantavyā” pī0 dhā0 . atyā-
vaśyakakāryye parihārastatroktaḥ jyotirnivandhe “dināni
pañca vasiṣṭhastridinaṃ gargastu kauśikastvekam . yavanā
caryyasya mate pañca muhūrttāṃśca dūṣayati” . prāguktavarāha
pradarśita śubhotpātaiduṃṣṭameva dinaṃ varjyam . “śubhadotpā-
taiśca duṣṭaṃ dinam” muhū0 ci0 ukteḥ . evañca smārttādi-
vyavasthāpitaṃ vivāhe grahaṇe ekadinavarjjanam alpagrāsa
biṣayamāpadviṣayaṃ vā uktavacanajātasāmañjasyāt .
grastādiviṣaye viśeṣaḥ grahaṇaśabde vakṣyate “ekatāla-
ivotpātapavana previtogiriḥ” raghuḥ . oṣāmāse
matsarotpātavātaḥ” māghaḥ . “utpātena jñāpite ca”
pā0 . “utpātagrahaduṣṭañca” jyo0 .
utpātaka, Mbh 18.44, AMg. uppāyaga, Ratnach. 5.15;
cf. Pali uppāṭaka, an insect), flea; three variants, upāduḥ
Mvy 4858, utpātaḥ 4859, °takaḥ 4860; Mironov utpāta-
kaḥ, v.l. utpātaḥ only; Tib. lji ba, or khyi śig, both flea.
With the form upādu may be compared Skt. Lex. (Trik.)
upādika, some sort of insect.