See also utkramaṇam, utkramaṇaṃ.
1 Going up or out.
2 Surpassing, exceeding.
E. ut before krama to go, lyuṭ aff.
ana, n. Departure, Man. 6, 63.
n. (-ṇaṃ)
1. Going up or out.
2. Surpassing, exceeding.
E. ut
before kram to go, lyuṭ aff.
1) das Hinaufschreiten VS. 7, 26.
— 2) das Hinaustreten CHĀND. UP. 8, 6, 6 = KAṬHOP. 6, 16. KĀTY. ŚR. 19, 5, 17. (antarātmanaḥ) dehādutkramaṇam M. 6, 63.
— 1) das Hinaufschreiten.
— 2) das Hinaustreten , Hinausgang 264,28.
— 3) Betrag des sinus versus ĀRYABH. 4,36.
atra śāṅka0 bhāṣyaṃ yathā . “ita ārabhyāsya
saṃsārovarṇyate . yathāyamātmā svapnāntādvuddhāntamāgata
evamayamasmāddehāddehāntaraṃ pratipratsyata ityāhātra dṛṣṭāntaḥ .
tattatra yathā loke anaḥ śakaṭaṃ susamāhitaṃ suṣṭu
bhṛśaṃ vā samāhitaṃ bhāṇḍopaskaraṇenolūkhalamusala-
śūrpapiṭharādinānnādyena ca sampannaṃ sambhāreṇākrānta-
mityarthaḥ . tathā bhārākrāntaṃ sadutsarjacchabdaṃ kurvvadyathā
yāyādgacchet śākaṭikenādhiṣṭhitaṃ sat . evameva yatho-
ktadṛṣṭānto'yaṃ śārīraḥ śarīre bhavaḥ . ko'sau ātmā
liṅgopādhiryyaḥ svapnabuddhāntāviva janmamaraṇābhyāṃ pāpma-
sansargaviyogalakṣaṇābhyāmihalokaparalokāvanusañcarati ya-
syotkramaṇamanu prāṇādyutkramaṇam . tha pājñena pareṇātmanā
svayaṃjyotiḥsvabhāvenānvārūḍho'dhiṣṭhito'vabhāsyamānastathā
coktam” “ātmanaivāyaṃ pyotiṣā''ṇe pāyayate” ṣmati .
utsarjan yāti tatra caitanyātmajjotisā bhāste liṅge
prāṇapradhāne gacchati sati tadupādhirapyātmā gaccha
tīva . tathā ca śrutyantaram “kasminnvahamityādiṃ
“dhyāyatīveti” ca . ata evoktaṃ prājñenātmanānvārūḍha
ityanyathā prājñenaikībhūtaḥ śakaṭavatkathamutsarjana yāti tena
liṅgīpādhirātmā utsarjanmarmmamu niḥkṛtyamāneṣu duḥkha-
vedanayārttaḥ śabdaṃ kurvvan yāti gacchati . tatkasmin-
kāle? ityucyate . yatraitadbhavatyetaditi kriyāviśeṣaṇamūrddhvo-
cchvāsī yatrorddhocchvāsitvamasya bhavatītyarthaḥ . dṛśyamāna-
syāpyanuvadanaṃ vairāgyahetoḥ . īdṛśaḥ kaṣṭaḥ svalvayaṃ saṃsāro
yenotkrāntikāle marmmasūtkṛtyamāneṣu smṛtilopo duḥkha-
vedanārttasya puruṣārthasādhanapratipattau cāsāmarthyaṃ paravaśī-
kṛtacittasya . tasmādyāvadiyamavasthā nāgamiṣyati tāvadeva
puruṣārthasādhanakarttavyatāyāmapramattā bhavatetyāha kāruṇyācchu-
tiḥ 35 ka0 . tattasyorddhvocchvāsitvaṃ kasminkāle? kiṃ
nimittaṃ? kathaṃ? nimithaṃ? vā syādityetaducyate . so'ya
prākṛtaḥ śiraḥpāṇyādimān piṇḍo yatra yasmin kāle'ya-
maṇimānamaṇorbhāvamaṇutvaṃ kārśyamityarthaḥ ni eti nigacchati .
kiṃ nimittaṃ jarayā vā svayameva kālapakvaphalavajjīrṇaḥ kārśyaṃ
gacchati upatapatītyupatapat jvarādirogagrastenopatapatā vā
upatapyamānī hi rogeṇa viṣamāgnitayānnaṃ bhuktaṃ na jarayati
tato'nnarasenānupacīyamānaḥ piṇḍaḥ kārśyamāpadyate tadu-
cyate upatapatā veti āṇimānaṃ nigacchati . yadātya-
ntakārśyaṃ pratipanno jvarādinimittaistadorddhvocchvāsī bhavati .
yadīrddhvocchvāsī tadā mṛśāhitasambhāraśakaṭavadutsarjan yāti
jarābhibhavo rogādipīḍanaṃ kārśyāpattiśca śarīravato'vaśyaṃ
bhāvina ete'narthā iti vairāgyāyedamucyate . yadā'sā-
butsarjan yāti tadā kathaṃ śarīraṃ vimuñcatīti dṛṣṭānta
ucyate . tattatra yathāmraṃ vā phalamuḍumbaraṃ vā phalaṃ pi-
ppalaṃ vā phalaṃ viṣamānekadṛṣṭāntopādānaṃ maraṇasyāniya-
tanimittatākhyāpanārtham . aniyatāni hi maraṇastha nimi-
ttānyasaṅkhyātāni ca . etadapi vairāgyārthameva . yasmādayamane-
kamaraṇanimittavāṃstasmātsarvadā mṛtyorāsye varttata iti . bandha-
nādbadhyate yena vṛntena sa bandhanakāraṇo raso yasmin vā
badhyata iti vṛntamevīcyate banghanam . tasmādrasāt vṛntādvā
vandhanātpramucyate vātādyanekanimittam, evamevāyaṃ puruṣo li-
ṅgātmā liṅgīpādhiḥebhyo'ṅgebhyaścakṣurādidehāvayavebhyaḥ sampra-
mucyate samyaṅirlepena pramucyate na suṣuptagamanakāla iva
prāṇena rakṣan . kintarhi saha vāyunopasaṃhṛya, punaḥ prati-
nyāyaṃ punaḥśabdātpūrvvamapyayaṃ dehāddehāntaramasakṛdgata-
vān yathā svaptabuddhāntau punaḥ punagecchati tathā punaḥ prati-
nyāyaṃ pratigamanaṃ yathāgatamityarthaḥ . pratiyoni yoniṃ-
yoniṃ prati karmmaśrutādivaśādādravati . kimartham? prāṇā-
yaiva prāṇavyūhāyaivetyarthaḥ . saprāṇa eva hi gacchati tataḥ
prāṇāyaveti viśeṣaṇamanarthakaṃ prīṇivyūhāya hi gamanaṃ dehā-
ddehāntaraṃ prati . tena hyasya karmaphalabhogārthasiddhiḥ . na
prāṇasattāmātreṇa tasmāttādarthyārthaṃ yuktaṃ viśeṣaṇaṃ prāṇavyūhā-
yeti” 36 . “tamevaṃ jigamiṣuṃ ke saha gacchanti? ye vā gacchanti
te kiṃ tatkriyāpraṇunnā? āhosvittatkarmmavaśātkhayameva
gacchanti paralaukikaśarīrakartṝṇīva bhūtānītyatrocyate
dṛṣṭāntaḥ . tadyathā rājānaṃ prayiyāsantaṃ prakarṣeṇa yātumi-
cchantamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyasta evābhisamāyantyābhi-
mukhyena samāyāntyekībhāvena tamabhimukhā āyāntyanājñaptā
eva rājñā kevalatajjigamiṣābhijñāḥ . evamevemamātmānaṃ
bhīktāramantakāle maraṇakāle sarvve prāṇā vāgādayī'bhisa-
māyanti yatraitadūrddhocchvāsī bhavatoti vyākhyātam” 38 .
“sa yatrāyamātmateti saṃsāropavarṇanaṃ prastutam . tatrāyaṃ
puruṣa ebhyo'ṅgebhyaḥ sampramucyetyuktam . tat sampramokṣaṇaṃ
kasmin kāle kathaṃ veti? savistaraṃ saṃsaraṇaṃ varṇayitavya-
mityārabhyate . so'yamātmā prastutoyatra yasmin kāle aba-
lyamabalabhāvaṃ ni etya gatvā yaddehasya daurbalyaṃ tadātmana
eva daurbalyamityupacaryyate abalyaṃ netyeti . na hyasau
svato'mūrttatvādabalabhāvaṃ gacchati tayā sammohamiva saṃmūḍhatā
saṃmohīvivekābhāvaḥ saṃmohamiva ni eti nigacchati
na cāsya svataḥ saṃmoho'saṃmoho vāsti nityacaitanya-
jyotiḥsvabhāvattvāt tenevaśabdaḥ saṃmohasiva nyetīti .
utkrāntikāle hi karaṇopasaṃhāranimitto vyākulīmāva
ātmana iva lakṣyate laukikaiḥ tathā ca vaktārā bhavanti
saṃmūḍhaḥ saṃmūḍhīyamiti . atha vobhayatrevaśabdaprayogo
yījyo'balyamiva nyetotyasambhohamiva nyetīti . ubha-
yasya paropādhinimittatvāviśeṣāt samānakartṛkanirddeśācca .
athāsmin kāla ete prāṇā vāgādaya enamātmānamabhisa-
māyanti tadāsya śārīrasyātmanī 'ṅgebhyaḥ sampramokṣaṇam .
kathaṃ punaḥ sampramokṣaṇaṃ, kena vā prakāreṇātmānamabhisa-
māyanti? ityucyate . sa ātmā etāstejomātrāstejaso
mātrāstejobhātrāstejo'vayavā rūpādiprakāśakatvāccakṣurā-
dīni karaṇaḥnītyarthaḥ . tā etāḥ samabhyādadānaḥ samya-
ṅnirlepenābhyādadānaḥ ābhimukhyanādadānaḥ saṃharamāṇastatsva-
pnāpekṣayā viśeṣaṇaṃ samiti na tu svapne nirlepena sama-
bhyādānamasti tvādānamātram . “gṛhītā vāk gṛhītañcakṣu-
rasya lokasya sarvāvato mātrāmupādāya śukramādāye-
tyādi” vākyebhyaḥ hṛdayameva puṇḍarīkākāśamanvavakrāmatyanvava
gacchati hṛdaye'bhivyaktavijñāno bhavatītyartho buddhyādivikṣe-
popasiṃsā mati . na hi tasya svataścalanaṃ vikṣeśopasaṃ-
hārādivikriyā vā “dhyāyatīva lelāyatīva” ityuktatvāt .
buddhyādyupādhidvāraiva hi sarvavikriyādhyāropyate tasmin .
kadā punastasya tejomātrābhyādānamityucyate . sa yatraiṣa
cakṣuṣi bhabaścākṣuṣaḥ ādityāṃśo bhoktuḥ karmmaṇā prayukto
yāvaddehadhāraṇaṃ tāvaccakṣuṣo'nugrahaṃ kurvan varttate . maraṇakāle
tvasya cakṣuṣo'nugrahaṃ parityajati svamādityātmānaṃ prati-
padyate . tadetaduktam “yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāga-
pyeti, vātaṃ prāṇaścakṣurādityamityādi” . punarddehagrahaṇa-
kāle saṃśrayiṣyati tathā khapsyataḥ prabudhyataśca . tadetadāha .
cākṣuṣaḥ puruṣo yatra yasmin kāle parāṅ paryyāvarttate
pari samantāt parāṅ vyāvarttata iti yathā'trāsmin kāle-
'rūpajño bhavati mumūrṣurhi rūpaṃ na jānāti . tadāyamātmā
cakṣurāditejomātrāḥ samabhyādadāno bhavati svapnak
iva . saekībhavati karaṇajātaṃ svena liṅgātmanā .
pārśvasthā āhurna paśyatīti . tathā ghrāṇadevatānivṛttau
ghrāṇamekībhavati liṅgātmanā . tadā na jighratītyāhuḥ .
samānamanyat . jihvāyāṃ somo varuṇo vā devatā tanni-
vṛttyapekṣayā na rasayata ityāhuḥ . tathā na vadati na śṛ-
ṇoti na manute na spṛśati na vijānātītyāhusta-
dopalakṣyate devatānivṛttiḥ karaṇānāñca hṛdaya ekī-
bhāvaḥ tatra hṛdayaupasaṃhṛtya teṣu yo'ntarvyāpāraḥ sa
kathyate . tasya ha etasya prakṛtasya hṛdayasya hṛdayacchidrasye-
tyetat . agraṃ nāḍīmukhaṃ nirgamanadvāraṃ pradyotate svapnakāla
iva svena bhāsā tejomātrādānakṛtena svenaiva jyotiṣā''-
tmanaiva ca tenātmajyoti pradyotena hṛdayāgreṇa eṣa ātmā
vijñānamayo liṅgopādhirnirgacchati niṣkrāmati . tathā''-
tharvaṇe “kasmin nvahamukrānta utkrānto bhaviṣyāmi? ka-
sminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti? sa prāṇasasṛjateti”
tatra cātmacaitanyajyotiḥ sarvadābhivyaktataraṃ tadupādhidvārā
hyātmani janmamaraṇagamanāgamanādisarvavikriyālakṣaṇaḥ
saṃvyavahārastadātmakaṃ hi dvādaśavidhaṃ karaṇam . buddhyādi
tatsūtrūṃ tajjīvanaṃ sī'ntarātmā jagatastasthuṣaśca . tena pradyo-
tena hṛdayāgraprakāśena niḥkramamāṇaḥ . kena mārgeṇa ni-
ṣkrāmatītyucyate . cakṣuṣo vā''dityalokaprāptinimittaṃ
jñānaṃ karmma vā yadi syāt . mūrddhno vā brahmalokaprāptini-
mittaṃ cet . anyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ śarīrāvayavebhyo
yathākarmma yathāśrutamiti taṃ vijñānātmānamutkrā-
mantaṃ paralokāya prasthitaṃ paralokāyodbhūtākūtamityarthaḥ .
sarvvādhikārasthānīyorājña ivānūtkrāmati tañca prāṇa
manūtkrāmantaṃ vāgādayaḥ sarvve prāṇā anūtkrāmanti .
yathāpradhānānvācikhyāseyam na tu krameṇa sārthavadgamana-
miha vivakṣitam . eṣa ātmā savijñāno bhavati svapnaiva
viśeṣavijñānavān bhavati karmmavaśādasvatantraḥ sāta-
ntryeṇa hi savijñānatve sarvvaḥ kṛtakṛtyaḥ syāt naiva tu talla
bhyate ataevāha vyāsaḥ “sadā tadbhāvabhāvitaḥ” iti
karmmaṇānudbhāvyamānenāntaḥkaraṇavṛttiviśeṣāśritavāsanātmaka-
viśeṣavijñānena sarvvoloka etasmin kāle savijñā-
nobhavati savijñānameva ca gantavyamanvavakrāmatyanuga-
cchati viśeṣavijñānodbhāsitamevetyarthaḥ . tasmāttatkāle
svātantryāthaṃ yogadharmmānusevanaṃ parisaṃkhyānābhyāsaśca viśiṣṭa
puṇyopacayaśca śraddadhānaiḥ paralokārthibhirapramattaiḥ karttavya
iti sarvvaśāstrāṇāṃ yatnatovidheyo'rtho duścaritāccoparama-
ṇam na hi tatkāle śakyate kiñcitsaṃpādayitum karmmaṇānīya
mānasya svātantryābhāvāt “puṇyovai puṇyena karmmaṇā bhavati
pāpaḥ pāpena” ityukteḥ etasya hyanarthasyopaśamopāyavidhānāya
sarvvaśākhopaniṣadaḥ pravṛttāḥ nahi tadvihitopāyānusevanaṃ
muktātyantikasyānarthasyopaśamopāyo'sti tasmādatraivo-
paniṣadvihitopāye yatnaparairbhavitavyamityeṣa prakaraṇārthaḥ
śakaṭavatsambhṛtasambhāra upasarjjadyātītyuktaṃ kiṃpunastasya
paralākāya prasthitasya pathyadanaṃ śākaṭikasambhārasthānīyaṃ
gatvā vā paralokaṃ yadbhuṅkte śarīrādyārambhakañca yattat
kim? ityucyate . taṃ paralokāya gacchantabhātmānaṃ vidyā
karmmaṇī vidyā ca karmma ca vidyākarmaṇī vidyā sarvvaprakārā
vihitā pratiṣiddhā avihitā 'pratiṣiddhā ca tathā karmma
vihitaṃ pratiṣiddhaṃ cāvihitamapratiṣiddhañca samanvārabhete
samyaganvārabhete anvālabhete anugacchataḥ pūrvvaprajñā ca pūrvvā-
nubhūtaviṣayā prajñā pūrvaprajñātītakarmmaphalānubhavavāsanetyarthaḥ .
sā ca vāsanā' pūrvvakarmmārambhe karmmavipāke cāṅgaṃ bhavati .
tenāsāvapyanvārabhate nahi tayā vāsanayā vinā kenacit
karmma karttuṃ phalaṃ copabhoktuṃ śakyate nahyanabhyaste
viṣaye kauśalamindriyāṇāṃ bhavati, pūrvvānubhavavāsanā
pravṛttānāṃ tvindriyāṇāmihābhyāsamantareṇa kauśalamupa-
padyate, dṛśyate ca keṣāñcit kāsucit kriyāṇu citra
karmmādilakṣaṇāsu binaivehābhyāsena janmata eva kauśalam
kāsucidatyantasaukaryyayuktāsvapyakauśalam keṣāñcit, tathā
viṣayopabhogeṣu svabhāvata eva keṣāñcitkauśalākauśale
dṛśyete taccaitat sarvvaṃ pūrvvaprajñodbhavānudbhavanimitta,
tena pūrvvaprajñayā vinā karmmaṇi vā phalopabhoge vā
na kasyacit pravṛttiruprapadyate, tasmādettattrayaṃ śākaṭika-
bhārasthānīya paralokapathyadanaṃ vidyākarmmapūrvvaprajñākhyam .
yasmādvidyākarmmaṇī pūrvvaprajñā ca dehāntarapratipatturbhogasādhanaṃ
tasmādvidyākarmmādi śubhameva samācaret . yathā iṣṭadeha-
saṃyogabhogopabhogau 4 brā0 syātāmiti prakaraṇārthaḥ” 1 ka0 .
śā0 sū0 bhāṣyayośca utkramaṇaprakāraḥ prapañcito yathā
“vāṅmanasi darśanācchabdācca” sū0 . “athāparāsu vidyāsu
phalaprāptaye devayānaṃ panthānamatārayiṣpan prathamaṃ tāva-
dyathāśāstramutkrāntikramamācaṣṭe samānā hi vidvadavi-
duṣorutkrāntiriti vakṣyati . asti prāyaṇaviṣayā śrutiḥ
“asya somya! puruṣasya prayatovāṅ manasi sampadyate,
manaḥ prāṇe, prāṇastejasi, tejaḥ parasyāndevatāyāmiti”
kimiha vāca eva vṛttimatyāḥ manasi sampattirucyate uta-
vāgvṛtteriti? viśayaḥ . tatra vāgeva tāvanmanasi sampadyata
iti prāptaṃ tathā hi śrutiranugṛhītā bhavati . itarathā-
lakṣaṇā syāt śrutilakṣaṇāviṣaye ca śrutirnyāyyā na lakṣaṇā
tasmādvāca evāyaṃ manasi pravilaya ityevaṃ prāpte brūmaḥ .
vāgvṛttirmanasi sampadyata iti . kathaṃ vāgvṛttiriti
vyākhyāyate yāvatā vāṅmanasītyevācāryyaḥ paṭhati . satya
metat paṭhiṣyati tu “parastāt avibhāgovacanāditi” .
tasmādatra vṛttyupaśamamātraṃ vivakṣitamiti gamyate . tattva-
pralayavivakṣayāntu sarvatraivāvibhāgasāmyāt kiṃ paratraiva
viśiṃṣyādavibhāga iti . tasmādatna vṛttyupasaṃhāraviṣa-
kṣāyāṃ vāgvṛttiḥ pūrvvamupasaṃhriyate manovṛttāvavasthi-
yāmityarthaḥ . kasmāt? darśanāt dṛśyate hi vāgvṛtteḥ
pūrvopasaṃhāromanovṛttau vidyamānāyām . na tu vāca eva
vṛttimatyāmanasyupasaṃhāraḥ kenacidapi draṣṭuṃ śakyate .
nanu śrutisāmarthyādvāca evāyaṃ manasyapyaya ityuktaṃ
nenyāha atatprakṛtitvāt yasya hi yata utpattistasya
tatra layonāyyomṛdīva śarāvasya . na ca manaso vāgutpa-
dyata iti kiñcana pramāṇamasti . vṛttyudbhavābhibhavau tva
prakṛtisamāśrayāvapi dṛśyete . pārthivebhyohīndhanebhyastaijasa-
syāgnervṛttirudbhavati apsu copaśāmyati . kathaṃ tarhyasmin
pakṣe vāṅmanasi sampadyata iti śabdaḥ ityata āha śabdā-
cceti . śabdo'pyasmin pakṣe'vakalpate vṛttivṛttimatorabhedīpa-
cārādityarthaḥ” bhā0 . “ataeva ca sarvvāṇyanu” sū0 .
“tasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ”
ityatrāviśeṣeṇa sarveṣāmevendriyāṇāṃ manasi sampattiḥ śrūyate
tatāpyata eva vāca iva cakṣurādīnāmapi savṛttike manasya
vasthite vṛttilopadarśanāttattvapralayāsambhavācchabdopapatteśca
vṛttidvāreṇaiva sarvāṇīndriyāṇi mano'nuvarttante . sarve-
vāṅkaraṇānāṃ manasyupasaṃharāviśeṣe sati vācaḥ pṛthaggrahaṇaṃ
vāṅamanasi sampadyata ityudāharaṇānurodhena” bhā0 .
“tanmanaḥ prāṇa uttarāt” sū0 . “samadhigatametat vā-
ṅmanasi sampadyata ityatra vṛttisamapattirvivakṣiteti .
atha yaduttaraṃ vākyam “manaḥ prāṇaiti” kimatrāpi vṛtti-
sampattireva vivakṣitā una vattimatsampattiriti?
vicikitsāyāṃ vṛttimatsampattirebeti śrutyanugrahāttat-
prakṛtitopapatteśca tathā hi “annamayaṃ hi saumya mana”
āpomayaḥ prāṇa” ityatra annayoni mana āmana
nti abyoniñca prāṇam . āpaścānnamasṛjanteti śruteḥ”
“ataśca yanmanaḥ prāṇe pralīyate annameva tadapsu pralīyate-
anna hi manaḥ, āpaśca prāṇaḥ, prakṛtivikārābhedādi-
tyevaṃ prāpte brūmaḥ tadapyātmagṛhītabāhyendriya-
vṛttimanovṛttidvāreṇaiva prāṇe pralīyata ityuttarādvākyādava-
gantavyam . tathā hi suṣupsormumūrṣośca prāṇavṛttau
parispandātmikāyāmavasthitāyāṃ manovṛttīnāmupaśamo dṛ-
śyate . na ca manasaḥ svarūpāpyayaḥ prāṇe sambha-
vati atatprakṛtitvāt . nanu darśitaṃ manasaḥ
prakṛtitvam . naitatsāraṃ na hīdṛśena prāṇālikena
tatprakṛtitvena manaḥ prāṇe sampattumarhati . evamapi hyanna
manaḥ sampadyeta apsucānnaṃ apsveva ca prāṇaḥ . nahyetasmi-
ñcapi pakṣe prāṇabhāvapariṇatābhyo'dbhyomanojāyata iti
kiñcana pramāṇamasti . tasmānna manasaḥ prāṇe svarūpāpyayaḥ .
vṛttyapyaye tu śabdo'vakalpate vṛttivṛttimatorabhedopacārādigi
darśitam” bhā0 . “so'dhyakṣe tadupagamādibhyaḥ” sū0 .
“sthitametadyasya yatonotpattistasya tasmin vṛttilayo
na svarūpalaya iti . idamidānī prāṇastejasītyatra
cintyate kiṃ yathāśruti prāṇasya tejasyeva vṛttyupasaṃhāraḥ kiṃ
vā dehendriyapañjarādhyakṣe jīve? iti . tatra śruteranati
śaṅkyatvāt prāṇasya tejasyeva sampattiḥ syāt aśrutakalpanā-
yā anyāyyatvādityevaṃ prāpte pratipadyate so'dhyakṣa iti .
sa prakṛtaḥ prāṇo'dhyakṣe'vidyākarmmapṛrvvaprajñopādhike vijñā-
nātmanyabatiṣṭhate tatpradhānā prāṇavṛttirbhavatītyarthaḥ . kutaḥ?
tadupagamādibhyaḥ . “evamevemamātmānamantakāle sarvve prāṇā
abhisamāyanti yatraitadūrddhvocchvāsī mavatīti” hi śrutya-
ntaram adhyakṣopagāminaḥ sarvvān prāṇānaviśeṣeṇa darśayati .
viśeṣeṇaiva “tamutkrāmantaṃ prāṇonūtkrāmatīti” pañcavṛtteḥ
prāṇasyādhyakṣānugāmitāṃ darśayati tadanuvṛttitāñcetareṣām,
“prāṇamanūtkrāmantaṃ sarvve prāṇā anūtkrāmantīti” .
“savijñānobhavartīti” cādhyakṣasyāntarvijñānavattvapradarśanena
tasminnapītakaraṇagrāmasya prāṇasyāvasthānaṃ gamayati! nanu
“prāṇastejasīti” śrūyate kathaṃ prāṇo'dhyakṣa ityadhikāvāpaḥ
kriyate . naiṣa doṣaḥ adhyakṣapradhānatvādutkramaṇādivyavahārasya
śrutyantaragatasyāpi ca viśaiṣasyāpekṣaṇīyatvāt . kathaṃ tarhi
“prāṇastejasīti” śrutirityata āha” bhā0 . “bhūteṣu
tacchuteḥ” sū0 . “sa prāṇasaṃyukto'dhyakṣaḥ tejaḥsahacariteṣu
bhūteṣu dehavījabhūteṣu sūkṣmeṣvavatiṣṭhata ityavagantavyam
“prāṇastejasi” ityataḥ śruteḥ . nanu ceyaṃ śrutiḥ prāṇasya
tejasi sthitiṃ darśayati na prāṇasaṃ yuktasyādhyakṣasya . naiṣaḥdoṣaḥ
“so'dhyakṣaḥ” ityadhyakṣasyāpyantarāla upasaṃkhyātatvāt .
yo'pi hi srughnānmathurāṃ gatvā mathurāyāḥ pāṭali putraṃ
vrajati so'pi srudhnāt pāṭaliputraṃ yātīti śakyate vadi-
tum . tasmāt prāṇastejasīti prāṇasaṃyuktasyādhyakṣasyaivaita-
ttejaḥsahacariteṣu bhūteṣvavasthānam . kathaṃ tejaḥsahacari
teṣu bhūteṣvityucyate yāvatā tejaḥ śrūyate “prāṇasteja-
si” ityata āha” bhā0 . “naikasmin darśayatohi” sū0 .
“naikasminneva tejasi śaraṃrāntaraprepsāvelāyāṃ jīvo'va-
tiṣṭate kāryyasya śarīrasyānekātmakatādarśanāt . darśayata-
ścaitamarthaṃ praśnaprativacane “āpaḥ taruṣavacasa” iti .
tadvyākhyātaṃ “tryātmakatvālu bhūyamtvāt” ityatra . śruti-
smṛtī caitamarthaṃ darśayataḥ . śrutiḥ “pṛthitīmaya āpamayasteja-
mayo vāyumaya ākāśamaya” ityādyā . atirapi “aṇvyo-
mātrā 'vināśinyo daśārddhānāntu yāḥ smṛtāḥ . tābhiḥ
sārddhagidaṃ ertvaṃ salbhavatyanupūrvvaśaḥ” ityādyā . nanu copasaṃ-
hṛteṣu karaṇeṣu śarīrāntaraprepsāvelāyāṃ kkāyantadā puruṣo
bhavatītyupakramya śrutyantaraṃ karmmāśrayatāṃ nirūpayati “tau ha
yadūcatuḥ karmma haiva tadūcatuḥ atha ha yat praśaśaṃsatuḥ karmma
haiva tat praśaśaṃsaturiti” . tatrocyate . tatra karmmaprayuktasya
grahātigrahasaṃjñakasyendriyaviṣayātmakasya bandhanasya pravṛttiriti
karmmāśrayatoktā iha punarbhūtopādānāddehāntarotpatti-
riti bhūtāśrayatvamuktam . praśaṃsāśabdādapi tatra prādhānya-
mātraṃ karmmaṇaḥ pradarśitaṃ na tvāśrayāntaraṃ nivāritam tasmāda-
virodhaḥ” bhā0 . “samānā cā sṛtyupakramādamṛtatvañcānupoṣma”
sū0 “seyamutkrāntiḥ kiṃ vidvadaviduṣoḥ samānā? kiṃ vā
viśeṣavatīti? viśayānānāṃ viśeṣavatīti tāvat prāptam .
bhūtāśrayaviśiṣṭā hyeṣā punarbhavāya bhūtānyāśrīyante na ca
viduṣaḥ punarbhavaḥ sambhavati” “amṛtatva hi vidvānabhyaśnute”
iti śruteḥ . ta mādaviduṣa evaiṣotkrāntiḥ . nanu vidyā-
prakaraṇe samāmnānādviduṣa evaiṣā bhavet, na svāpādivadyathā-
prāptānukīrttanāt . tathā hi “yatraitatpuruṣaḥ svapiti
nāma aśiśiṣati nāma pipāsati nāmeti” ca sarva-
prāṇisādhāraṇā eva svāpādayonukīrttyante vidyāprakaraṇe-
'pi pratipipādayiṣitavastupratipādanānuguṇyena, na tu
viduṣībiśeṣavantovidhitsyante evamiyamapyutkrāntirmahā-
janagataivānukīrtyate yasyāṃ parasyāṃ devatāyāṃ puruṣasya praya-
tastejaḥ sampadyate, “sa ātmā tattvamasīti” pratipādayi-
tum . pratiṣiddhā caiṣā viduṣaḥ . tasmādaviduṣa evaiṣetyevaṃ
prāpte brūmaḥ . samānaiṣotkrāntiḥ vāṅmanasītyādyā vidvada-
viduṣorā sṛtyupakramādbhavitumarhati aviśeṣaśravaṇāt .
avidvān dehavījatūtāni bhūtasūkṣmāṇyāśritya karmaprayukto-
dehagrahaṇamanubhavituṃ saṃsarati vidvāṃstu jñānaprakāśitaṃ
mokṣaṃ nāḍīdvāramāśrayate tadetadā sṛtyupakramādityuktam .
nanvātmatattvaṃ viduṣā prāptavya na ca taddeśāntarāyataṃ tatra
kuto bhūtāśrayatvaṃ sṛtyupakramo veti” . atro-
cyate . anupīṣya cedam adagdhvā'tyantamavidyādīn kleśā-
naparavidyāṃsāmarthyādāpekṣikamamṛtatvaṃ prāpsyate . sambhavati
tatra sṛtyupakramobhūtāśrayatvañca . na hi nirāśrayāṇāṃ
prāṇānāṃ gatirupapadyate . tasmādadoṣaḥ” bhā0 . “tadā-
'pīteḥ saṃsāravyapadeśāt” sū0 . “tejaḥ parasyāṃ devatāyāmi-
tyatra prakaraṇasāmarthyāttadyathā prakṛtaṃ tejaḥ sādhyakṣaṃ sa-
pāṇaṃ sakaraṇagrāmaṃ mūtāntarasahitaṃ prayataḥ puṃsaḥ para-
syāṃ devatāyāṃ sampadyata ityetaduktaṃ bhavati . kīdṛśī-
punariyaṃ sampattiḥ syāditi cintyate . tatrātyantikaeva-
tāvat svarūpapravilaya iti prāptaṃ tatprakṛtitvopapatteḥ .
sarvvasya hi janimatovastujātasya prakṛtiḥ parā deva
teti pratiṣṭhāpitam . tasmādātyantikī'yamabibhāgāpattiḥ
ityevaṃ prāpte brūmaḥ . tattejaādibhūtasūkṣmaṃ śrotrā-
dikaraṇāśrayabhūtamā'pīterā saṃsāramokṣāt samyagajñānani-
mittādavatiṣṭhate . “yonimanye prapadyante śarīratvāya
dehinaḥ . sthāṇumanthe'nusayānti yathākarma yathāśrutam”
ityādisaṃsāravyapadeśāt . anyathā hi sarvaḥ prāyaṇasama-
ya evopādhipratyastamayādatyantaṃ brahma sampadyeta tatra vidhi-
śāstraṃ cānarthakaṃ syādvidyāśāstrañca . mithyājñānanimi-
ttaśca bandho na samyagjñānādṛte visra situmarhati . tasmāttat-
prakṛtitve'pi suṣuptipralayavadvījabhāvāvaśeṣaivaiṣā satsampattiḥ”
bhā0 . “sūkṣmaṃ pramāṇataśca tathopalabdheḥ” sū0 .
“taccetarabhūtasahitaṃ tejījīvasyāsmāccharīrāt pravasa-
ta āśrayabhūtaṃ svarūpataḥ parimāṇataśca sūkṣmaṃ bhavitu-
bharhati . tathā hi nāḍīniṣkramaṇaśravaṇādibhyoṃ'sya
saukṣmyamupalabhyate . tatra tanutvāt sañcāropapattiḥ sva-
cchatvāccāpratīghātīpapattiḥ ataeva ca dehānnirgacchat-
pārśvasthairnopalabhyate” bhā0 . “nopamardenātaḥ” sū0 .
“ataeva ca sūkṣmatvānnāsya sthūlaśarīṃrasyopamarddena
dāhādinimittenetarat sūkṣmaśarīramupamṛdyate” bhā0 .
“asyaiva copapattereṣa uṣmā” sū0 . “asyaiva ca
sūkṣmaśarīrasyaiṣa uṣmāyametasmin jīvaccharīre saṃspa-
rśenoṣṇimānaṃ vijānāti . tathā hi mṛtāvasthā-
yāmavasthite'pi dehe vidyāmāneṣvapi ca rūpādiṣu deha
guṇeṣu noṣmopalabhyate jīvadavasthāyāmeva tūpalabhyate ityata
upapadyate prasiddhaśarīravyatiriktarūpāśraya evaiṣa uṣmeti .
tathā ca śrutiḥ “uṣṇa eva jīviṣyaṃcchīto mariṣyanniti”
bhā0 . “pratiṣedhāditi cenna śārīrāt” sū0 . “amṛtatva-
ñcānupoṣyetthatoviśeṣaṇādātyantike'mṛtatve gatyutkrā-
ntyorabhāvo'bhyupagataḥ tatrāpi kenacit kāraṇenotkrānti
māśaṅkya pratiṣedhati . “athākāmayamānoyo'kāmo-
niṣkāma āptakāma ātmakāmona tasya prāṇāutkrāmanti
brahmaiva san brahmāpyetīti” . ataḥ paravidyāviṣayāt
pratiṣedhāt na parabrahmavidodehāt prāṇānāmutkrāntira
stīti cennetyucyate . yataḥ śārīrādātmana eṣa utkrānti
pratiṣedhaḥ prāṇānāṃ, na śarīrāt . kathamavayasyate . “na
tasmāt prāṇāutkrāmantīti” śākhāntare pañcamīprayogāt .
sambandhasāmānyaviṣayā hi ṣaṣṭhī śākhāntaragatayā pañcamyā
sambandhaviśeṣe vyavasthāpyate . tasmāditi ca prādhānyādabhyu-
dayaniḥśreyasādhikṛto dehī sambadhyate na dehaḥ . na tarsmā
duccikramiṣorjīvāt . prāṇāutkrāmanti sahaiva tena bhavantī
tyarthaḥ . saprāṇasya pravasato bhavatyutkrāntirdehādityevaṃ prāpte
pratyucyate” bhā0 . “spaṣṭohyekeṣām” sū0 . “naitadasti yaduktaṃ para
brahmavido'pi dehādastyutkrāntiḥ pratiṣeghasya dehyapādānatvā
diti . yatodehāpādāna evītkrāntipratiṣedha ekeṣāṃ
samāmnātṝṇāṃ spaṣṭa upalabhyate . tathāhyārttabhāgapraśne
“yatrāyaṃ puruṣomriyate tadasmāt prāṇāḥ utkrāmantyāho
svinna?” ityatra “netihovāca yājñavalkya” ityanutkrānti
pakṣaṃ parigṛhya na tarhyayamanutkrānteṣu prāṇeṣu mṛta ityasyā
māśaṅkāyām” “atraiva samabalīyanta” iti pravilayaṃ prāṇā-
nāṃ pratijñāya tatsiddhaye “saucchvayatyādhmāyatyādhmātomṛtaḥ
śeta” iti saśabdaparāmṛṣṭasya prakṛtasyotkrāntyavadheruchvayanādoni
samāmanati “dehasya caitāni syurna dehinaḥ” . tatsāmānyāt
“na tasmāt prāṇā utkrāmantyatraiva samabalīyanta” ityatrāpya
bhedīpacāreṇa dehāpādānasyaivotkramaṇasya pratiṣedhaḥ yadyapi
prādhānyaṃ dehina iti vyākhyeyam . yeṣāṃ pañcamīpāṭhaḥ
yeṣāntu ṣaṣṭhīpāṭhasteṣāṃ vidvatsambandhinyutkrāntiḥ prati
ṣidhyata iti prāptotkrāntipratiṣedhārthatvādasya vākyasya
dehāpādanaiva sā pratisiddhā bhavati dehādutkrāntiḥ prāptā
na dehinaḥ . api ca “cakṣuṣṭo vā mūrddhnovānyebhyo vā śarīra
deśebhyastamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantaṃ
sarvve prāṇā anūtkrāmanti” ityevamavidvadviṣaye saprapañcamut
kramaṇaṃ saṃ sāragamanañca darśayitvā “iti nu kāmayamāna” ityupa-
saṃhṛtyāvidvatkathām “athākāmayamāna” itivyapadiśya vidvāṃ
saṃ, yadi tadviṣaye'pyutkrāntimeva prāpayedasamañjasa eva vyapa-
deśaḥsyāt . tasmādavidvadviṣaye prāptayorgatyutkrāntyo
rvidvadviṣaye pratiṣedha ityevameva vyākhyeyaṃ vyapadeśārthavattvāya .
na ca brahmavidaḥ sarvvagatavrahmātmabhūtasya prakṣīṇakāma
karmmaṇa utkrāntirgatirvopapadyate nimittābhāvāt . “atra
brahma samaśnuta” iti caivaṃ jātīyakāḥ śrutayogatyutkrāntyo
rabhāva sūcayanti” bhā0 . “smaryyate ca” sū0 . smaryyate'pi
ca mahābhārate gatyutkrāntyorabhāvaḥ . “sarvvabhūtātmabhūtasya
samyagbhūtāni paśyataḥ . devā api ca mārgeṣu muhyante'sya padai-
ṣiṇa” iti . nanu gatirapi brahmavidaḥ smaryyate “śukaḥ kila
vaiyāsakirmmamukṣarādimamṇḍalamabhipratasye pitrā tvanu-
gamyāhūtobho iti pratiśuśrāveti” . na saśarīrasyaivāyaṃ
yogabalena viśiṣṭhadeśaprāptipūrvvakaḥ śarīrotsarga iti
draṣṭavyaṃ sa rvvabhūtadṛśyatvādyupanyāsāt . nahyaśarīraṃ gacchantaṃ
sarvvabhūtāni draṣṭuṃ śaknuyuḥ . tathā ca tatraivopa saṃhṛtam .
“śukastu mārutācchīghrāṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣakaḥ . darśayitvā
prabhāvaṃ svaṃ savvaibhūtagato'bhavaditi . tasmādabhāvaḥ parabrahma
vidogatyutkrāntyoḥ . gatiśrutīnāntu viṣayamupariṣṭā-
dvyākhyāsyāmaḥ” bhā0 “tāni pare tathāhyāha” sū0 . “tāni
punaḥ prāṇaśabdoditānīndriyāṇi bhūtāni ca parabrahmavidasta-
sminneva parasminnātmani pralīyante . kasmāt? tathāhyāha
śrutiḥ “evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśakalāḥ puruṣā-
yaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchantīti” . nanu “gatāḥ kalāḥ
pañcadaśa pratiṣṭhā” iti vidvadviṣayaivāparā śrutiḥ parasmā-
dātmano'nyatrāpi kalānāṃ pralayamāhasma . na sā khalu
vyavahārāpekṣā pārthivādyāḥ kalāḥ pṛthīvyādīreva svaprakṛ-
tīrapiyantīti . itarā tu vidvatpratipattyapekṣā kṛtsnaṃ
kalājātaṃ parabrahmavido brahmaiva sampadyata iti tasmādadoṣaḥ”
bhā0 “avibhāgo vacanāt” sū0 . “sa punarviduṣaḥ kalā-
pralayaḥ kimitareṣāmiva sāvaśeṣo bhavatyāhosvinniravaśeṣa?
iti . tatra pralayasāmānyācchaktyavaśeṣatāprasaktau bravīti a-
vibhāgāpattiriti . kutaḥ? vacanāt . tathāhi kalāpralaya-
muktvā vakti” “bhidyete cāsāṃ nāmarūpe puruṣa ityevaṃ procyate
saeṣo'kalo'mṛto bhavatīti” . avidyānimittānāñca kalānāṃ
na vidyānimitte pralaye sāvaśeṣatopapattiḥ . tasmādavibhāga
eveti” bhā0 . “tadoko'grajvalanaṃ tatprakāśitadvāro vidyā-
sāmarthyāttaccheṣagatyanusmṛtiyogācca hārddānugṛhītaḥ śatādhi
kayā” sū0 . “samāptā prāsaṅgikī paravidyāgatā cintā .
saṃprati tvaparāvidyāviṣayāmeva cintāmanuvarttayati . samānā
''sṛtyupakramā cādvidvadaviduṣorutkrāntirityuktaṃ tamidānīṃ
sṛtyupakramaṃ darśayati . tasyopasaṃhṛtavāgādikalāpasyocci
kramiṣato bijñānātmana oka āyatanaṃ hṛdayam . “sa-
etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevānvavakrāma-
tīti” śruteḥ . tadagrajvalamam . tatpūrbdhikā cakṣurādi
sthānāpādānā cotkrāntiḥ śrūyate “tasya haitasya hṛdaya-
syāgraṃ pradyotate tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati
“cakṣuṣṭo vā mūrddhnovānyebhyo vā śarīradeśebhya” iti .
sā kimaviśeṣeṇaiva vidvadaviduṣorbhavati? athāsti kaścidvi-
duṣo viśeṣaniyamaḥ? iti vicikitsāyāṃ śrutyaviśeṣāda
niyamaprāptāvācaṣṭhe . samāne pi hi vidvadaviduṣorhṛdayā
grapradyotana tatprakāśitadvāratve ca mūrddhasthānādeva vi-
dvānniṣkrāmati sthānāntarebhyastvitare . kutaḥ? vidyāsāma-
rthyāt . yadi vidvānapītaravat yataḥ kutaściddehadeśādut
krāmennaivotkṛṣṭaṃ lokaṃ labheta tatrānarthikaiva vidyā-
syāt . taccheṣagatyanusmṛtiyogācca vidyāśeṣabhūtā
ca mūrddhanyanāḍīsambandhā gatiranuśīlayitavyā vidyā
viśeṣeṣu vihitā tāmabhyasya sa tathaiva pratiṣṭhata iti
yuktam . tasmāddhṛdayālayena brahmaṇā sūpāsitenānugṛhīta-
stadbhāvamāpannovidvān mūrddhanyayaiva śatādhikayā śatādati-
riktayā ekaśatatamayā nāḍyā niṣkrāmati itarābhiri-
tare . tathā hi hārdavidyāṃ prakṛya samāmananti “śata-
ñcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrddhānamabhiniḥsṛtai-
kā . tayorddhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅaṅanyā utkramaṇe
bhavantīti” bhā0 . “raśmyanusārī” sū0 . “asti daha-
ro'sminnantarākāśa” iti hārdavidyā “atha yadidamasmin
brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma” ityupakramya vihitā . tat-
prakriyāyām atha etāhṛdayasya nāḍya ityupakramya sa-
prapañca nāḍīraśmisambandhamuktvoktam . “atha yatraitada-
smāccharīrādutkrāmatyathaitaireva raśmibhirūrddhvamākramata” iti .
punaścoktam “tayorddhvamāyannamṛtatvametīti” . tasmācchatādhi-
kayā nāḍyā niṣkraman raśmyanusārī niṣkrāmatīti
gamyate . tatkimaviśeṣeṇaivāhani rātrau vā mriyamāṇastha
raśmyanusāritvamāhosvidahanye veti saṃśaye sati aviśeṣaśrava-
ṇādaviśeṣeṇaiva tāvadraśmanusārīti pratijñāyate” bhā0 .
“niśi neti cenna sambandhasya yāvaddehabhāvitvāddarśayati”
ca” sū0 . “astyahani nāḍīraśmisambandha ityahani”
mṛtasya syādraśmyanusāritvaṃ rātrau tu pretasya na syāt nā-
ḍīraśmisambandhavicchedāditi cenna . nāḍīraśmisambandhasya
yāvaddehabhāvitvāt yāvaddehabhāvī hi śirākiraṇa-
samparkaḥ . darśayati cetamarthaṃ śrutiḥ “amuṣmādādityāt pratā-
yantetā āsu nāḍīṣu sṛptā ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante
tā amuṣminnāditye smṛptāḥ” iti . nidāghasamaye ca niśā-
ṣupi kiraṇānuvṛttirupalabhyate pratāpādikāryyadarśanāt .
stokānuvṛttestu durlakṣyatvamṛtvantararajanīṣa śaiśireṣviva rdi-
neṣu . “aharevaitadrātrau vidaghātīti” caitadeva darśayati .
yadi ca rātrau pretīvinaiva raśmānusāreṇorddhvamākrameta raśma-
nusārānarthakyaṃ bhavet . na hyetadviśiṣyābhidhīyate yodi-
vā praiti sa raśmīnapekṣyorddhvamākramate yastu rātrau so'na-
pekṣyaiveti” . atha tu vidvānapi rātri prāyaṇā'parādha-
mātreṇa norddhvaākrameta pākṣikaphalā vidyeti apravṛtti-
reva tasyāṃ syāt mṛtyu kālāniyamāt . athāpi rātrāvupa-
rato'harāgamamudīkṣeta . aharāgame'pyasya kadācidraśmi-
sambandhārhaṃ śarīraṃ syāt pāvakādisamparkāt . “sa yāvat
kṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchatīti” ca śrutiranudīkṣāṃ darśa-
yati . tasmādaviśeṣeṇaivedaṃ rātrindivaṃ raśmyanusāri-
tvam” bhā0 . “ataścāyane'pi dakṣiṇe” sū0 . “atae-
vodīkṣānupapatteḥ apākṣikaphalatvācca vidyāyā ani-
yatakālatvācca mṛtyodakṣiṇāyane'pi mriyamāṇo vi-
dvān prāpnotyeva vidyāphalam . uttarāyaṇamaraṇaprāśa-
styaprasiddhebhīṃṣmasya ca pratīkṣādarśanāt “āpryyamāṇapakṣā-
dyān ṣaḍudaṅṅeti māsān tāniti” ca śruterapekṣita-
tavyamuttarāyaṇamitīmāmāśaṅkāmanena sūtreṇāpanudati . prā-
śastyaprasiddhiravidvadviṣayā . bhīṣmasya pratipālanamācārapari-
pālanārthaṃ pitṛprasādalabdhasvacchandamṛtyutākhyāpanārthañca .
śrutestvarthaṃ vakṣyati ātivāhikastalliṅgāt” iti . nanu
ca “yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiñcaiva yoginaḥ . prayātā
yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabheti” kālaprādhānyenīpa-
kramasyā'harādikālaviśeṣaḥ smṛtāvalāvṛttaye niyataḥ kathaṃ
rātrau dakṣiṇāyane vā prayāto'nāvṛttiṃ yāyāditi . atro-
cyate bhā0 . “yoginaḥ prati ca smaryyate smārtte caite” sū0 .
“yoginaḥ prati cāyamaharādikāla viniyogo'nāvṛttaye-
smaryyate smārte caite yogasāṅkhye na śraute . atoviṣaya-
bhedāt pramāṇaviśeṣācca nāsya smārttasya kālaviniyogasya
śrotesu vijñāneṣvavatāraḥ . “nanu agnirjyotirahaḥ śuklaḥ
ṣaṇmāsā uttarāyaṇam” . “dhūmorātristathā kṛṣṇaḥ
ṣaṇmāsādakṣiṇāyana miti” śrautāveva devapitṛyāṇau pratya-
bhijñāyete smṛtāvapīti . ucyate . “taṅkālaṃ vakṣyāmīti
smṛtau kālapratijñānādvi rodhamāśaṅkya parihāra uktaḥ .
yadā punaḥ smṛtāvapi agnyādyādevā evātivāhikā
gṛhyante tadā na kaścidvirogha iti bhā0”