• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • utkramaṇa

    See also utkramaṇam, utkramaṇaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 140.
    utkramaṇa n. (-ṇaṃ)

    1 Going up or out.

    2 Surpassing, exceeding.

    E. ut before krama to go, lyuṭ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 115, col. 1.
    utkra_maṇa (ṇaṃ) 1. n. Idem.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 111, col. 2.
    utkramaṇa utkramaṇa, i. e. ud-kram +

    ana, n. Departure, Man. 6, 63.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 148, col. 3.
    Ut-kramaṇa, am, n. going up or out, soaring

    aloft, stepping out; surpassing, exceeding; (prāṇot-

    kramaṇa, am, n. the flight of the soul.)

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 81.
    utkrámaṇa n. útkrānti f. = prec.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 177, col. 1.
    ut-krámaṇa n. going up or out, soaring aloft, flight
    ☞ p. 177, col. 1.
    stepping out, VS.; ChUp. &c., KātyŚr.
    ☞ p. 177, col. 1.
    surpassing, exceeding
    ☞ p. 177, col. 1.
    departing from life, dying, death, KaṭhUp. (cf. prāṇotkr°.)

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 115, col. 2.
    utkramaṇa

    n. (-ṇaṃ)

    1. Going up or out.

    2. Surpassing, exceeding.

    E. ut
    before kram to go, lyuṭ aff.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 137, col. 2.
    ut-kramaṇa- nt. fait de sortir ; mort.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 885.
    utkrámaṇa (wie eben) n.

    1) das Hinaufschreiten VS. 7, 26.

    — 2) das Hinaustreten CHĀND. UP. 8, 6, 6 = KAṬHOP. 6, 16. KĀTY. ŚR. 19, 5, 17. (antarātmanaḥ) dehādutkramaṇam M. 6, 63.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 220, col. 2.
    utkrámaṇa n.

    — 1) das Hinaufschreiten.

    — 2) das Hinaustreten , Hinausgang 264,28.

    — 3) Betrag des sinus versus ĀRYABH. 4,36.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 54, col. 2.
    utkrámaṇa n. útkrānti f. dass

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1078, col. 2.
    utkramaṇa na0 ud + krama—lyuṭ . 1 apasaraṇe “somavadutkramaṇa
    mapagamanañca” kātyā0 19, 5, 17 . 2 dehāt jīvāderapasaraṇe
    “śataṃ caikā ca hṛṣṭayasya nāḍyastāsāṃ mūrddhānamabhi nismṛ-
    taikā . tayorddhvamāyannamṛta vameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe
    bhavanti” kaṭhopa0 asya bhāṣyaṃ yathā “tatra śatañca śatasa-
    ṅkhyākā ekā ca suṣumaṇā nāma puruṣasya hṛdayādviniḥ
    smṛtā nāḍyaḥ śirāstāsāṃ madhye mūrddhānaṃ bhittvā'bhiniḥ-
    sṛtā nirgatā ekā sukumṇā nāma tayā'ntakāle hṛdaye
    ātmānaṃ vaśīkṛtya yojayet . tayā nāddhyorddhvamupari āyan
    gacchannādityadvāreṇāmṛtatvabhamaraṇadharmmatvamāpekṣikam . “ā-
    bhūsaṃplavaṃ sthānamamṛtatvaṃ hi bhāṣyata” iti smṛteḥ . brahmaṇā
    vā saha kālāntareṇa mukhyamamṛtatvameti bhuktvā bhogānanupamān
    brahmalokagatān, viṣvaṅ nārnāvidhagatayo'nyā nāḍya ut-
    kumaṇe nimittaṃ bhavanti saṃsārapatipattyarthā eva bhavantī-
    bhyarthaḥ” . tatrotkramaṇaprakāraḥ vṛ0 u0 6, 3, 4, brā0 darśito
    yathā “tadyathā'naḥ susamāhitamutsarjjadyāyādevamevāyaṃ
    śārīra ātmā prājñenātmanādhvārūḍhamutrjjadyāti yatraitadū-
    rddhocchvāsī bhavati” 35 ka0 . sa yatrāyamaṇimānaṃ nyeti jarayā
    vopatapatā vāṇimānaṃ nigacchati tadyathāmraṃ vodumbaraṃ vā
    pippalaṃ vā vandhanātpramucyata evamevāyaṃ puruṣa ebhyo'ṅgebhyaḥ
    "pramucyapunaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati prāṇāyaiva” 36 ka0 .
    “tadyathā rājānaṃ prayiyāsantamugrāḥ pratyenasaḥsūtagrāmaṇyo'-
    bhisamā yantye vamevemamātmānamantakāle sarvve prāṇā abhisamā-
    yanti yatraitadūddhvācchvāsī bhavati” 38 ka0 . “sa yatrāyamā-
    tmā'balyaṃ nyetya sambhohamivanyetyarthainamete prāṇā abhisamā-
    yanti sa etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevānva-
    vakrāmati sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅ paryyāvarttate
    tathā rūpajño bhavati 1 . ekībhavati na paśyatītyāhurekī
    bhavati na jighratītyāhurekībhavati na rasayata ityāhure-
    kībhavati na vadatītyāhurekībhavati na śṛṇotīvyāhurekī-
    bhavati na manuta ityāhurekībhavati na spṛśatītyāhurekī-
    bhavati na bijānātītyāhustasya haitasya hṛdamasyāgraṃ pradyo-
    tate tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati, cakṣaṣo-
    vā mūrddhno vā'nyebhyo vā śarīradeśebhyastamutkrāmantaṃ prāṇo-
    'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantaṃ sarvve prāṇā anūtkrāmanti
    savijñāno bhavati savijñānamevānvavakrāmati . taṃ vidyāka-
    rmmaṇī samanvārabhete pūrvvaprajñā ca” 4 brā0 1 ka0 .

    atra śāṅka0 bhāṣyaṃ yathā . “ita ārabhyāsya
    saṃsārovarṇyate . yathāyamātmā svapnāntādvuddhāntamāgata
    evamayamasmāddehāddehāntaraṃ pratipratsyata ityāhātra dṛṣṭāntaḥ .
    tattatra yathā loke anaḥ śakaṭaṃ susamāhitaṃ suṣṭu
    bhṛśaṃ vā samāhitaṃ bhāṇḍopaskaraṇenolūkhalamusala-
    śūrpapiṭharādinānnādyena ca sampannaṃ sambhāreṇākrānta-
    mityarthaḥ . tathā bhārākrāntaṃ sadutsarjacchabdaṃ kurvvadyathā
    yāyādgacchet śākaṭikenādhiṣṭhitaṃ sat . evameva yatho-
    ktadṛṣṭānto'yaṃ śārīraḥ śarīre bhavaḥ . ko'sau ātmā
    liṅgopādhiryyaḥ svapnabuddhāntāviva janmamaraṇābhyāṃ pāpma-
    sansargaviyogalakṣaṇābhyāmihalokaparalokāvanusañcarati ya-
    syotkramaṇamanu prāṇādyutkramaṇam . tha pājñena pareṇātmanā
    svayaṃjyotiḥsvabhāvenānvārūḍho'dhiṣṭhito'vabhāsyamānastathā
    coktam” “ātmanaivāyaṃ pyotiṣā''ṇe pāyayate” ṣmati .
    utsarjan yāti tatra caitanyātmajjotisā bhāste liṅge
    prāṇapradhāne gacchati sati tadupādhirapyātmā gaccha
    tīva . tathā ca śrutyantaram “kasminnvahamityādiṃ
    “dhyāyatīveti” ca . ata evoktaṃ prājñenātmanānvārūḍha
    ityanyathā prājñenaikībhūtaḥ śakaṭavatkathamutsarjana yāti tena
    liṅgīpādhirātmā utsarjanmarmmamu niḥkṛtyamāneṣu duḥkha-
    vedanayārttaḥ śabdaṃ kurvvan yāti gacchati . tatkasmin-
    kāle? ityucyate . yatraitadbhavatyetaditi kriyāviśeṣaṇamūrddhvo-
    cchvāsī yatrorddhocchvāsitvamasya bhavatītyarthaḥ . dṛśyamāna-
    syāpyanuvadanaṃ vairāgyahetoḥ . īdṛśaḥ kaṣṭaḥ svalvayaṃ saṃsāro
    yenotkrāntikāle marmmasūtkṛtyamāneṣu smṛtilopo duḥkha-
    vedanārttasya puruṣārthasādhanapratipattau cāsāmarthyaṃ paravaśī-
    kṛtacittasya . tasmādyāvadiyamavasthā nāgamiṣyati tāvadeva
    puruṣārthasādhanakarttavyatāyāmapramattā bhavatetyāha kāruṇyācchu-
    tiḥ 35 ka0 . tattasyorddhvocchvāsitvaṃ kasminkāle? kiṃ
    nimittaṃ? kathaṃ? nimithaṃ? vā syādityetaducyate . so'ya
    prākṛtaḥ śiraḥpāṇyādimān piṇḍo yatra yasmin kāle'ya-
    maṇimānamaṇorbhāvamaṇutvaṃ kārśyamityarthaḥ ni eti nigacchati .
    kiṃ nimittaṃ jarayā vā svayameva kālapakvaphalavajjīrṇaḥ kārśyaṃ
    gacchati upatapatītyupatapat jvarādirogagrastenopatapatā vā
    upatapyamānī hi rogeṇa viṣamāgnitayānnaṃ bhuktaṃ na jarayati
    tato'nnarasenānupacīyamānaḥ piṇḍaḥ kārśyamāpadyate tadu-
    cyate upatapatā veti āṇimānaṃ nigacchati . yadātya-
    ntakārśyaṃ pratipanno jvarādinimittaistadorddhvocchvāsī bhavati .
    yadīrddhvocchvāsī tadā mṛśāhitasambhāraśakaṭavadutsarjan yāti
    jarābhibhavo rogādipīḍanaṃ kārśyāpattiśca śarīravato'vaśyaṃ
    bhāvina ete'narthā iti vairāgyāyedamucyate . yadā'sā-
    butsarjan yāti tadā kathaṃ śarīraṃ vimuñcatīti dṛṣṭānta
    ucyate . tattatra yathāmraṃ vā phalamuḍumbaraṃ vā phalaṃ pi-
    ppalaṃ vā phalaṃ viṣamānekadṛṣṭāntopādānaṃ maraṇasyāniya-
    tanimittatākhyāpanārtham . aniyatāni hi maraṇastha nimi-
    ttānyasaṅkhyātāni ca . etadapi vairāgyārthameva . yasmādayamane-
    kamaraṇanimittavāṃstasmātsarvadā mṛtyorāsye varttata iti . bandha-
    nādbadhyate yena vṛntena sa bandhanakāraṇo raso yasmin vā
    badhyata iti vṛntamevīcyate banghanam . tasmādrasāt vṛntādvā
    vandhanātpramucyate vātādyanekanimittam, evamevāyaṃ puruṣo li-
    ṅgātmā liṅgīpādhiḥebhyo'ṅgebhyaścakṣurādidehāvayavebhyaḥ sampra-
    mucyate samyaṅirlepena pramucyate na suṣuptagamanakāla iva
    prāṇena rakṣan . kintarhi saha vāyunopasaṃhṛya, punaḥ prati-
    nyāyaṃ punaḥśabdātpūrvvamapyayaṃ dehāddehāntaramasakṛdgata-
    vān yathā svaptabuddhāntau punaḥ punagecchati tathā punaḥ prati-
    nyāyaṃ pratigamanaṃ yathāgatamityarthaḥ . pratiyoni yoniṃ-
    yoniṃ prati karmmaśrutādivaśādādravati . kimartham? prāṇā-
    yaiva prāṇavyūhāyaivetyarthaḥ . saprāṇa eva hi gacchati tataḥ
    prāṇāyaveti viśeṣaṇamanarthakaṃ prīṇivyūhāya hi gamanaṃ dehā-
    ddehāntaraṃ prati . tena hyasya karmaphalabhogārthasiddhiḥ . na
    prāṇasattāmātreṇa tasmāttādarthyārthaṃ yuktaṃ viśeṣaṇaṃ prāṇavyūhā-
    yeti” 36 . “tamevaṃ jigamiṣuṃ ke saha gacchanti? ye vā gacchanti
    te kiṃ tatkriyāpraṇunnā? āhosvittatkarmmavaśātkhayameva
    gacchanti paralaukikaśarīrakartṝṇīva bhūtānītyatrocyate
    dṛṣṭāntaḥ . tadyathā rājānaṃ prayiyāsantaṃ prakarṣeṇa yātumi-
    cchantamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyasta evābhisamāyantyābhi-
    mukhyena samāyāntyekībhāvena tamabhimukhā āyāntyanājñaptā
    eva rājñā kevalatajjigamiṣābhijñāḥ . evamevemamātmānaṃ
    bhīktāramantakāle maraṇakāle sarvve prāṇā vāgādayī'bhisa-
    māyanti yatraitadūrddhocchvāsī bhavatoti vyākhyātam” 38 .

    “sa yatrāyamātmateti saṃsāropavarṇanaṃ prastutam . tatrāyaṃ
    puruṣa ebhyo'ṅgebhyaḥ sampramucyetyuktam . tat sampramokṣaṇaṃ
    kasmin kāle kathaṃ veti? savistaraṃ saṃsaraṇaṃ varṇayitavya-
    mityārabhyate . so'yamātmā prastutoyatra yasmin kāle aba-
    lyamabalabhāvaṃ ni etya gatvā yaddehasya daurbalyaṃ tadātmana
    eva daurbalyamityupacaryyate abalyaṃ netyeti . na hyasau
    svato'mūrttatvādabalabhāvaṃ gacchati tayā sammohamiva saṃmūḍhatā
    saṃmohīvivekābhāvaḥ saṃmohamiva ni eti nigacchati
    na cāsya svataḥ saṃmoho'saṃmoho vāsti nityacaitanya-
    jyotiḥsvabhāvattvāt tenevaśabdaḥ saṃmohasiva nyetīti .
    utkrāntikāle hi karaṇopasaṃhāranimitto vyākulīmāva
    ātmana iva lakṣyate laukikaiḥ tathā ca vaktārā bhavanti
    saṃmūḍhaḥ saṃmūḍhīyamiti . atha vobhayatrevaśabdaprayogo
    yījyo'balyamiva nyetotyasambhohamiva nyetīti . ubha-
    yasya paropādhinimittatvāviśeṣāt samānakartṛkanirddeśācca .
    athāsmin kāla ete prāṇā vāgādaya enamātmānamabhisa-
    māyanti tadāsya śārīrasyātmanī 'ṅgebhyaḥ sampramokṣaṇam .
    kathaṃ punaḥ sampramokṣaṇaṃ, kena vā prakāreṇātmānamabhisa-
    māyanti? ityucyate . sa ātmā etāstejomātrāstejaso
    mātrāstejobhātrāstejo'vayavā rūpādiprakāśakatvāccakṣurā-
    dīni karaṇaḥnītyarthaḥ . tā etāḥ samabhyādadānaḥ samya-
    ṅnirlepenābhyādadānaḥ ābhimukhyanādadānaḥ saṃharamāṇastatsva-
    pnāpekṣayā viśeṣaṇaṃ samiti na tu svapne nirlepena sama-
    bhyādānamasti tvādānamātram . “gṛhītā vāk gṛhītañcakṣu-
    rasya lokasya sarvāvato mātrāmupādāya śukramādāye-
    tyādi” vākyebhyaḥ hṛdayameva puṇḍarīkākāśamanvavakrāmatyanvava
    gacchati hṛdaye'bhivyaktavijñāno bhavatītyartho buddhyādivikṣe-
    popasiṃsā mati . na hi tasya svataścalanaṃ vikṣeśopasaṃ-
    hārādivikriyā vā “dhyāyatīva lelāyatīva” ityuktatvāt .
    buddhyādyupādhidvāraiva hi sarvavikriyādhyāropyate tasmin .
    kadā punastasya tejomātrābhyādānamityucyate . sa yatraiṣa
    cakṣuṣi bhabaścākṣuṣaḥ ādityāṃśo bhoktuḥ karmmaṇā prayukto
    yāvaddehadhāraṇaṃ tāvaccakṣuṣo'nugrahaṃ kurvan varttate . maraṇakāle
    tvasya cakṣuṣo'nugrahaṃ parityajati svamādityātmānaṃ prati-
    padyate . tadetaduktam “yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāga-
    pyeti, vātaṃ prāṇaścakṣurādityamityādi” . punarddehagrahaṇa-
    kāle saṃśrayiṣyati tathā khapsyataḥ prabudhyataśca . tadetadāha .
    cākṣuṣaḥ puruṣo yatra yasmin kāle parāṅ paryyāvarttate
    pari samantāt parāṅ vyāvarttata iti yathā'trāsmin kāle-
    'rūpajño bhavati mumūrṣurhi rūpaṃ na jānāti . tadāyamātmā
    cakṣurāditejomātrāḥ samabhyādadāno bhavati svapnak
    iva . saekībhavati karaṇajātaṃ svena liṅgātmanā .
    pārśvasthā āhurna paśyatīti . tathā ghrāṇadevatānivṛttau
    ghrāṇamekībhavati liṅgātmanā . tadā na jighratītyāhuḥ .
    samānamanyat . jihvāyāṃ somo varuṇo vā devatā tanni-
    vṛttyapekṣayā na rasayata ityāhuḥ . tathā na vadati na śṛ-
    ṇoti na manute na spṛśati na vijānātītyāhusta-
    dopalakṣyate devatānivṛttiḥ karaṇānāñca hṛdaya ekī-
    bhāvaḥ tatra hṛdayaupasaṃhṛtya teṣu yo'ntarvyāpāraḥ sa
    kathyate . tasya ha etasya prakṛtasya hṛdayasya hṛdayacchidrasye-
    tyetat . agraṃ nāḍīmukhaṃ nirgamanadvāraṃ pradyotate svapnakāla
    iva svena bhāsā tejomātrādānakṛtena svenaiva jyotiṣā''-
    tmanaiva ca tenātmajyoti pradyotena hṛdayāgreṇa eṣa ātmā
    vijñānamayo liṅgopādhirnirgacchati niṣkrāmati . tathā''-
    tharvaṇe “kasmin nvahamukrānta utkrānto bhaviṣyāmi? ka-
    sminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti? sa prāṇasasṛjateti”
    tatra cātmacaitanyajyotiḥ sarvadābhivyaktataraṃ tadupādhidvārā
    hyātmani janmamaraṇagamanāgamanādisarvavikriyālakṣaṇaḥ
    saṃvyavahārastadātmakaṃ hi dvādaśavidhaṃ karaṇam . buddhyādi
    tatsūtrūṃ tajjīvanaṃ sī'ntarātmā jagatastasthuṣaśca . tena pradyo-
    tena hṛdayāgraprakāśena niḥkramamāṇaḥ . kena mārgeṇa ni-
    ṣkrāmatītyucyate . cakṣuṣo vā''dityalokaprāptinimittaṃ
    jñānaṃ karmma vā yadi syāt . mūrddhno vā brahmalokaprāptini-
    mittaṃ cet . anyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ śarīrāvayavebhyo
    yathākarmma yathāśrutamiti taṃ vijñānātmānamutkrā-
    mantaṃ paralokāya prasthitaṃ paralokāyodbhūtākūtamityarthaḥ .
    sarvvādhikārasthānīyorājña ivānūtkrāmati tañca prāṇa
    manūtkrāmantaṃ vāgādayaḥ sarvve prāṇā anūtkrāmanti .
    yathāpradhānānvācikhyāseyam na tu krameṇa sārthavadgamana-
    miha vivakṣitam . eṣa ātmā savijñāno bhavati svapnaiva
    viśeṣavijñānavān bhavati karmmavaśādasvatantraḥ sāta-
    ntryeṇa hi savijñānatve sarvvaḥ kṛtakṛtyaḥ syāt naiva tu talla
    bhyate ataevāha vyāsaḥ “sadā tadbhāvabhāvitaḥ” iti
    karmmaṇānudbhāvyamānenāntaḥkaraṇavṛttiviśeṣāśritavāsanātmaka-
    viśeṣavijñānena sarvvoloka etasmin kāle savijñā-
    nobhavati savijñānameva ca gantavyamanvavakrāmatyanuga-
    cchati viśeṣavijñānodbhāsitamevetyarthaḥ . tasmāttatkāle
    svātantryāthaṃ yogadharmmānusevanaṃ parisaṃkhyānābhyāsaśca viśiṣṭa
    puṇyopacayaśca śraddadhānaiḥ paralokārthibhirapramattaiḥ karttavya
    iti sarvvaśāstrāṇāṃ yatnatovidheyo'rtho duścaritāccoparama-
    ṇam na hi tatkāle śakyate kiñcitsaṃpādayitum karmmaṇānīya
    mānasya svātantryābhāvāt “puṇyovai puṇyena karmmaṇā bhavati
    pāpaḥ pāpena” ityukteḥ etasya hyanarthasyopaśamopāyavidhānāya
    sarvvaśākhopaniṣadaḥ pravṛttāḥ nahi tadvihitopāyānusevanaṃ
    muktātyantikasyānarthasyopaśamopāyo'sti tasmādatraivo-
    paniṣadvihitopāye yatnaparairbhavitavyamityeṣa prakaraṇārthaḥ
    śakaṭavatsambhṛtasambhāra upasarjjadyātītyuktaṃ kiṃpunastasya
    paralākāya prasthitasya pathyadanaṃ śākaṭikasambhārasthānīyaṃ
    gatvā vā paralokaṃ yadbhuṅkte śarīrādyārambhakañca yattat
    kim? ityucyate . taṃ paralokāya gacchantabhātmānaṃ vidyā
    karmmaṇī vidyā ca karmma ca vidyākarmaṇī vidyā sarvvaprakārā
    vihitā pratiṣiddhā avihitā 'pratiṣiddhā ca tathā karmma
    vihitaṃ pratiṣiddhaṃ cāvihitamapratiṣiddhañca samanvārabhete
    samyaganvārabhete anvālabhete anugacchataḥ pūrvvaprajñā ca pūrvvā-
    nubhūtaviṣayā prajñā pūrvaprajñātītakarmmaphalānubhavavāsanetyarthaḥ .
    sā ca vāsanā' pūrvvakarmmārambhe karmmavipāke cāṅgaṃ bhavati .
    tenāsāvapyanvārabhate nahi tayā vāsanayā vinā kenacit
    karmma karttuṃ phalaṃ copabhoktuṃ śakyate nahyanabhyaste
    viṣaye kauśalamindriyāṇāṃ bhavati, pūrvvānubhavavāsanā
    pravṛttānāṃ tvindriyāṇāmihābhyāsamantareṇa kauśalamupa-
    padyate, dṛśyate ca keṣāñcit kāsucit kriyāṇu citra
    karmmādilakṣaṇāsu binaivehābhyāsena janmata eva kauśalam
    kāsucidatyantasaukaryyayuktāsvapyakauśalam keṣāñcit, tathā
    viṣayopabhogeṣu svabhāvata eva keṣāñcitkauśalākauśale
    dṛśyete taccaitat sarvvaṃ pūrvvaprajñodbhavānudbhavanimitta,
    tena pūrvvaprajñayā vinā karmmaṇi vā phalopabhoge vā
    na kasyacit pravṛttiruprapadyate, tasmādettattrayaṃ śākaṭika-
    bhārasthānīya paralokapathyadanaṃ vidyākarmmapūrvvaprajñākhyam .
    yasmādvidyākarmmaṇī pūrvvaprajñā ca dehāntarapratipatturbhogasādhanaṃ
    tasmādvidyākarmmādi śubhameva samācaret . yathā iṣṭadeha-
    saṃyogabhogopabhogau 4 brā0 syātāmiti prakaraṇārthaḥ” 1 ka0 .

    śā0 sū0 bhāṣyayośca utkramaṇaprakāraḥ prapañcito yathā
    “vāṅmanasi darśanācchabdācca” sū0 . “athāparāsu vidyāsu
    phalaprāptaye devayānaṃ panthānamatārayiṣpan prathamaṃ tāva-
    dyathāśāstramutkrāntikramamācaṣṭe samānā hi vidvadavi-
    duṣorutkrāntiriti vakṣyati . asti prāyaṇaviṣayā śrutiḥ
    “asya somya! puruṣasya prayatovāṅ manasi sampadyate,
    manaḥ prāṇe, prāṇastejasi, tejaḥ parasyāndevatāyāmiti”
    kimiha vāca eva vṛttimatyāḥ manasi sampattirucyate uta-
    vāgvṛtteriti? viśayaḥ . tatra vāgeva tāvanmanasi sampadyata
    iti prāptaṃ tathā hi śrutiranugṛhītā bhavati . itarathā-
    lakṣaṇā syāt śrutilakṣaṇāviṣaye ca śrutirnyāyyā na lakṣaṇā
    tasmādvāca evāyaṃ manasi pravilaya ityevaṃ prāpte brūmaḥ .
    vāgvṛttirmanasi sampadyata iti . kathaṃ vāgvṛttiriti
    vyākhyāyate yāvatā vāṅmanasītyevācāryyaḥ paṭhati . satya
    metat paṭhiṣyati tu “parastāt avibhāgovacanāditi” .
    tasmādatra vṛttyupaśamamātraṃ vivakṣitamiti gamyate . tattva-
    pralayavivakṣayāntu sarvatraivāvibhāgasāmyāt kiṃ paratraiva
    viśiṃṣyādavibhāga iti . tasmādatna vṛttyupasaṃhāraviṣa-
    kṣāyāṃ vāgvṛttiḥ pūrvvamupasaṃhriyate manovṛttāvavasthi-
    yāmityarthaḥ . kasmāt? darśanāt dṛśyate hi vāgvṛtteḥ
    pūrvopasaṃhāromanovṛttau vidyamānāyām . na tu vāca eva
    vṛttimatyāmanasyupasaṃhāraḥ kenacidapi draṣṭuṃ śakyate .
    nanu śrutisāmarthyādvāca evāyaṃ manasyapyaya ityuktaṃ
    nenyāha atatprakṛtitvāt yasya hi yata utpattistasya
    tatra layonāyyomṛdīva śarāvasya . na ca manaso vāgutpa-
    dyata iti kiñcana pramāṇamasti . vṛttyudbhavābhibhavau tva
    prakṛtisamāśrayāvapi dṛśyete . pārthivebhyohīndhanebhyastaijasa-
    syāgnervṛttirudbhavati apsu copaśāmyati . kathaṃ tarhyasmin
    pakṣe vāṅmanasi sampadyata iti śabdaḥ ityata āha śabdā-
    cceti . śabdo'pyasmin pakṣe'vakalpate vṛttivṛttimatorabhedīpa-
    cārādityarthaḥ” bhā0 . “ataeva ca sarvvāṇyanu” sū0 .
    “tasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ”
    ityatrāviśeṣeṇa sarveṣāmevendriyāṇāṃ manasi sampattiḥ śrūyate
    tatāpyata eva vāca iva cakṣurādīnāmapi savṛttike manasya
    vasthite vṛttilopadarśanāttattvapralayāsambhavācchabdopapatteśca
    vṛttidvāreṇaiva sarvāṇīndriyāṇi mano'nuvarttante . sarve-
    vāṅkaraṇānāṃ manasyupasaṃharāviśeṣe sati vācaḥ pṛthaggrahaṇaṃ
    vāṅamanasi sampadyata ityudāharaṇānurodhena” bhā0 .
    “tanmanaḥ prāṇa uttarāt” sū0 . “samadhigatametat vā-
    ṅmanasi sampadyata ityatra vṛttisamapattirvivakṣiteti .
    atha yaduttaraṃ vākyam “manaḥ prāṇaiti” kimatrāpi vṛtti-
    sampattireva vivakṣitā una vattimatsampattiriti?
    vicikitsāyāṃ vṛttimatsampattirebeti śrutyanugrahāttat-
    prakṛtitopapatteśca tathā hi “annamayaṃ hi saumya mana”
    āpomayaḥ prāṇa” ityatra annayoni mana āmana
    nti abyoniñca prāṇam . āpaścānnamasṛjanteti śruteḥ”
    “ataśca yanmanaḥ prāṇe pralīyate annameva tadapsu pralīyate-
    anna hi manaḥ, āpaśca prāṇaḥ, prakṛtivikārābhedādi-
    tyevaṃ prāpte brūmaḥ tadapyātmagṛhītabāhyendriya-
    vṛttimanovṛttidvāreṇaiva prāṇe pralīyata ityuttarādvākyādava-
    gantavyam . tathā hi suṣupsormumūrṣośca prāṇavṛttau
    parispandātmikāyāmavasthitāyāṃ manovṛttīnāmupaśamo dṛ-
    śyate . na ca manasaḥ svarūpāpyayaḥ prāṇe sambha-
    vati atatprakṛtitvāt . nanu darśitaṃ manasaḥ
    prakṛtitvam . naitatsāraṃ na hīdṛśena prāṇālikena
    tatprakṛtitvena manaḥ prāṇe sampattumarhati . evamapi hyanna
    manaḥ sampadyeta apsucānnaṃ apsveva ca prāṇaḥ . nahyetasmi-
    ñcapi pakṣe prāṇabhāvapariṇatābhyo'dbhyomanojāyata iti
    kiñcana pramāṇamasti . tasmānna manasaḥ prāṇe svarūpāpyayaḥ .
    vṛttyapyaye tu śabdo'vakalpate vṛttivṛttimatorabhedopacārādigi
    darśitam” bhā0 . “so'dhyakṣe tadupagamādibhyaḥ” sū0 .
    “sthitametadyasya yatonotpattistasya tasmin vṛttilayo
    na svarūpalaya iti . idamidānī prāṇastejasītyatra
    cintyate kiṃ yathāśruti prāṇasya tejasyeva vṛttyupasaṃhāraḥ kiṃ
    vā dehendriyapañjarādhyakṣe jīve? iti . tatra śruteranati
    śaṅkyatvāt prāṇasya tejasyeva sampattiḥ syāt aśrutakalpanā-
    yā anyāyyatvādityevaṃ prāpte pratipadyate so'dhyakṣa iti .
    sa prakṛtaḥ prāṇo'dhyakṣe'vidyākarmmapṛrvvaprajñopādhike vijñā-
    nātmanyabatiṣṭhate tatpradhānā prāṇavṛttirbhavatītyarthaḥ . kutaḥ?
    tadupagamādibhyaḥ . “evamevemamātmānamantakāle sarvve prāṇā
    abhisamāyanti yatraitadūrddhvocchvāsī mavatīti” hi śrutya-
    ntaram adhyakṣopagāminaḥ sarvvān prāṇānaviśeṣeṇa darśayati .
    viśeṣeṇaiva “tamutkrāmantaṃ prāṇonūtkrāmatīti” pañcavṛtteḥ
    prāṇasyādhyakṣānugāmitāṃ darśayati tadanuvṛttitāñcetareṣām,
    “prāṇamanūtkrāmantaṃ sarvve prāṇā anūtkrāmantīti” .
    “savijñānobhavartīti” cādhyakṣasyāntarvijñānavattvapradarśanena
    tasminnapītakaraṇagrāmasya prāṇasyāvasthānaṃ gamayati! nanu
    “prāṇastejasīti” śrūyate kathaṃ prāṇo'dhyakṣa ityadhikāvāpaḥ
    kriyate . naiṣa doṣaḥ adhyakṣapradhānatvādutkramaṇādivyavahārasya
    śrutyantaragatasyāpi ca viśaiṣasyāpekṣaṇīyatvāt . kathaṃ tarhi
    “prāṇastejasīti” śrutirityata āha” bhā0 . “bhūteṣu
    tacchuteḥ” sū0 . “sa prāṇasaṃyukto'dhyakṣaḥ tejaḥsahacariteṣu
    bhūteṣu dehavījabhūteṣu sūkṣmeṣvavatiṣṭhata ityavagantavyam
    “prāṇastejasi” ityataḥ śruteḥ . nanu ceyaṃ śrutiḥ prāṇasya
    tejasi sthitiṃ darśayati na prāṇasaṃ yuktasyādhyakṣasya . naiṣaḥdoṣaḥ
    “so'dhyakṣaḥ” ityadhyakṣasyāpyantarāla upasaṃkhyātatvāt .
    yo'pi hi srughnānmathurāṃ gatvā mathurāyāḥ pāṭali putraṃ
    vrajati so'pi srudhnāt pāṭaliputraṃ yātīti śakyate vadi-
    tum . tasmāt prāṇastejasīti prāṇasaṃyuktasyādhyakṣasyaivaita-
    ttejaḥsahacariteṣu bhūteṣvavasthānam . kathaṃ tejaḥsahacari
    teṣu bhūteṣvityucyate yāvatā tejaḥ śrūyate “prāṇasteja-
    si” ityata āha” bhā0 . “naikasmin darśayatohi” sū0 .
    “naikasminneva tejasi śaraṃrāntaraprepsāvelāyāṃ jīvo'va-
    tiṣṭate kāryyasya śarīrasyānekātmakatādarśanāt . darśayata-
    ścaitamarthaṃ praśnaprativacane “āpaḥ taruṣavacasa” iti .
    tadvyākhyātaṃ “tryātmakatvālu bhūyamtvāt” ityatra . śruti-
    smṛtī caitamarthaṃ darśayataḥ . śrutiḥ “pṛthitīmaya āpamayasteja-
    mayo vāyumaya ākāśamaya” ityādyā . atirapi “aṇvyo-
    mātrā 'vināśinyo daśārddhānāntu yāḥ smṛtāḥ . tābhiḥ
    sārddhagidaṃ ertvaṃ salbhavatyanupūrvvaśaḥ” ityādyā . nanu copasaṃ-
    hṛteṣu karaṇeṣu śarīrāntaraprepsāvelāyāṃ kkāyantadā puruṣo
    bhavatītyupakramya śrutyantaraṃ karmmāśrayatāṃ nirūpayati “tau ha
    yadūcatuḥ karmma haiva tadūcatuḥ atha ha yat praśaśaṃsatuḥ karmma
    haiva tat praśaśaṃsaturiti” . tatrocyate . tatra karmmaprayuktasya
    grahātigrahasaṃjñakasyendriyaviṣayātmakasya bandhanasya pravṛttiriti
    karmmāśrayatoktā iha punarbhūtopādānāddehāntarotpatti-
    riti bhūtāśrayatvamuktam . praśaṃsāśabdādapi tatra prādhānya-
    mātraṃ karmmaṇaḥ pradarśitaṃ na tvāśrayāntaraṃ nivāritam tasmāda-
    virodhaḥ” bhā0 . “samānā cā sṛtyupakramādamṛtatvañcānupoṣma”
    sū0 “seyamutkrāntiḥ kiṃ vidvadaviduṣoḥ samānā? kiṃ vā
    viśeṣavatīti? viśayānānāṃ viśeṣavatīti tāvat prāptam .
    bhūtāśrayaviśiṣṭā hyeṣā punarbhavāya bhūtānyāśrīyante na ca
    viduṣaḥ punarbhavaḥ sambhavati” “amṛtatva hi vidvānabhyaśnute”
    iti śruteḥ . ta mādaviduṣa evaiṣotkrāntiḥ . nanu vidyā-
    prakaraṇe samāmnānādviduṣa evaiṣā bhavet, na svāpādivadyathā-
    prāptānukīrttanāt . tathā hi “yatraitatpuruṣaḥ svapiti
    nāma aśiśiṣati nāma pipāsati nāmeti” ca sarva-
    prāṇisādhāraṇā eva svāpādayonukīrttyante vidyāprakaraṇe-
    'pi pratipipādayiṣitavastupratipādanānuguṇyena, na tu
    viduṣībiśeṣavantovidhitsyante evamiyamapyutkrāntirmahā-
    janagataivānukīrtyate yasyāṃ parasyāṃ devatāyāṃ puruṣasya praya-
    tastejaḥ sampadyate, “sa ātmā tattvamasīti” pratipādayi-
    tum . pratiṣiddhā caiṣā viduṣaḥ . tasmādaviduṣa evaiṣetyevaṃ
    prāpte brūmaḥ . samānaiṣotkrāntiḥ vāṅmanasītyādyā vidvada-
    viduṣorā sṛtyupakramādbhavitumarhati aviśeṣaśravaṇāt .
    avidvān dehavījatūtāni bhūtasūkṣmāṇyāśritya karmaprayukto-
    dehagrahaṇamanubhavituṃ saṃsarati vidvāṃstu jñānaprakāśitaṃ
    mokṣaṃ nāḍīdvāramāśrayate tadetadā sṛtyupakramādityuktam .
    nanvātmatattvaṃ viduṣā prāptavya na ca taddeśāntarāyataṃ tatra
    kuto bhūtāśrayatvaṃ sṛtyupakramo veti” . atro-
    cyate . anupīṣya cedam adagdhvā'tyantamavidyādīn kleśā-
    naparavidyāṃsāmarthyādāpekṣikamamṛtatvaṃ prāpsyate . sambhavati
    tatra sṛtyupakramobhūtāśrayatvañca . na hi nirāśrayāṇāṃ
    prāṇānāṃ gatirupapadyate . tasmādadoṣaḥ” bhā0 . “tadā-
    'pīteḥ saṃsāravyapadeśāt” sū0 . “tejaḥ parasyāṃ devatāyāmi-
    tyatra prakaraṇasāmarthyāttadyathā prakṛtaṃ tejaḥ sādhyakṣaṃ sa-
    pāṇaṃ sakaraṇagrāmaṃ mūtāntarasahitaṃ prayataḥ puṃsaḥ para-
    syāṃ devatāyāṃ sampadyata ityetaduktaṃ bhavati . kīdṛśī-
    punariyaṃ sampattiḥ syāditi cintyate . tatrātyantikaeva-
    tāvat svarūpapravilaya iti prāptaṃ tatprakṛtitvopapatteḥ .
    sarvvasya hi janimatovastujātasya prakṛtiḥ parā deva
    teti pratiṣṭhāpitam . tasmādātyantikī'yamabibhāgāpattiḥ
    ityevaṃ prāpte brūmaḥ . tattejaādibhūtasūkṣmaṃ śrotrā-
    dikaraṇāśrayabhūtamā'pīterā saṃsāramokṣāt samyagajñānani-
    mittādavatiṣṭhate . “yonimanye prapadyante śarīratvāya
    dehinaḥ . sthāṇumanthe'nusayānti yathākarma yathāśrutam”
    ityādisaṃsāravyapadeśāt . anyathā hi sarvaḥ prāyaṇasama-
    ya evopādhipratyastamayādatyantaṃ brahma sampadyeta tatra vidhi-
    śāstraṃ cānarthakaṃ syādvidyāśāstrañca . mithyājñānanimi-
    ttaśca bandho na samyagjñānādṛte visra situmarhati . tasmāttat-
    prakṛtitve'pi suṣuptipralayavadvījabhāvāvaśeṣaivaiṣā satsampattiḥ”
    bhā0 . “sūkṣmaṃ pramāṇataśca tathopalabdheḥ” sū0 .
    “taccetarabhūtasahitaṃ tejījīvasyāsmāccharīrāt pravasa-
    ta āśrayabhūtaṃ svarūpataḥ parimāṇataśca sūkṣmaṃ bhavitu-
    bharhati . tathā hi nāḍīniṣkramaṇaśravaṇādibhyoṃ'sya
    saukṣmyamupalabhyate . tatra tanutvāt sañcāropapattiḥ sva-
    cchatvāccāpratīghātīpapattiḥ ataeva ca dehānnirgacchat-
    pārśvasthairnopalabhyate” bhā0 . “nopamardenātaḥ” sū0 .
    “ataeva ca sūkṣmatvānnāsya sthūlaśarīṃrasyopamarddena
    dāhādinimittenetarat sūkṣmaśarīramupamṛdyate” bhā0 .
    “asyaiva copapattereṣa uṣmā” sū0 . “asyaiva ca
    sūkṣmaśarīrasyaiṣa uṣmāyametasmin jīvaccharīre saṃspa-
    rśenoṣṇimānaṃ vijānāti . tathā hi mṛtāvasthā-
    yāmavasthite'pi dehe vidyāmāneṣvapi ca rūpādiṣu deha
    guṇeṣu noṣmopalabhyate jīvadavasthāyāmeva tūpalabhyate ityata
    upapadyate prasiddhaśarīravyatiriktarūpāśraya evaiṣa uṣmeti .
    tathā ca śrutiḥ “uṣṇa eva jīviṣyaṃcchīto mariṣyanniti”
    bhā0 . “pratiṣedhāditi cenna śārīrāt” sū0 . “amṛtatva-
    ñcānupoṣyetthatoviśeṣaṇādātyantike'mṛtatve gatyutkrā-
    ntyorabhāvo'bhyupagataḥ tatrāpi kenacit kāraṇenotkrānti
    māśaṅkya pratiṣedhati . “athākāmayamānoyo'kāmo-
    niṣkāma āptakāma ātmakāmona tasya prāṇāutkrāmanti
    brahmaiva san brahmāpyetīti” . ataḥ paravidyāviṣayāt
    pratiṣedhāt na parabrahmavidodehāt prāṇānāmutkrāntira
    stīti cennetyucyate . yataḥ śārīrādātmana eṣa utkrānti
    pratiṣedhaḥ prāṇānāṃ, na śarīrāt . kathamavayasyate . “na
    tasmāt prāṇāutkrāmantīti” śākhāntare pañcamīprayogāt .
    sambandhasāmānyaviṣayā hi ṣaṣṭhī śākhāntaragatayā pañcamyā
    sambandhaviśeṣe vyavasthāpyate . tasmāditi ca prādhānyādabhyu-
    dayaniḥśreyasādhikṛto dehī sambadhyate na dehaḥ . na tarsmā
    duccikramiṣorjīvāt . prāṇāutkrāmanti sahaiva tena bhavantī
    tyarthaḥ . saprāṇasya pravasato bhavatyutkrāntirdehādityevaṃ prāpte
    pratyucyate” bhā0 . “spaṣṭohyekeṣām” sū0 . “naitadasti yaduktaṃ para
    brahmavido'pi dehādastyutkrāntiḥ pratiṣeghasya dehyapādānatvā
    diti . yatodehāpādāna evītkrāntipratiṣedha ekeṣāṃ
    samāmnātṝṇāṃ spaṣṭa upalabhyate . tathāhyārttabhāgapraśne
    “yatrāyaṃ puruṣomriyate tadasmāt prāṇāḥ utkrāmantyāho
    svinna?” ityatra “netihovāca yājñavalkya” ityanutkrānti
    pakṣaṃ parigṛhya na tarhyayamanutkrānteṣu prāṇeṣu mṛta ityasyā
    māśaṅkāyām” “atraiva samabalīyanta” iti pravilayaṃ prāṇā-
    nāṃ pratijñāya tatsiddhaye “saucchvayatyādhmāyatyādhmātomṛtaḥ
    śeta” iti saśabdaparāmṛṣṭasya prakṛtasyotkrāntyavadheruchvayanādoni
    samāmanati “dehasya caitāni syurna dehinaḥ” . tatsāmānyāt
    “na tasmāt prāṇā utkrāmantyatraiva samabalīyanta” ityatrāpya
    bhedīpacāreṇa dehāpādānasyaivotkramaṇasya pratiṣedhaḥ yadyapi
    prādhānyaṃ dehina iti vyākhyeyam . yeṣāṃ pañcamīpāṭhaḥ
    yeṣāntu ṣaṣṭhīpāṭhasteṣāṃ vidvatsambandhinyutkrāntiḥ prati
    ṣidhyata iti prāptotkrāntipratiṣedhārthatvādasya vākyasya
    dehāpādanaiva sā pratisiddhā bhavati dehādutkrāntiḥ prāptā
    na dehinaḥ . api ca “cakṣuṣṭo vā mūrddhnovānyebhyo vā śarīra
    deśebhyastamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantaṃ
    sarvve prāṇā anūtkrāmanti” ityevamavidvadviṣaye saprapañcamut
    kramaṇaṃ saṃ sāragamanañca darśayitvā “iti nu kāmayamāna” ityupa-
    saṃhṛtyāvidvatkathām “athākāmayamāna” itivyapadiśya vidvāṃ
    saṃ, yadi tadviṣaye'pyutkrāntimeva prāpayedasamañjasa eva vyapa-
    deśaḥsyāt . tasmādavidvadviṣaye prāptayorgatyutkrāntyo
    rvidvadviṣaye pratiṣedha ityevameva vyākhyeyaṃ vyapadeśārthavattvāya .
    na ca brahmavidaḥ sarvvagatavrahmātmabhūtasya prakṣīṇakāma
    karmmaṇa utkrāntirgatirvopapadyate nimittābhāvāt . “atra
    brahma samaśnuta” iti caivaṃ jātīyakāḥ śrutayogatyutkrāntyo
    rabhāva sūcayanti” bhā0 . “smaryyate ca” sū0 . smaryyate'pi
    ca mahābhārate gatyutkrāntyorabhāvaḥ . “sarvvabhūtātmabhūtasya
    samyagbhūtāni paśyataḥ . devā api ca mārgeṣu muhyante'sya padai-
    ṣiṇa” iti . nanu gatirapi brahmavidaḥ smaryyate “śukaḥ kila
    vaiyāsakirmmamukṣarādimamṇḍalamabhipratasye pitrā tvanu-
    gamyāhūtobho iti pratiśuśrāveti” . na saśarīrasyaivāyaṃ
    yogabalena viśiṣṭhadeśaprāptipūrvvakaḥ śarīrotsarga iti
    draṣṭavyaṃ sa rvvabhūtadṛśyatvādyupanyāsāt . nahyaśarīraṃ gacchantaṃ
    sarvvabhūtāni draṣṭuṃ śaknuyuḥ . tathā ca tatraivopa saṃhṛtam .
    “śukastu mārutācchīghrāṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣakaḥ . darśayitvā
    prabhāvaṃ svaṃ savvaibhūtagato'bhavaditi . tasmādabhāvaḥ parabrahma
    vidogatyutkrāntyoḥ . gatiśrutīnāntu viṣayamupariṣṭā-
    dvyākhyāsyāmaḥ” bhā0 “tāni pare tathāhyāha” sū0 . “tāni
    punaḥ prāṇaśabdoditānīndriyāṇi bhūtāni ca parabrahmavidasta-
    sminneva parasminnātmani pralīyante . kasmāt? tathāhyāha
    śrutiḥ “evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśakalāḥ puruṣā-
    yaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchantīti” . nanu “gatāḥ kalāḥ
    pañcadaśa pratiṣṭhā” iti vidvadviṣayaivāparā śrutiḥ parasmā-
    dātmano'nyatrāpi kalānāṃ pralayamāhasma . na sā khalu
    vyavahārāpekṣā pārthivādyāḥ kalāḥ pṛthīvyādīreva svaprakṛ-
    tīrapiyantīti . itarā tu vidvatpratipattyapekṣā kṛtsnaṃ
    kalājātaṃ parabrahmavido brahmaiva sampadyata iti tasmādadoṣaḥ”
    bhā0 “avibhāgo vacanāt” sū0 . “sa punarviduṣaḥ kalā-
    pralayaḥ kimitareṣāmiva sāvaśeṣo bhavatyāhosvinniravaśeṣa?
    iti . tatra pralayasāmānyācchaktyavaśeṣatāprasaktau bravīti a-
    vibhāgāpattiriti . kutaḥ? vacanāt . tathāhi kalāpralaya-
    muktvā vakti” “bhidyete cāsāṃ nāmarūpe puruṣa ityevaṃ procyate
    saeṣo'kalo'mṛto bhavatīti” . avidyānimittānāñca kalānāṃ
    na vidyānimitte pralaye sāvaśeṣatopapattiḥ . tasmādavibhāga
    eveti” bhā0 . “tadoko'grajvalanaṃ tatprakāśitadvāro vidyā-
    sāmarthyāttaccheṣagatyanusmṛtiyogācca hārddānugṛhītaḥ śatādhi
    kayā” sū0 . “samāptā prāsaṅgikī paravidyāgatā cintā .
    saṃprati tvaparāvidyāviṣayāmeva cintāmanuvarttayati . samānā
    ''sṛtyupakramā cādvidvadaviduṣorutkrāntirityuktaṃ tamidānīṃ
    sṛtyupakramaṃ darśayati . tasyopasaṃhṛtavāgādikalāpasyocci
    kramiṣato bijñānātmana oka āyatanaṃ hṛdayam . “sa-
    etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevānvavakrāma-
    tīti” śruteḥ . tadagrajvalamam . tatpūrbdhikā cakṣurādi
    sthānāpādānā cotkrāntiḥ śrūyate “tasya haitasya hṛdaya-
    syāgraṃ pradyotate tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati
    “cakṣuṣṭo vā mūrddhnovānyebhyo vā śarīradeśebhya” iti .
    sā kimaviśeṣeṇaiva vidvadaviduṣorbhavati? athāsti kaścidvi-
    duṣo viśeṣaniyamaḥ? iti vicikitsāyāṃ śrutyaviśeṣāda
    niyamaprāptāvācaṣṭhe . samāne pi hi vidvadaviduṣorhṛdayā
    grapradyotana tatprakāśitadvāratve ca mūrddhasthānādeva vi-
    dvānniṣkrāmati sthānāntarebhyastvitare . kutaḥ? vidyāsāma-
    rthyāt . yadi vidvānapītaravat yataḥ kutaściddehadeśādut
    krāmennaivotkṛṣṭaṃ lokaṃ labheta tatrānarthikaiva vidyā-
    syāt . taccheṣagatyanusmṛtiyogācca vidyāśeṣabhūtā
    ca mūrddhanyanāḍīsambandhā gatiranuśīlayitavyā vidyā
    viśeṣeṣu vihitā tāmabhyasya sa tathaiva pratiṣṭhata iti
    yuktam . tasmāddhṛdayālayena brahmaṇā sūpāsitenānugṛhīta-
    stadbhāvamāpannovidvān mūrddhanyayaiva śatādhikayā śatādati-
    riktayā ekaśatatamayā nāḍyā niṣkrāmati itarābhiri-
    tare . tathā hi hārdavidyāṃ prakṛya samāmananti “śata-
    ñcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrddhānamabhiniḥsṛtai-
    kā . tayorddhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅaṅanyā utkramaṇe
    bhavantīti” bhā0 . “raśmyanusārī” sū0 . “asti daha-
    ro'sminnantarākāśa” iti hārdavidyā “atha yadidamasmin
    brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma” ityupakramya vihitā . tat-
    prakriyāyām atha etāhṛdayasya nāḍya ityupakramya sa-
    prapañca nāḍīraśmisambandhamuktvoktam . “atha yatraitada-
    smāccharīrādutkrāmatyathaitaireva raśmibhirūrddhvamākramata” iti .
    punaścoktam “tayorddhvamāyannamṛtatvametīti” . tasmācchatādhi-
    kayā nāḍyā niṣkraman raśmyanusārī niṣkrāmatīti
    gamyate . tatkimaviśeṣeṇaivāhani rātrau vā mriyamāṇastha
    raśmyanusāritvamāhosvidahanye veti saṃśaye sati aviśeṣaśrava-
    ṇādaviśeṣeṇaiva tāvadraśmanusārīti pratijñāyate” bhā0 .
    “niśi neti cenna sambandhasya yāvaddehabhāvitvāddarśayati”
    ca” sū0 . “astyahani nāḍīraśmisambandha ityahani”
    mṛtasya syādraśmyanusāritvaṃ rātrau tu pretasya na syāt nā-
    ḍīraśmisambandhavicchedāditi cenna . nāḍīraśmisambandhasya
    yāvaddehabhāvitvāt yāvaddehabhāvī hi śirākiraṇa-
    samparkaḥ . darśayati cetamarthaṃ śrutiḥ “amuṣmādādityāt pratā-
    yantetā āsu nāḍīṣu sṛptā ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante
    tā amuṣminnāditye smṛptāḥ” iti . nidāghasamaye ca niśā-
    ṣupi kiraṇānuvṛttirupalabhyate pratāpādikāryyadarśanāt .
    stokānuvṛttestu durlakṣyatvamṛtvantararajanīṣa śaiśireṣviva rdi-
    neṣu . “aharevaitadrātrau vidaghātīti” caitadeva darśayati .
    yadi ca rātrau pretīvinaiva raśmānusāreṇorddhvamākrameta raśma-
    nusārānarthakyaṃ bhavet . na hyetadviśiṣyābhidhīyate yodi-
    vā praiti sa raśmīnapekṣyorddhvamākramate yastu rātrau so'na-
    pekṣyaiveti” . atha tu vidvānapi rātri prāyaṇā'parādha-
    mātreṇa norddhvaākrameta pākṣikaphalā vidyeti apravṛtti-
    reva tasyāṃ syāt mṛtyu kālāniyamāt . athāpi rātrāvupa-
    rato'harāgamamudīkṣeta . aharāgame'pyasya kadācidraśmi-
    sambandhārhaṃ śarīraṃ syāt pāvakādisamparkāt . “sa yāvat
    kṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchatīti” ca śrutiranudīkṣāṃ darśa-
    yati . tasmādaviśeṣeṇaivedaṃ rātrindivaṃ raśmyanusāri-
    tvam” bhā0 . “ataścāyane'pi dakṣiṇe” sū0 . “atae-
    vodīkṣānupapatteḥ apākṣikaphalatvācca vidyāyā ani-
    yatakālatvācca mṛtyodakṣiṇāyane'pi mriyamāṇo vi-
    dvān prāpnotyeva vidyāphalam . uttarāyaṇamaraṇaprāśa-
    styaprasiddhebhīṃṣmasya ca pratīkṣādarśanāt “āpryyamāṇapakṣā-
    dyān ṣaḍudaṅṅeti māsān tāniti” ca śruterapekṣita-
    tavyamuttarāyaṇamitīmāmāśaṅkāmanena sūtreṇāpanudati . prā-
    śastyaprasiddhiravidvadviṣayā . bhīṣmasya pratipālanamācārapari-
    pālanārthaṃ pitṛprasādalabdhasvacchandamṛtyutākhyāpanārthañca .
    śrutestvarthaṃ vakṣyati ātivāhikastalliṅgāt” iti . nanu
    ca “yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiñcaiva yoginaḥ . prayātā
    yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabheti” kālaprādhānyenīpa-
    kramasyā'harādikālaviśeṣaḥ smṛtāvalāvṛttaye niyataḥ kathaṃ
    rātrau dakṣiṇāyane vā prayāto'nāvṛttiṃ yāyāditi . atro-
    cyate bhā0 . “yoginaḥ prati ca smaryyate smārtte caite” sū0 .
    “yoginaḥ prati cāyamaharādikāla viniyogo'nāvṛttaye-
    smaryyate smārte caite yogasāṅkhye na śraute . atoviṣaya-
    bhedāt pramāṇaviśeṣācca nāsya smārttasya kālaviniyogasya
    śrotesu vijñāneṣvavatāraḥ . “nanu agnirjyotirahaḥ śuklaḥ
    ṣaṇmāsā uttarāyaṇam” . “dhūmorātristathā kṛṣṇaḥ
    ṣaṇmāsādakṣiṇāyana miti” śrautāveva devapitṛyāṇau pratya-
    bhijñāyete smṛtāvapīti . ucyate . “taṅkālaṃ vakṣyāmīti
    smṛtau kālapratijñānādvi rodhamāśaṅkya parihāra uktaḥ .
    yadā punaḥ smṛtāvapi agnyādyādevā evātivāhikā
    gṛhyante tadā na kaścidvirogha iti bhā0”