Blog
Sanskrit
About
utkarṣa
See also
utkarṣaḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Latin
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 140 .
utkarṣa mfn. (
-rṣaḥ-rṣā-rṣaṃ )
1 Superior, eminent.
2 Much, excessive.
3 Attractive, drawing. m. (-rṣaḥ )
1 Excellence, eminence.
2 Excess.
3 Increase.
4 Pulling, pulling up or to.
E. ut much, kṛṣa to mark, ghañ aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 114, col. 2 .
utka-rṣa (rṣaḥ) 1. m. Excellence. a. Much.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 111, col. 1 .
utkarṣa utkarṣa, i. e. ud-kṛṣ + a, I. adj. Boasting. II. m. 1. Excess,
Daśak. in Chr. 192, 21. 2. Distinction,
Śāk. d. 38. 3. Exaltation, Man. 10,
42; an exalted rank, Man. 4, 244.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 148, col. 1 .
utkarṣa ut-karṣa, &c. See under ut-kṛṣ.
☞
p. 148, col. 2 .
Ut-karṣa, as, ā, am, superior, eminent; much,
excessive; exaggerated, boastful; attractive; (
as ), m.
pulling upwards, drawing, pulling; elevation, increase,
rising to something better, prosperity; excellence,
eminence; excess, abundance; self-conceit; boasting;
joy, pleasure (?).
Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary
☞
p. 132, col. 1 .
utkarṣa, m. elevation. [
√kṛṣ + ud. ]
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 291, col. 2 .
utkarṣa a.
1 Superior, eminent.
2 Much, abundant.
3 Exaggerated, boastful.
4 Attractive.
— rṣaḥ
1 Pulling off or upwards, drawing or pulling up.
2 Elevation, eminence, rise, prosperity;
ninīṣuḥ kulamutkarṣaṃ Ms. 4. 244, 9. 24.
3 Increase, abundance, excess;
pacānāmapi bhūtānāmutkarṣaṃ pupuṣurguṇāḥ R. 4. 11.
4 Excellence, highest merit, glory;
utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yadiṣavaḥ sidhyaṃti lakṣye cale Ś. 2. 5.
5 Self conceit, boasting.
6 Joy, pleasure.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 81 .
utkarṣa a. haughty. m. elevation, increase, eminence, ascendency, superiority, excess, abundance.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 48, col. 3 .
utkarṣa ut-karṣ-a, a. boastful; m. elevation, increase, exaltation, eminence; distinction; excellence; excess; boastfulness; -in, a. superior, better.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 176, col. 1 .
ut-karṣa a &c. See ut-kṛṣ .
☞
p. 176, col. 2 .
ut-karṣa b mfn. superior, eminent
☞
p. 176, col. 2 .
much, excessive,
L. exaggerated, boastful,
Yājñ.
☞
p. 176, col. 2 .
attractive
☞
p. 176, col. 2 .
ut-karṣa m. pulling upwards, drawing, pulling
☞
p. 176, col. 2 .
elevation, increase, rising to something better, prosperity
☞
p. 176, col. 2 .
excellence, eminence,
Mn. ;
R. ;
Pañcat. ;
Hit. ;
Kathās. &c.
☞
p. 176, col. 2 .
excess, abundance
☞
p. 176, col. 2 .
self-conceit
☞
p. 176, col. 2 .
☞
p. 176, col. 2 .
excepting, omitting
Comm. on
KātyŚr.
☞
p. 176, col. 2 .
putting off, delaying,
Nyāyam.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 115, col. 1 .
utkarṣa mfn. (-rṣaḥ-rṣā-rṣaṃ )
1. Superior, eminent.
2. Much, excessive.
3. At- tractive, drawing.
m. (-rṣaḥ )
1. Excellence, eminence.
2. Excess. 3. Increase.
4. Pulling, pulling up or to.
E. ut much, kṛṣ to mark ghañ aff.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 404 .
utkarṣa a. 1 Superior, eminent. -2 Much, abundant -3 Exaggerated, boastful. -4 Attractive. -rṣaḥ 1 Pulling off or upwards, drawing or pulling up; caraṇotkarṣai - rdārayanniva medinīm Rām.3.56.29. -2 Elevation, eminence, rise, prosperity; ninīṣuḥ kulamutkarṣam Ms.4.244,9.24. -3 Increase, abundance, excess; pañcānāmapi bhūtānāmutkarṣaṃ pupuṣurguṇāḥ R.4.11. -4 Excellence, highest merit, glory; utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yadiṣavaḥ sidhyanti lakṣye cale Ś.2.5. -5 Self-conceit, boasting. -6 Joy, pleasure. -7 Postponement (of some detail or details at a vikṛtiyāga ) i. e. performing them at a later stage; tadādi utkarṣe tadantamapakarṣe syāt ŚB. on MS.5.1.24. -Comp. -samaḥ A kind of fallacy attributing similar qualities to two objects because they have one quality in common; e. g. affirming that a sound has a shape like a jar because both are perishable.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 137, col. 1 .
ut-karṣa- m. élévation, excellence, prépondérance , gloire ; fait d'écarter ; de tirer du carquois ;
-in- a. excellent, éminent.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 883 .
utkarṣa (von
karṣ mit
ud )
1) adj. prahlerisch : utkarṣaṃ ca vaco 'nṛtam YĀJÑ. 3, 229 (v. l. utkarṣaśca ).
— 2) m.
a) (Hinaufzug ) Aufschwung, Zunahme, Zuwachs; Erhebung zu etwas Besserm; das Hervorragen, Vorwiegen, Vorrang AK. 3, 3, 11. 4, 40. H. 1506. ninīṣuḥ kulamutkarṣamadhamānadhamāṃstyajet M. 4, 244. utkarṣaṃ yoṣitaḥ prāptāḥ svaiḥ svairbhartṛguṇaiḥ śubhaiḥ 9, 24. MBH. 14, 1012. śataṃ tathotkarṣo droṇe droṇe prakīrtitaḥ SUŚR. 2, 96, 2. guṇotkarṣa R. 1, 24, 19. SUŚR. 1, 44, 12. 148, 9. 274, 16. 18. 2, 74, 15. 188, 16. 266, 5. PAÑCAT. 80, 7. HIT. 52, 9. 91, 19. VID. 215. SĀH. D. 8, 3. 329, 10. KATHĀS. 25, 158. 26, 250. utkarṣaṃ pupuṣurguṇāḥ RAGH. 4, 11. parotkarṣasaṃbhāvanayā mado niṣūditaḥ PRAB. 88, 9. utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yadiṣavaḥ sidhyanti lakṣye cale ŚĀK. 38. MĀṆḌ. UP. 10. jātyutkarṣa YĀJÑ. 1, 96. sthānavayasoḥ P. 4, 1, 165, Sch. dvibahūnāmekotkarṣe beim Hervorragen Eines über Zweie und Viele VOP. 7, 48. utkarṣāpakarṣāt SUŚR. 1, 153, 15. 169, 16. Vgl. apakarṣa , wo noch andere Beispiele zu finden sind.
— b) Selbstüberhebung, Prahlerei YĀJÑ. 3, 229, v. l. — Das gerund. utkarṣam s. u. karṣ .
☞
vol. 5,
p. 1158 .
utkarṣa 2)
a) santyaticchandasāṃ pādā ekotkarṣeṇa jāgatāt um eine Silbe wachsend ṚV. PRĀT. 17, 28. te gacchanti yuge yuge . utkarṣaṃ cāpakarṣaṃ ca manuṣyeṣviha janmataḥ M. 10, 42. lobhotkarṣa ein Uebermaass von Habsucht DAŚAK. in BENF. Chr. 192, 21. Vgl. guṇotkarṣa .
— c) das Ausnehmen, Beiseitelassen Schol. zu KĀTY. ŚR. 1, 5, 13. 4, 6, 10.
— d) = prīti HALĀY. 1, 123.
☞
vol. 7,
p. 1715 .
utkarṣa 2)
b) ātmotkarṣa dass. Spr. (II) 6736.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 219, col. 3 .
utkarṣa — 1) Adj. prahlerisch.
— 2) m.
— a) Aufschwung , Zunahme , Zuwachs ; Erhebung zu etwas besserem ; das Hervorragen , Vorwiegen , Vorrang , Uebergewicht , Uebermaass.
— b) das Ausnehmen , bei Seite Lassen.
— c) Selbstüberhebung.
— d) Aufschub NYĀYAM. 5,1,23. 33. 35. Comm. zu 4,10.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 54, col. 2 .
utkarṣa hochfahrend; m. Erhebung, Vorrang, Uebermaaß, Trefflichkeit.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 110, col. 1 .
utkarṣa m. auch: das weit anseinander Tun.
pracalya caraṇotkarṣaiḥ , R. ed. Bomb. 3, 56, 29.
— Herausziehen (des Pfeiles aus dem Köcher), Kir. 16, 20.
Bopp Glossarium Sanscritum
☞
p. 46, col. 1 .
utkarṣa m. (r.
kṛṣ trahere s.
a ) excellentia. HIT. 52. 9.
91. 19. SAK. 32. 7.
Abhidhānaratnamālā of Halāyudha
☞
p. 15 .
utkarṣa; pramodapramadau harṣaḥ prītirutkarṣa uddhavaḥ . sammado muttathānandaḥ śarma joṣaṃ ca śaṃ sukham .. 123 .. 1.1.1.123
☞
p. 96 .
utkarṣa; kulīnaśreṣṭhayorjātyaṃ koṭirutkarṣasaṃkhyayoḥ .. 836 .. 5.1.1.836
☞
p. 97 .
utkarṣa; niṣṭhā kleśe'vasāne ca vyavasthotkarṣayorvrate . 5.1.1.853
Vācaspatyam
☞
p. 1076, col. 2 .
utkarṣa pu0 ud + kṛṣa —ghañ . 1 prāśastye 2 atiśake 3 svakālāt parakālakarttavyatāyām . yathā patitamāsikānāṃ sva- kāle daivādakaraṇe mṛtasajātīyaparamāsīyatithau karaṇam “ekoddiṣṭe tu saṃprāpte yadi vighnaṃ ptajāyate . māse'nya- smin tithau tasmin tadā dadyāt vicakṣaṇaḥ ” iti smṛtau- tathā vidhānāttasya tathātvam . “pañcānāmapi bhūtānāmutkarṣaṃ pupuṣurguṇāḥ ” raghuḥ . strīṇāñca utkarṣaḥ bharttṛguṇenaiva “yādṛ- gguṇena bharttrā strī saṃyujyeta yathāvidhi . tādṛgguṇā sā bhavati samudreṇeva nimnagā . akṣamālā vaśiṣṭhena saṃyuktā'- dhamayonijā . śāraṅgī mandapālena jagāmābhyarhaṇīya- tām . etāścānyāśca loke'sminnapakṛṣṭaprasūtayaḥ . utkaṣaṃ yoṣitaḥ prāptāḥ svaiḥ svairbharttṛguṇaiḥ śubhaiḥ ” manuḥ . “uttamairuttamairnityaṃ saṃbandhānācaret saha . ninīṣuḥ kula- mutkarṣamadhamānadhamāṃstyajet ” manuḥ . utkarṣaḥ nimittatayā'styasya ac . 4 utkarṣanimitte tri0 “niṣiddhabhakṣaṇaṃ jaihmyamutkarṣa ca vaco'nṛtam . rajasvajāmukhāsvādaḥ surāpāṇasamāni tu ” yā0 smṛ0 . utka- rmamutkarṣanimittaṃ rājakulādāvacaturveda eva caturvedo- ham ” ityanṛtabhāṣaṇam ” mitā0 . utkṛṣyate apakṛṣṭe bhyoguṇaviśeṣeṇa vibhajyata iti vyutpattyā guṇaviśeṣadvāraiva apakṛṣṭāt vibhajanam . sa ca svasvajātiṣu uttamaguṇe- naiva . tatra viprāṇāṃ vinayavidyādinā, rājñāṃ śauryyavī- ryyadinā, vaiśyānāṃ dhanādinā, śūdrāṇāṃ namratādinā . evamanyavastunyapi yathāyathamūhyam . dvayormadhye e- kasyotkarṣe'rthe tarap vidvattaraḥ śūrataraḥ bahūnāṃ madhye tu tamap . vidvattamaḥ śūratamaḥ ityādi . “utkarṣe hetavaḥ proktā guṇālaṅkārarītayaḥ ” sā0 da0 . “uttarottaramutkarṣo vastunaḥ sāra ucyate ” sā0 da0 . “yathā varṇṇānāmutkarṣā- pakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa ” suśru0 bhāve lyuṭ . utkarṣaṇa- pyatra na0 . utkṛṣyate karṇṇaṇi ghañ . 5 utkarṣānvite . uddhṛtya karṣaḥ . 6 utpāṭyakarṣaṇe uddharaṇe pu0 “sandhānamutkarṣamiva vyudasya ” māghaḥ . lyuṭ . utkarṣaṇamapyatra na0 . “sphāṭikaṃ stha- lamāsādya jalamityabhiśaṅkayā . vastrasyot karṣaṇaṃ rājā kṛtavān buddhimohitaḥ ” bhā0 sa0 46 a0 .
Indian Epigraphical Glossary
☞
p. 354 .
utkarṣa (CII 1), used in the sense of utkṛṣṭa.