• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • utkṣepaṇa

    See also utkṣepaṇam, utkṣepaṇaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 141.
    utkṣepaṇa n. (-ṇaṃ)

    1 A fan.

    2 A kind of basket or bowl used for cleaning corn.

    3 Throwing upwards, tossing.

    4 Sending, sending away.

    5 Vomiting.

    6 Taking up.

    7 A measure of sixteen Paṇas.

    E. ut up, kṣipa to throw or send, lyuṭ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 115, col. 1.
    utkṣe_paṇa (ṇaṃ) 1. n. A fan; a win-
    nowing basket; tossing.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 111, col. 2.
    utkṣepaṇa utkṣepaṇa, i. e. ud-kṣip

    + ana, n. 1. Tossing up, Bhāṣāp. 5.

    2. Lifting up, Śāk. d. 29.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 149, col. 1.
    Ut-kṣepaṇa, am, n. throwing upwards, tossing;

    sending, sending away; vomiting, taking up; a kind

    of basket or bowl used for cleaning corn; a fan; a

    measure of sixteen panas.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 177, col. 2.
    ut-kṣepaṇa n. the act of throwing upwards, tossing, KātyŚr.; Śak. 30 a.
    ☞ p. 177, col. 2.
    sending, sending away, Suśr.
    ☞ p. 177, col. 2.
    vomiting, taking up
    ☞ p. 177, col. 2.
    a kind of basket or bowl used for cleaning corn, L.
    ☞ p. 177, col. 2.
    a fan, L.
    ☞ p. 177, col. 2.
    a measure of sixteen paṇas, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 115, col. 2.
    utkṣepaṇa

    n. (-ṇaṃ)

    1. A fan.

    2. A kind of basket or bowl used for clean-
    ing corn.

    3. Throwing upwards, tossing.

    4. Sending, sending away.
    5. Vomiting.

    6. Taking up.

    7. A measure of sixteen Panas

    E. uta
    up, kṣip to throw or send, lyuṭ aff.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 886.
    utkṣepaṇa (wie eben) n.

    1) das in-die-Höhe-Werfen H. an. 4, 75. KĀTY. ŚR. 5, 10, 21. BHĀṢĀP. 5. dhānyotkṣepaṇa = utkāra AK. 3, 3, 36. das Heben: atimātralohitatalau bāhū ghaṭotkṣepaṇāt (beim Begiessen der Bäume) ŚĀK. 29.

    — 2) das Auswerfen SUŚR. 1, 97, 6.

    — 3) Dreschflegel (dhānyamardanavastu) MED. ṇ. 92.

    — 4) Fächer MED.

    — 5) sechszehn Paṇa H. an. 4, 76.

    ☞ vol. 5, p. 1160.
    utkṣepaṇa

    1) das Erheben (nach Einigen auch das Hinaufwerfen) als eine der fünf Grundformen der Bewegung KAṆ. 1, 1, 7. 29. TARKAS. 55. SARVADARŚANAS. 107, 1. BHĀṢĀP. 5. pādayoḥ BHĀG. P. 10, 14, 12. āyudhotkṣepaṇa SĀH. D. 232. utkṣepaṇatva n. SARVADARŚANAS. 107, 1.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 220, col. 3.
    utkṣepaṇa n.

    — 1) das in die Höhe Werfen , Heben , Erheben. Dazu Nom.abstr. °tva n.

    — 2) das Auswerfen.

    — 3) *Dreschflegel.

    — 4) *Fächer.

    — 5) *16 Paṇa.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 46, col. 1.
    utkṣepaṇa n. (r. kṣip conjicere s. ana) levatio, allevatio.

    SAK. 22. 6. infr.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1086, col. 2.
    utkṣepaṇa na0 ud + kṣipa—lyuṭ . 1 ūrddhvakṣepaṇe . “utkṣepaṇaṃ
    tathāvakṣepaṇamākuñcanaṃ tathā . prasāraṇañca gamanaṃ kurmmāṇye-
    tāni pañca ca” bhāṣā0 “utakṣepaṇamavakṣepaṇa-
    mākuñcanaṃ prasāraṇaṃ gamanamiti karmmāṇi” kaṇā0 sū0
    “itiravadhāraṇārthaḥ bhramaṇāderapi gamanāntargatatvāt .
    atra ca utkṣepaṇatvāvakṣepraṇatvākuñcanatvaprasāraṇatvaga-
    manatvāni karmmatvasākṣāṃdvyāpyāḥ pañca jātayaḥ . nanveta-
    danuprapannaṃgamanasya karmmaparyyāyatvāt sarvvatra gacchatītibuddhe-
    rdṛṣṭatvādutkṣepaṇatvādīnāṃ catasṛṇāṃ jātīnāṃ parasparā-
    tyantābhāvasamānādhikaraṇānāṃ sāmānādhikaraṇyānanumavāt
    catasra eva karmmatvavyāpyā jātaya iti cet satyaṃ karmma-
    paryyāya eva gamanaṃ pṛthagabhidhānantu bhramaṇarecanasyandano-
    rddhvajvalananamanonnamanāṃdīnāṃ bhinnabhinnabuddhivyapadeśabhājā-
    mekena śabdena saṅgrahārthaṃ yadvā gamanatvamapi karmmatvavyāpyā
    pañcamī jātireva tena bhramaṇarecanādiṣveva gamanaprayogo
    mukhyaḥ utkṣepaṇāvakṣepaṇādiṣu yadi gamanaprayogastadā
    bhāktaḥ svāśrayasaṃyīgavibhāgāsamavāyikāraṇatvameva gauṇa-
    mukhyasādhāraṇo dharmmaḥ gamanatvajātestvaniyatadigdeśasaṃyo-
    gavibhāgāsamavāyikāraṇatvameva vyañjakaṃ tacca bhramaṇādiṣu
    sarvvatreti gamanagrahaṇenaiva teṣāṃ grahaṇamiti . niṣkra-
    maṇatvapraveśanatvādikā tu na jātiḥ ekasminneva karmmaṇi
    gṛhād gṛhāntaraṃ gacchati puruṣe kasyacit draṣṭuḥ praviśa-
    tīti pratyayaḥ kasyacittu niṣkrāmatīti tatra jātisaṅkaraḥ
    syāt tathā bhramaṇāderekasyā jalapraṇālyā niṣkramyāparāṃ
    praviśati niṣkrāmati praviśatīti pratyayadvayadarśanādupādhi-
    sāmānyamevaitadadhyavaseyam . utkṣepaṇādau tu musalamut-
    kṣipāṇītīcchājanitena prayatnena prayatnavadātmasaṃyogādasa-
    mavāyikāraṇāddhaste tāvadutkṣepaṇaṃ tata utkṣepaṇaviśiṣṭa
    hastanodanādasamavāyikāraṇāt musale'pyutkṣepaṇākhyaṃ karmmaṃ
    yugapadvā tat ūrddhvamutkṣiptayorhastamusalayoravakṣepaṇecchā-
    janitaprayatnavadātmasaṃyogāddhastanodanācca yugapadeva haste
    musale cāvakṣepaṇam ulūkhalapātānukūlaṃ saṃjāyate tato
    duḍhataradravyasaṃyogād yadakasmānmusalasyorddhvagamanaṃ bhavati
    tatra necchā na vā prayatnaḥ kāraṇaṃ kintu saṃskāramātrādeva
    musalasyotpatanaṃ tacca gamanamātraṃ natūtkṣepaṇaṃ, bhāktasta-
    trotkṣepaṇavyavahāraḥ evamanulomapratilomavāyudvayasaṅghaṭṭa-
    vaśādvāyyostatpreritatṛṇatūlakādau cotkṣepaṇavyavahāro
    bhāktaḥ . evaṃ srotodvayasaṅghaṭṭavaśājjalorddhvagamane'pi .
    evamutkṣepaṇāvakṣepaṇavyavahāraḥ śarīratadavayavatatsaṃyuktamusa-
    latomarādiṣveva mukhyaḥ . bhavati hi hastamutkṣipati
    tomaramutkṣipatīti evamavakṣipatītyapi” upaskaraḥ .
    utkṣeṇañca śraute karmmaṇi goghrāṇāyogyadeśakṣepaṇe bhavati
    tathā hi . “mūtayoḥ kṛtvā veṇuyaṣṭyāṃ vā kupe vā''sajyo-
    bhayataḥ sthāṇuvṛkṣavaṃśavalmīkānāmanyatamasminnutkṣepaṇa-
    vadāsajatyetatte” kātyā0 5, 10, 21 . “utkṣeṣaṇavaditi
    goradhrāṇadeśam” karkaḥ yaju0 3, 61 mantravyā0 “go-
    bhirāghrātumaśakyatvāditi” bedadī0 tatpadaṃ vyākhyāt .
    “atimātralohitatalau bāhū ghaṭotkṣepaṇāt” śaku0 .
    karaṇe lyuṭ . 2 dhānyamardanakāṣṭhādau medi0 3 udañcane
    4 ṣoḍaśapaṇe ca hemaca0 . karmmaṇi lyuṭ . 5 vyajane na0 .