• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ukṣa

    See also ukṣaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 136.
    ukṣa r. 1st. cl. (ukṣati)

    1 To sprinkle or wet.

    2 To clean.

    ☞ p. 136.
    ukṣa mfn. (-kṣaḥ-kṣā-kṣaṃ)

    1 Cleansed, washed.

    2 Wet, moist.

    E. ukṣa to wet, affix ap.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 111, col. 2.
    ukṣa (kṣaḥ-kṣā-kṣaṃ) a. Cleansed, washed.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 145, col. 1.
    1. ukṣa, as, m. (at the end of some compounds)

    = ukṣan below; (as, ā, am), clean (?).
    ☞ p. 145, col. 1.
    2. ukṣa, as, ā, am, large.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 285, col. 2.
    ukṣa a. [uks-ac]

    1 Sprinkling.

    2 Sprinkled.

    3 Large.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 172, col. 1.
    ukṣa a mfn. large, Nir.
    ☞ p. 172, col. 1.
    ifc. = ukṣán below (See jātokṣa, bṛhad-ukṣa, &c.)
    ☞ p. 172, col. 2.
    ukṣá b (in comp. for ukṣán).

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 112, col. 2.
    ukṣa

    r. 1st. cl. (ukṣati)

    1. To sprinkle or wet.

    2. To clean.

    ☞ p. 112, col. 2.
    ukṣa

    mfn. (-kṣaḥ-kṣā-kṣaṃ)

    1. Cleansed, washed.

    2. Wet, moist.

    E. ukṣ to wet, affix ap.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 395.
    ukṣa a. [ukṣ-ac] 1 Sprinkling. -2 Sprinkled. -3 Large.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 866.
    ukṣa = ukṣan in jātokṣa, mahokṣa, bṛhadukṣa und vṛddhokṣa . — adj. gross NAIGH. 3, 3. Vgl. 2. ukṣ . — Die Bedeutung gereinigt bei WILS. und im ŚKDR. ohne Angabe einer Autorität beruht vielleicht auf einer falschen Zerlegung von cokṣa in ca + ukṣa .

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 215, col. 2.
    ukṣa

    — 1) *Adj. gross.

    — 2) m. = ukṣan in jātokṣa u.s.w.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1053, col. 1.
    ukṣa —secane bhvā0 saka0 pa0 seṭ . ukṣati aukṣīt
    ukṣām—babhūva āsa cakāra . ukṣitā ukṣyāt ukṣiṣyati
    aukṣiṣyat . ukṣitavyaḥ ukṣaṇīyaḥ ukṣyaḥ . ukṣitā
    ukṣan ukṣitaḥ . ukṣā ukṣaṇam . ukṣitvā samukṣya .
    karmmaṇi ukṣyate aukṣi ukṣyamāṇaḥ “ukṣantyasmai maruto
    hitāiva” ṛ0 1, 166, 3, “aukṣan śoṇitamambhodāḥ”
    bhaṭṭiḥ . “ukṣāṃ pracakrunegarasya mārgān” bhaṭṭiḥ . avyavadhāne
    evāmuprayogavidhānāt praśabdavyavaghānānnāmuprasaktirato'tra
    jayamaṅgalena ukṣānpracakruriti paṭhitam ukṣān siktāniti
    tadarthaḥ “ghṛtamukṣatā madhuvarṇṇamarcate” ṛ0 1, 87, 2, “gaṅgā-
    pravāhokṣitadevadāru” kumā0 . “gandhavadrudhiracandanokṣitā”
    “kiñcidukṣitaśikhaṇḍakāvubhau” raghuḥ . kvacindasva padavya-
    tyayaḥ . “ahamapo apinvamukṣamāṇāḥ” ṛ0 4, 42, 4
    “tamukṣamāṇamavyaye vāre punanti” ṛ0 9, 99, 5 “prasavya-
    mātmānamudakaiḥ paryyukṣante” āśva0 śrau0 . ukṣaṇañca dravya-
    dravyeṇa saṃyogaviśeṣajanakavyāpāraḥ . (secā) .

    abhi + avatānapāṇinā secane . “uttānenaiva hastena-
    prokṣaṇaṃ parikīrttitam . nyañcatā'bhyukṣaṇaṃ proktaṃ tira-
    ścā'vokṣaṇaṃ smṛtamiti” chandopa0 ukteḥ tathārtha-
    tvam . abhyukṣaṇaśabde vivṛtiḥ “parasparābhyukṣaṇatat-
    parāṇām raghuḥ . “śirasi śakuntalāmabhyukṣyaṃ” śaku0 .
    “athādbhirabhyukṣati, eṣa vā apāṃ sambhāro yadadbhirabhyu-
    kṣati” śata0 brā0 2, 1, 1, 3, .

    ava + tiryyakpāṇinā secane “dadhnā madhumiśreṇāvokṣati”
    taitti0 . “uddhatamavokṣitaṃ bhavati yatrainamupāva-
    haratyuddhate vā avokṣite'gnimādadhati” śata0 brā0 6,
    4, 4, 18, “uddhatyāvokṣati yatrainamupāvaharati” śata0 brā0
    6, 8, 1, 12, . “tiraścā'vokṣaṇaṃ smṛtam” chandoga0 .

    ā + samantāt īṣad vā secane “ā nogavyūtimukṣataṃ ghṛtena”
    ṛ0 7, 62, 5 vyavahitāśceti upasargasya vyavadhānam .

    ud + ūrddhvadeśāt secane . “kiṃ tṛtīyabhetāṃ diśamudaukṣīḥ”?
    śata0 brā0 11, 5, 3, 4 .

    upa + sāmīpyena secane . “adhastādupokṣatyāpodevīḥ” śata0 brā0 3, 7, 4, 6” .

    nis + niśeṣeṇa secane . “yatsrucyapa ānīya niraukṣiṣam”
    śata0 brā0 11, 5, 3, 7 .

    pari + veṣṭanākāreṇa samantāt secane “prasavyamudakairātmānaṃ paryyu-
    kṣante” āśva0 6, 12, “prasavyaṃ vāmāvarttanena veṣṭayitye-
    tyarthaḥ nā0 vṛ0 . “āhavanīyaṃ paryyukṣyodadhārāṃ ninayatyā
    gārhapatyāt” kātyā0 4, 13, 16, “paryyukṣya hastagṛhītenoda-
    kena samantāt siktvā” karkaḥ . “paryyukṣitaṃ samidasi” kātyā0
    4, 14, 30 .

    pra + uttānahastena secane “uttānainaiva hastena prokṣaṇa parikī-
    rttitama” chando0 uktestathārthatā “apidhānaṃ prokṣitābhyām”
    kātyā0 9, 10, 4, . “taṃ yajñaṃ varhiṣi praukṣan puruṣaṃ
    jātamagrataḥ” ṛ0 10, 90, 7, “prokṣitāḥ stha agnaye tvā
    juṣṭaṃ prokṣāmi . agnīṣomābhyāṃ tvā juṣṭaṃ prokṣāmi” yaju0
    1, 13, “kṛṣṇo'syākhareṣṭho agnaye tvā juṣṭaṃ prokṣāmi . vedi-
    rasi barhiṣe tvājuṣṭāṃ prokṣāmi . barhirasi srugbhyastvā juṣṭaṃ
    prokṣāmi” yaju0 2, 1, “rakṣohaṇo vo balagahanaḥ pro-
    kṣāmi vaiṣṇavān” yaju0 5, 25, “saṃskāraḥ puṃsa eveṣṭaḥ”
    prokṣaṇābhyukṣaṇādibhiḥ” kusumā0 “ityakteḥ puruṣasaṃskāra
    iti naiyāyikāḥ . mīmāṃsakamate dravyasaṃskāraḥ iti bhedaḥ
    abhyukṣaṇaśabde vivṛtiḥ . “prokṣitaṃ bhakṣayenmāsam” manuḥ .

    sam + pra + samyak prokṣaṇe . “prāṇānāyamya saṃprokṣettṛ-
    cenābdaivatena tu” yā0 smṛtiḥ .

    vi + viśeṣeṇa secane “jrayo vi roruvajjaṭhare viśvamukṣate”
    ṛ0 10, 92, 5 . “vyavahitāśceti” pā0 upasargavyavadhānam .
    “keśamiśreva hāsa tāṃ vyaukṣadoṣaṃ dhayeti” śata0 brā0
    2, 2, 4, 5 .

    abhi + vi + ābhimukhyena viśeṣeṇa secane . “tattasmādu tathaiva
    saṃsṛjyām yathāgniṃ nāṃbhivyukṣet” śata0 brā0 1, 3, 1, 10

    sam + samyak secane . “samukṣitaṃ sutaṃ somam” ṛ0 3,
    60, 5 . “idaṃ te annaṃ yujyaṃ samukṣitam” ṛ0
    8, 4, 12

    ☞ p. 1054, col. 1.
    ukṣa tri0 ukṣa—ac . 1 sektari “supratiṣṭhā manovṛhadukṣāya naḥ”
    yaju0 7, 84, karmaṇi ghañ . 2 sikte “ukṣān pracakruḥ” bhaṭṭiḥ

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 218.
    ukṣa vṛṣi . (bhvādiṃ -paraṃ -sakaṃ -seṭ .) iti kavi-
    kalpadrumaḥ .. ukṣati vṛkṣaṃ meghaḥ . vṛṭ sekaḥ . iti
    durgādāsaḥ .. (“ukṣāmpracakrarnagarasya mārgān” .
    iti bhaṭṭikāvye . 3 . 5 ..)

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 117, col. 2.
    ukṣa , m. (false Skt. for Pali, AMg. ukkhā, each re-

    corded once, cf. Pischel 194, or for Skt. ukhā), pot, vessel:

    LV 324.13 (vs) udaro mūtrapurīṣasaṃcayo asucokṣaḥ, the

    belly is a heap of urine and dung, a vessel of impurities.

    Is the masc. gender due to assimilation to udara, in this

    isolated occurrence?

    Kṛdantarūpamālā

    ☞ p. 89.
    (91) “ukṣa secane” (I-bhvādiḥ-657. saka. seṭ-para.)

    ukṣakaḥ-kṣikā, ukṣakaḥ-kṣikā, ucikṣiṣakaḥ-ṣikā;

    ukṣitā-trī, ukṣayitā-trī, ucikṣiṣitā-trī; A ukṣan-ntī, ukṣayan-ntī, ucikṣiṣan-ntī; 1 vyatyukṣamāṇaḥ, ukṣayamāṇaḥ, ukṣayiṣyamāṇaḥ;

    ukṣiṣyan-ntī-tī, ukṣayiṣyan-ntī-tī, ucikṣiṣiṣyan-ntī-tī; 2 uṭ-ḍ-ukṣau-ukṣaḥ; — --

    ukṣitam-taḥ, ukṣitaḥ-taṃ, ucikṣiṣitaḥ-tavān;

    ukṣaḥ, ukṣaḥ, ucikṣiṣuḥ, ucikṣayiṣuḥ;

    ukṣitavyam, ukṣayitavyam, ucikṣiṣitavyam;

    ukṣaṇīyam, ukṣaṇīyam, ucikṣiṣaṇīyam;

    ukṣyam, ukṣyam, ucikṣiṣyam;

    īṣadukṣaḥ, durukṣaḥ, sūkṣaḥ; — --

    ukṣyamāṇaḥ, ukṣyamāṇaḥ, ucikṣiṣyamāṇaḥ;

    ukṣaḥ, ukṣaḥ, ucikṣiṣaḥ;

    ukṣitum, ukṣayitum, ucikṣiṣitum;

    ukṣā-ukṣaṇā, B 3 vyātyukṣī, ucikṣiṣā, ucikṣayiṣā;

    prokṣaṇam, ukṣaṇam, ucikṣiṣaṇam;

    ukṣitvā, ukṣayitvā, ucikṣiṣitvā;

    prokṣya, abhyukṣya, procikṣiṣya;

    ukṣam 2, ukṣitvā 2, ukṣam 2, ukṣayitvā 2, ucikṣiṣam 2; ucikṣiṣitvā 2. 4 ukṣā. — --

    [Footnote]A. ‘ukṣannenaṃ mandahāsena rakṣan viśvan nikṣan vallavī strikṣitāghāḥ ..’ dhā. kā. 1-83.

    [Footnote]1. ‘kartari karmavyatihāre (1-3-14) iti ātmanepadam .

    [Footnote]2. ‘skoḥ—’ (8-2-29) iti kalopaḥ .

    [Footnote]B. ‘tāḥ kāntaissaha karapuṣkareritāmbu vyātyukṣīmabhisaraṇaglahāmadīvyan ..’ śiśu-

    pālavadhe (8-32) .

    [Footnote]3. ‘karmavyatihāre ṇac striyām’ (3-3-43) iti ṇaci ‘ṇacastriyāmañ’ (5-4-14)

    ityañ . ‘ṭiḍḍhā—’ (4-1-15) iti ṅīp .

    [Footnote]4. ‘śvan ukṣan—’ (da. u-6-55.) ityādinā kaninpratyayaḥ . ukṣā = vṛṣabhaḥ .