See also ud.
Ātm.), 1. To sprinkle, Chr. 293, 2 =
Rigv. 1. 87, 2; Chr. 36, 15. 2. To wet,
MBh. 13, 1791. — With the prep. abhi
abhi, To sprinkle on, Śāk. 41, 4. — With
pra pra, 1. To hallow (by sprinkling)
for a sacrifice, Man. 5, 27. 2. To sa-
crifice, Rām. 1, 13, 29; 31, Gorr. — With
saṃpra sam-pra, To sprinkle on, Yājñ. 1,
24. — With sam sam, 1. To wet, Rām.
3, 75, 8. 2. To endow. Rām. 2. 91. 33.
— anu, abhi, ava, ā besprinkle.
pari sprinkle round.
pra sprinkle before one's self, consecrate, sacrifice, kill.
saṃpra besprinkle, M. refl.
vi shed, M. besprinkle.
sam besprinkle (l.&f.). pour out.
— sam grow up or get strong together.
Répandre: śonitam le sang.
ukṣa a. lavé, nettoyé.
— anu act. med. beträufeln, besprengen; besprühen: anû śrìyā tànvâmùkṣamā̂ṇāḥ ṚV. 6, 66, 4. ùkṣā hà yatrà parì dhānâmàktoranù svaṃ dhāmâ jarìturvàvakṣâ 3, 7, 6.
— abhi act. besprengen: adbhiḥ ŚAT. BR. 2, 1, 1, 3. 3, 1, 2, 19. BṚH. ĀR. UP. 6, 4, 19. 23. saṃcaramabhyukṣya KĀTY. ŚR. 3, 4, 1. 5, 24. 4, 8, 16. ĀŚV. GṚHY. 1, 3. KAUŚ. 80. MBH. 1, 6770. 3, 6030. SUŚR. 1, 6, 16. śirasi śakuntalāmabhyukṣya ŚĀK. 41, 4. med. besprühen (mit Funken): ùkṣā màhām̐ àbhi vâvakṣa ene ṚV. 1, 146, 2. abhyukṣita besprengt: abhyukṣito 'si salilaiḥ MṚCCH. 146, 20. havirabhyukṣita R. 2, 114, 5.
— Vgl. abhyukṣaṇa .
— ava besprengen: dàdhnā mâdhumìśreṇāvôkṣati TS. 5, 4, 5, 2. 6, 2, 7, 3. uddhatamavokṣitaṃ bhavati ŚAT. BR. 6, 4, 4, 18. 8, 1, 12. 9, 1, 2, 21.
— Vgl. avokṣaṇa .
— ā beträufeln: ā nò gavyū̂timukṣataṃ ghṛ̀tenâ ṚV. 7, 62, 5. 65, 4. 3, 62, 16.
— ud hinauf —, hinaussprengen: kiṃ tṛtīyametāṃ diśamudaukṣīḥ ŚAT. BR. 11, 5, 3, 4. 7. 12, 5, 1, 12. KĀTY. ŚR. 4, 14, 27. ĀŚV. ŚR. 1, 11.
— upa hinzusprengen: adhastādupokṣati ŚAT. BR. 3, 7, 4, 6. KĀTY. ŚR. 6, 3, 32.
— nis wegsprengen, wegsprützen ŚAT. BR. 11, 5, 3, 5. 7.
— pari ringsum besprengen: āhavanīyaṃ paryukṣya KĀTY. ŚR. 4, 13, 16. 14, 30. ĀŚV. ŚR. 2, 2. KAUŚ. 53. 58. med.: prasavyamudakairātmanaḥ paryukṣante ĀŚV. ŚR. 6, 12.
— Vgl. paryukṣaṇa .
— pra vor sich hinsprengen, besprengen; weihen: taṃ yàjñaṃ bàrhiṣì praukṣân ṚV. 10, 90, 7. VS. 1, 13. 2, 1. 5, 25. 6, 9. ghṛ̀taṃ pròkṣantī̂ AV. 10, 9, 11. TS. 5, 2, 5, 6. àdbhirhàrvīṃṣì praukṣī̂ḥ - bàrhiḥ prokṣâtì medhyâmèvainâtkaroti 2, 6, 5, 1. ŚAT. BR. 1, 3, 3, 1. 2, 6, 1, 14. 3, 5, 2, 4. KĀTY. ŚR. 2, 2, 10. 7, 19. 5, 4, 11. 6, 3, 30. ĀŚV. GṚHY. 1, 10. 11. trirevāgniṃ prokṣati triḥ paryukṣati KAUŚ. 53. sutam . mudāśraiḥ prokṣyasi (fut.!) punarmegharājirivācalam R. 2, 44, 23. prokṣita ŚAT. BR. 4, 2, 1, 13. 14. KĀTY. ŚR. 9, 10, 3. 5. 12. SUŚR. 1, 240, 6. prokṣitaṃ bhakṣayenmāṃsam M. 5, 27. YĀJÑ. 1, 179. durch Besprengung zum Opfertode weihen, schlachten: āraṇyānsarvadaivatyānmṛgānprokṣya mahāvane MBH. 1, 4571. prokṣyamāṇaṃ paśuṃ dṛṣṭvā yajñakarmaṇyathābravīt . yatiradhvaryumāsīno hiṃseyamiti kutsayan .. 14, 794. tasmātsarvadaivatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyamālabhante BṚH. ĀR. UP. 1, 2, 7. R. GORR. 1, 13, 29. 31. 32. 3, 57, 10. prokṣita als Opfer getödtet AK. 2, 7, 26. TRIK. 3, 3, 173. — caus. gleichbed. mit dem simpl.: udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayanrakṣākarma kuryāt SUŚR. 1, 16, 12.
— Vgl. prokṣaṇa und prokṣaṇī .
— saṃpra besprengen: haviḥ saṃprokṣati KAUŚ. 61. 80. med. sich besprengen: pavitraiḥ saṃprokṣante ebend. prāṇānāyamya saṃprokṣya YĀJÑ. 1, 24.
— Vgl. saṃprokṣaṇī .
— vi vergiessen: tāṃ vyaukṣat ŚAT. BR. 2, 2, 4, 5. med. überträufeln: yebhìḥ (sindhubhiḥ) parîjmā parìyannùru jrayò vi rorûvajjàṭharè viśvâmùkṣatê ṚV. 10, 90, 5.
— abhivi hinsprengen nach: yathāgniṃ nābhivyukṣet ŚAT. BR. 1, 3, 1, 10.
— sam besprengen, begiessen; ausgiessen: samûkṣitaṃ sùtaṃ somâm ṚV. 3, 60, 5. ìdaṃ tè annàṃ yujyàṃ samûkṣitàṃ tasyehì pra drâvā̀ pibâ 8, 4, 12. vasûnā̀ samûkṣata AV. 5, 28, 4. 7, 75, 2. tejâsā mā̀ samûkṣatu 10, 3, 17. 19, 27, 5. ŚAT. BR. 9, 2, 1, 11. fgg. rudhireṇa (śoṇitena) samukṣitaḥ MBH. 3, 522. 16422. 4, 790. R. 3, 75, 8. 5, 68, 4. sikatābhiḥ MBH. 13, 1812. divyagandhasamukṣita R. 2, 91, 33. śaraiḥ saroṣāgnisamukṣitaiḥ MBH. 1, 8255.
1) erwachsen, herangewachsen, erstarkt: dī̀dethà kaṇvâ ṛ̀tajā̂ta ukṣìtaḥ ṚV. 1, 36, 19. ta ûkṣìtāsô mahìmānâmāśata 85, 2. 114, 7. 2, 21, 3. sā̀kaṃ jā̀tāḥ sùbhvâḥ sā̀kamûkṣìtāḥ 5, 55, 3. 8, 7.
— 2) alt geworden: sā̀dhvapā̂ṃsi sànatā̂ na ukṣìte ùṣāsā̀naktā̂ vàyyêva raṇvìte 2, 3, 6. indrâmajùryaṃ jàrayântamukṣìtaṃ sànādyuvā̂nam 16, 1. — caus. ukṣayate stärken: te tvā̀ madā̂ bṛ̀hadîndra svadhāva ìme pī̀tā ûkṣayanta dyùmantâm ṚV. 6, 17, 4.
— ati überragen, überlegen sein: na tvā̂vā̂m̐ indrà kaścàna na jā̀to na jâniṣyàte 'tì viśvâṃ vavakṣitha ṚV. 1, 81, 5. 102, 8. atî tṛ̀ṣṭaṃ vâvakṣìthāthaìva sùmanā̂ asi 3, 9, 3.
— sam partic. sámukṣita gestärkt, ermuthigt: stomaîḥ ṚV. 5, 56, 5. Könnte auch zu 1. ukṣ gehören.
— abhi und — praḥ yadiṣṭarūparasagandhasparśaṃ prokṣitamabhyukṣitaṃ ca tacchuci KAṆ. 6, 2, 5. prokṣitaṃ mantreṇodakasiktam, abhyukṣitaṃ vinā mantramudakasiktam Schol. mit abhi KATHĀS. 51, 220.
— ava Z. 1 lies 6, 2, 7, 4.
— nis lies 11, 5, 3, 4. 7.
— pari BHĀG. P. 11, 27, 37.
— pra, tadadbhirdevayajanaṃ dravyāṇyātmānameva ca . prokṣya BHĀG. P. 11, 27, 21. Z. 6 R. ed. Bomb. liest prokṣyase putram, der Schol. hat aber prokṣase vor Augen gehabt, da er sagt vartamānasāmīpye laṭ .
— Vgl. oben unter — abhi .
— sam KATHĀS. 71, 268.
ánu 2) beträufeln [A.].
abhí 2) besprühen [A.].
ā́ 2) beträufeln [A.].
prá 3) schmücken [A.]. mit [I.].
ví, 2) beträufeln [A.].
sám 1) ausgiessen [A.].
Stamm ukṣá:
-ánti 2) rájāṃsi {166,3}.
-an {297,10}, wol verderbte Lesart.
-atam [2. d. Impv.] 2) kṣatrám {157,2} (bildlich); gávyūtím {625,6}; nas {417,5}. — ā́ gávyūtim {296,16}; {578,5}; {581,4}.
-ata [-atā, 2. p.] 1) ghṛtám {87,2}.
-áte [3. s. med.] ví 2) víśvam {918,5}.
-ánte 3) áśvān {413,1}; {225,3} (átiān iva‿ ājíṣu).
-éthām [2. d. Impv.] 2) sukṣitī́s {580,4}.
Imperf. aúkṣa- (tonlos in {916,7}):
-an 2) (barhís) {243,9}. — prá 3) {916,7} yajñám.
Perf. vavakṣ [vgl. vakṣ]:
-kṣe abhi 2) ene {146,2} (ukṣā́ d. h. agnís).
Part. ukṣámāṇa [vgl. 2. ukṣ]:
-as prá 3) ródasī {396,14}.
-am 4) sómam {811,5}.
-ās [m.] ánu 2) tanúam {507,4}.
-e [d. f.] 4) (dyā́vāpṛthivī́) {352,2}.
-ās [A. p. f.] 4) apás {338,4}.
Part. II. ukṣita:
-am sám 1) sutám sómam {294,5}; ánnam {624,12} (tásya piba); -ānaam marútām stómais {410,5}.
Stamm úkṣa, ukṣá (s. Part.).
Aor. aúkṣa, aúkṣ-:
-īs {853,7}.
-at {881,7}.
Stamm des Caus. ukṣaya:
-anta dyumántam {458,4}.
Part. úkṣat:
-antam {114,7}.
ukṣámāṇa:
-ās (marútas) {411,8}.
ukṣitá [s. 1. ukṣ]:
-ás {36,19}; {212,3}; {362,7}; {784,7}.
-ám [m.] {114,7}; {207,1}.
-ā́s (marútas) {409,3}.
-ā́sas (marútas) {85,2}.
-é [d. f.] {194,6}.
— 1) träufeln lassen , sprengen.
— 2) beträufeln — , besprengen mit (Instr.). ukṣitá besprengt , benetzt.
— 3) Med. träufeln.
— 4) Med. sprühen (Funken).
— 5) harnen.
— 6) ukṣita reichlich versehen mit (im Comp. vorangehend).
— Mit anu Act. Med. beträufeln , besprengen , besprühen.
— Mit abhi, ava und ā Act. beträufeln , besprengen.
— Mit ud Act. hinauf — , hinaussprengen.
— Mit upa Act. hinzusprengen.
— Mit nis Act. wegsprengen , wegspritzen.
— Mit pari ringsum besprengen.
— Mit anupari dass. GOBH. 1,3,11. 8,26. GAUT. 25,4.
— Mit abhipari einen Guss machen um GOBH. 1,3,5.
— Mit pra Act.
— 1) vor sich hinsprengen.
— 2) besprengen , weihen.
— 3) durch Besprengung zum Opfertode weihen , schlachten.
— Caus. vor sich hinsprengen.
— Mit saṃpra
— 1) besprengen.
— 2) Med. sich besprengen.
— Mit vi
— 1) Act. vergiessen.
— 2) Med. überträufeln.
— Mit abhivi hinsprengen nach (Acc.).
— Mit sam
— 1) ausgiessen.
— 2) besprengen , begiessen.
— 3) samuksita übergossen — , so v.a. reichlich versehen mit (Instr. oder im Comp. vorangehend) ,
— Caus. ukṣayate stärken.
— Mit sam. Partic. sámukṣita zugleich gestärkt , — ermuthigt. — Vgl. vakṣ.
sanguine conspersus. (Lith. ûkana tempestas pluvia,
cf. etiam hib. uisg, uisge «water, a river», uisgeach
«aquatic, watery, fluid, moist, pluvial», transpositis lit-
teris k, ṣ, nisi uisg pertinet ad r. viṣ irrigare, unde
ukṣ ortum esse possit, ejecto i et additâ sibilante, ratio-
ne habitâ euphoniae legis 99.).
√ 1 ukṣ ‘sprinkle’[6.] ukṣáti etc. V.+ -te etc. V.+ [perfect: ukṣāṃ cakāra] aorist: [5.] aukṣiṣam etc. future: [1.] ukṣiṣyati etc. – [2.] ukṣitā verbal: ukṣitá V.+ -úkṣya B.+ secondary: passive: ukṣyate etc. B.+ causative: ukṣayati etc. S.+ derivatives: -ukṣ -ukṣa B.S. ukṣán V.+ úkṣaṇa AV.+ ukṣaṇīya JB. -ukṣitavya B.C. úṣṭṛ B.S. uṣṭṛ́ RV. úṣṭra V.+ Whether ukṣán and uṣṭṛ́ etc. belong here, is very doubtful.
√ 2 ukṣ, vakṣ see √ vakṣ
√ vakṣ, ukṣ ‘increase’ present: [6.] úkṣant perfect: vavákṣa vavakṣé etc. vavákṣitha aorist: [3.] vavákṣat – [5.] aúkṣīs [future: vakṣiṣyati vakṣitā] verbal: ukṣitá secondary: causative: ukṣayanta vakṣayam derivatives: vákṣaṇa vakṣáṇā? V. vakṣáṇi RV. vakṣátha RV. vákṣas? V.+