ugratārā
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 172, col. 2.
ugra—tārā f.
N. of a goddess, KālikāP.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 5,
p. 1154.
ugratārā (
ugra + tā°) f. N. pr. einer Göttin
ŚKDR. nach dem
KĀLIKĀ-P.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 216, col. 1.
ugratārā f.
N.pr. einer Göttin.
Vācaspatyam
☞
p. 1056, col. 1.
ugratārā strī ugrādapi bhayāt tārayati bhaktān tṝ—ṇic-
ac 5 ta0 . tārārūpāyāṃ devyām . “tārakatvāt
sadā tārā mahāmokṣapradāvinī . ugrāpattāriṇī
yasmādugratārā prakīrttitaiti tantroktā'sya vā niruktiḥ .
tadāvirbhāvaḥ kālikāpu0 81 a0 “viniḥsṛtāyāṃ
devyāstu mātaṅgyāḥ kāyatastadā . bhinnāñjananibhā kṛṣṇā
sā'bhūdgaurī kṣaṇādapi . kālikākhyā'bhavat sāpi himā-
calakṛtāśrayā . tāmugratārāmṛyaṣo vadantīha manīṣiṇaḥ .
ugrādapi bhayādrakṣet yasmāt bhaktān sadāmbikā . eṣevai-
kajaṭākhyātiṃ yasmāttasyā jaṭaikikā . śṛṇṛtaṃ cintanaṃ
cāsyāḥ samyak vetālabhairavau! . yathā dhyātvā mahādevīṃ
bhaktaḥ prāptotyabhīpsitam . caturbhujāṃ kṛṣṇavarṇāṃ muṇḍamā-
lāvibhūṣitām . khaḍagaṃ dakṣiṇapāṇibhyāṃ bibhratīndravaraṃ
tvadhaḥ . kartrīñca kharparañcaiva kramādvāmena bibhratīm .
khaṃ likhantīṃ jaṭāmekāṃ vibhratīṃ śirasā svayam . muṇḍamā-
lādharāṃ śīrṣe grīvāyāmapi sarvvadā . vakṣasā nāgahārantu
pibhratīṃ raktalocanām . kṛṣṇavastradharāṃ kaṭyāṃ vyāghrājinasa-
manvitām . vāmapādaṃ śavahṛdi saṃsthāpya dakṣiṇaṃ padam .
vinyasya siṃhapṛṣṭhe tu lelihānāṃ śavaṃ svayam . sāṭṭahāsa
mahāghorārāvayuktātibhīṣaṇā . cintyogratārāḥ katataṃ
bhaktimadbhiḥ sukhepsubhiḥ” anyatra ca “rūpaṃ śṛṇu naraśreṣṭha!
yena dhyeyā sadā śivā . kṛṣṇā lambodarī dīrghā viralā rakta-
dantikā . caturbhujā kṛśāṅgī tu dakṣe kartṛkakharparau .
khaḍga cendīvaraṃ vāme śīrṣe tvekajaṭāṃ punaḥ . vāmapādaṃ
śavasyorvvornidhāyotthāpya dakṣiṇam . śavasya hṛdaye nyasya
sāṭṭahāsaṃ prakurvvatī . nāgahāraśiromālābhūṣitā
kāmadā parā” . asyārūpaviṣaye bahuvipratipattirastī-
tyatastannirūpaṇaṃ tāvat kriyate
rāghavakṛte pañcakalpatarau mandāravṛkṣaprakaraṇe śrīśaṅkarācāryya
kṛtaitadīyamūrttiprakāśakastotraṃ yathā . “jvalatpābaka-
jvālayojjvālabhāsvaccitāmadhyasaṃsthāṃ supuṣṭāṃ sukharvām .
śavaṃ vāmapādena kaṇṭhe nipīḍya sthitāṃ dakṣiṇenāṅghriṇorū
nipīḍya . vṛhadbhīmalambodarīṃ meghavarṇṇāṃ samuttuṅgapīnastanā
bhogaramyām . javārāgarāgapravṛttatrinetrāṃ lalajji-
hvayā daṃṣṭrayā bhīṣaṇāsyām . lasaddvīpicarmmāvṛtāṅgīṃ
nitambe jaṭājūṭamadhyasthitendīvarālīm . śirodeśabhā-
svatpiśaṅgābhasarpāṃ jaṭājūṭamadhyasthitākṣobhyamūrtim . mithaḥ
keśabandhāt śiraśchinnasadyogalacchoṇitāṃ mānavīṃ muṇḍamā-
lām . dadhānāṃ ca pañcāśadākhyānasaṃkhyām ataśchinnamu-
ṇḍālisaṃnāmitāṅgīm . samācchinnamāṃsotkarāmūrddhadakṣe sphura-
tpāṇinā dhārayantīṃ mahāsīm . kare vāma īṣatsphura-
draktanālaṃ lasannīlapaṅkeruhaṃ dhārayantīm . kare savya uccai-
radhastāddadhānāṃ śitāṃ karttṛkāṃ vāmapāṇau kapālam .
jagadvarttisaṃsārasaṃjātajāḍyaṃ svataḥ karttṛkādhārayā khaṇḍa-
yantīm . vicitrāsthimālaṃ karālaṃ kapālaṃ lalāṭe ca
pañcānvitaṃ dhārayantīm” . iti tatraiva mantrapradīpe “mahā-
ṣṭāsiddhiprakaṭāhibhūṣaṇām ityanena aṣṭanāgānāmaṣṭasiddhirūpa-
tvoktyā teṣāṃ bhūṣaṇaviśeṣarūtayā yathā sthitistathā tatraiva
darśitaṃ yathā . “jaṭāsvanantaḥ śravasośca takṣako mahādi-
padmo hṛdi hārabhūṣaṇam . tathaiva karkoṭakṛtopavītakam sa
mekhalāyāmatha devi! vāsukiḥ . sa śaṅkhapālaḥ kila kaṅka-
ṇodgataḥ kareṣu, padmaḥ padayuksamāśrayaḥ . bhujeṣu nāgaḥ kuli-
ko'ṅgade mataḥ” iti “teṣāṃ varṇṇā api kramaśodarśitāḥ
sito'tha raktīdhavalaśca mecakaḥ tathaiva poto'pyasiptaśca pāṭalaḥ .
bhujaṅgamānāmiha varṇajātayo bhavanti sarveṣu nareṣusanti tāḥ” .
tataścāyaṃ nirgalitārthaḥ . abhraṃ lihapiśaṅkaikajaṭā javākusuma-
saṅkāśatakṣakanāgakṛtakuṇḍalā śubhraśeṣanāgakṛtahārā dūrvvā-
dalaśyāmanāgakṛtayajñopavītā nīlavarṇṇā lamvodarī kharvā
caturbhujā tatra upari dakṣiṇe saraktamāṃsakhaṇḍamaṇḍitamuṣṭi-
niviṣṭajaṭājūṭasaṃlagnograkhaḍgavibhūṣitakarā upari vāme
raktanālakiñcidvikasvaranīlotpalakarā adhastāt dakṣiṇe
vījabhūṣitakarttṛkālaṅkratakarā adhastāt vāme trijagajjāḍya-
khaṇḍakakapālamaṇḍitakarā bhujacatuṣṭaye dhūmrābhanāgakṛtake-
yūrā kanakābhanāgakṛtakaṅkaṇā śavārūḍhā pratyālīḍhasthānā-
dhiṣṭhitā nirbharayantraṇāprāyeṇa śavahṛdayasthitadakṣiṇacaraṇā
śavorudvayasthitaprāsāritavāmapādā kundābhanāgakṛtakaṭīsūtrā
pāṭalanāgakṛtanupūrālaṅkṛtā sadyaśchinnagaladradhirānyonyakeśa-
grathitapādapadma pralambita—pañcāśattamanṛmuṇḍamālā jvala-
danalacitāmadhyasthitā dvīpicarmmālaṅkṛtakṛṣṇavastrā yoṣi-
dakhilālaṅkārabhūṣitā maulāvakṣobhyarūpanāgabhūṣitā pañca-
saṃkhyānvitakapālamālābhūṣitalalāṭā lalajjihvā vṛhaddaṃṣṭrā
ityevaṃ rūpā . atra pramāṇavākyayoḥ śavahṛdayasthatve vāmada-
kṣiṇapādayorvikalpaityatomūrttidvayamityanye . pratyīlāḍhapadā-
ṅghiśavahṛdityukteḥ āloḍhaṃ dakṣiṇaṃ pādaṃ pratyālīḍhaṃ tu
vāmakamityukteḥ ālīḍhaśabde darśitavākyācca pratyālīḍha-
śabdasya ālīḍhaviparyyayarūpatvāt vāmacaraṇasyaiva śava-
hṛdayasthitiriti tu nyāyyam .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 219.
ugratārā , strī, (ugrādapi bhayāt bhaktān trāti
tārayati vā yā .. ugra + tṝ + ṇic + ac +
ṭāp . yathā, niruktau .
“ugrādapi bhayāt trāti yasmāt bhaktān sadā-
mbikā” .) devīviśeṣaḥ . asyā utpattyādi
yathā, —
“sarvveṣāmeva devānāṃ yajñabhāgānapāharat .
svayaṃ śumbho niśumbhaśca dikpālatvaṃ tathā gatau ..
sarvve suragaṇāḥ sendrāstato gatvā himācalam .
gaṅgāvatāranikaṭe mahāmāyāṃ pratuṣṭuvuḥ ..
anekasaṃstutā devī tadā sarvvāmarotkaraḥ .
mātaṅgavanitāmūrttirbhūtvā devānapṛcchata ..
yuṣmābhiramarairatra stūyate kā ca bhāvinī .
kimarthamāgatā yūyaṃ mātaṅgasyāśramaṃ prati ..
evaṃ bruvantyā mātaṅgyāstasyāstu kāyakoṣataḥ .
samudbhūtābravīddevī māṃ stuvanti surā iti ..
śumbho niśumbho hyasurau bādhete sakalān surān .
tasmāttayorbadhāyāhaṃ stūye'dya sakalaiḥ suraiḥ ..
viniḥsṛtāyā devyāstu mātaṅgyāḥ kāyatastadā .
bhinnāñjananibhā kṛṣṇā sābhūdgaurī kṣaṇādapi ..
kālikākhyābhavat sāpi himācalakṛtāśrayā .
tāmugratārāmṛṣayo vadantīha manīṣiṇaḥ ..
ugrādapi bhayāttrāti yasmād bhaktān sadāmbikā .
etasyāḥ prathamaṃ vījaṃ kathitaṃ tantrameva ca” .. * ..
“eṣaivaikajaṭākhyātiryasmāttasyā jaṭādhikā .
śṛṇu tvaṃ cintanaṃ cāsyāḥ samyak vetālabhairavau ..
yathā dhyātvā mahādevīṃ bhaktaḥ prāpnotyabhīpsitam .
caturbhujāṃ kṛṣṇavarṇāṃ muṇḍamālāvibhūṣitām ..
khaḍgaṃ dakṣiṇapāṇibhyāṃ bibhratīndīvaraṃ tvadhaḥ .
kartrīñca kharparañcaiva kramādvāmena bibhratīm ..
khaṃ likhantīṃ jaṭāmekāṃ bibhratīṃ śirasā svayam .
muṇḍamālāṃ dharāṃ śīrṣe grīvāyāmapi sarvvadā ..
vakṣasā nāgahārantu bibhratīṃ raktalocanām .
kṛṣṇavastradharāṃ kaṭyāṃ vyāghrājinasamanvitām ..
vāmapādaṃ śavahṛdi saṃsthāpya dakṣiṇaṃ padam .
vinasya siṃhapṛṣṭhe tu lelihānā śavaṃ svayam ..
sāṭṭahāsamahāghorā rāvayuktātibhīṣaṇā .
cintyogratārā satataṃ bhaktimadbhiḥ sukhepsubhiḥ” .. * ..
“etasyāḥ saṃpravakṣyāmi yā aṣṭau yoginīstu tāḥ .
mahākālyatha rudrāṇī ugrā bhīmā tathaiva ca .
ghorā ca bhrāmarī caiva mahārātriśca saptamī ..
bhairavī cāṣṭamī prīktā yoginīstāḥ prapūjayet” .
iti kālikāpurāṇe 60 adhyāyaḥ .. * .. apica
“brahmaśailasya pūrvvasyāṃ bhūmipīṭhe vyavasthitā .
“cārunimnaṃ śubhāvarttaṃ kāmākhyānābhimaṇḍalam ..
yatrogratārārūpeṇa ramate parameśvarī .
tatra tenaiva rūpeṇa pūjitavyā śubhātmikā ..
tasyāstu vījaṃ pūrvvasmin uttare pratipāditam .
rūpaṃ śṛṇu naraśreṣṭha yena dhyeyā sadāśivā ..
kṛṣṇā lambodarī dīrghā viralā raktadantikā .
caturbhujā kṛśāṅgī tu dakṣe karttṛkakharparau ..
khaḍgaṃ cendīvaraṃ vāme śīrṣe tvekajaṭāṃ punaḥ .
vāmapādaṃ śavasyorvvornidhāyotthāya dakṣiṇam ..
śavasya hṛdaye nyasya sāṭṭahāsaṃ prakurvvatī .
nāgahāraśiromālābhūṣitā kāmadā parā ..
trikoṇaṃ maṇḍalaṃ cāsyā huṃkāramadhyavījakam .
dvāre nānāyoginīnāṃ nāmānyasyāstu tantrake ..
jñeyāni naraśārddūla tatproktaṃ vānyagocare” .
iti kālikāpurāṇe kāmākhyārūpanirṇaye 81
adhyāyaḥ .. * .. sā ca vaśiṣṭhaśāpāt vāmā
bhūtā . yathā, —
aurvva uvāca .
“etadviṣṇorvvacaḥ śrutvā vidhinā sahitaḥ sa tu .
aṅgīcakāra hṛdaye tadvacaḥ sādhyasādhane ..
visṛjya tān brahmaviṣṇuyamān vṛṣabhavāhanaḥ .
ādāya sagaṇān sarvvān kāmarūpāntaraṃ yayau ..
ugratārāṃ tato devīṃ gaṇāṃśca prāha śaṅkaraḥ .
utsārayantu sakalān imān lokān gaṇā drutam ..
ugratāre mahādevi tvañcāpyutsāraya drutam ..
tato gaṇāḥ kāmarūpāddevīcāpyaparājitā .
lokānutsārayāmāsuḥ pīṭhaṃ karttuṃ rahasyakam ..
utsāryyamāne loke tu caturvvarṇairdvijātibhiḥ .
sandhyācalo gato vipro vaśiṣṭhaḥ kupito muniḥ ..
so'pyugratārayā devyā utsārayitumīśayā .
gaṇaiḥ saha vṛtaḥ prāha śāpaṃ kurvvan sudāruṇam .
yasmādahaṃ dhṛtaṃ vāme tvayotsārayituṃ muniḥ ..
tasmāttvaṃ vāmyabhāvena pūjyā bhava samantrikā .
bhartsyanti mlecchavat yasmādgaṇāste mandabaddhayaḥ .
bhavantu mlecchāstasmādva bhavatyā kābharūpake ..
mahādevo'pi yasmānmāṃ niḥsārayitumudyataḥ .
tapobalaṃ muniṃ dāntaṃ mlecchavadvedapāragabh ..
tasmāt mlecchapriyo bhūyāt śaṅkaraścāsthibhasmadhṛk .
etattu kāmarūpākhyaṃ mlecchairguptraṃ bhavadbalaṃ ..
svayaṃ viṣṇurna cāyāti yāvat kālamidaṃ punaḥ .
viralāścāgamāḥ santu yatra tatpratipādakāḥ ..
viralaṃ yastu jānāti kāmarūpāgamaṃ budhaḥ .
sa eva prāptakāle'pi pūrvvaṃ phalamavāpsyati ..
evamuktvā vaśiṣṭhastu tatraivāntaradhīyata .
te gaṇāḥ mlecchatāṃ yātāḥ kāmarūpe surālaye ..
vāmā'bhūdugratārāpi śambhurmleccharato'bhavat” .
iti ca kālikāpurāṇe 83 adhyāyaḥ ..