See also udgīthaḥ.
1 A portion of the Sāma Veda.
2 Designation of the triliteral name of God.
3 Chaunting the Sāma Veda.
E. ud up, aloud, gai to sing, and thak Uṇādi aff.
A portion of the Sāma Veda, Dev.
4, 9.
m. (-thaḥ)
1. A portion of the Sama Veda.
2. Designation of the
triliteral name of God.
3. Chaunting the Sama Veda.
E. ud up,
aloud, gai to sing, and thak Unādi aff.
Le monosyllabe sacré oṃ.
°vid- a. versé dans ce chant.
1) das Singen des Sāman, das Geschäft des Udgātar: ùdgī̀thaḥ prastûtaṃ stùtam AV. 11, 7, 5. 15, 3, 8. TS. 3, 2, 9, 5. sa ṛcaiva hautramakarodyajuṣādhvaryavaṃ sāmnodgītham AIT. BR. 5, 32. 33. ŚAT. BR. 13, 2, 3, 2. 14, 4, 1, 2. 25. CHĀND. UP. 1, 1, 1. 5. 10, 10. 2, 2, 1. fgg. DEV. 4, 9. neutr. ŚAT. BR. 14, 9, 3, 9.
— 2) N. pr. ein Sohn Bhava's VP. 165.
1) = sāmavedadhani und praṇava SUBHŪTICANDRA bei UJJVAL. zu UṆĀDIS. 2, 10; vgl. omityetadakṣaramudgīthamupāsīta CHĀND. UP. 1, 1, 1. Im engern Sinne, als einer der 5 oder 6 sāmavidhi, der Gesang des eigentlichen Sāman (während bei den andern Vidhi die Zuthaten vorn und hinten gesungen werden) LĀṬY. 6, 10, 13. fgg. ṢAḌV. BR. 1, 4. 3, 1.
— 2) N. pr. eines Sohnes des Bhūman BHĀG. P. 5, 15, 5. smarodrītha (= smarasahita udgīthaḥ Schol.) 10, 85, 51.
— 1) m. und n. (ausnahmsweise) das Singen des Sāman. das Geschäft des Udgātar ; insbes. der Gesang des eigentlichen Sāman (ohne die Zuthaten) und ein best. Theil eines Sāman MĀDH. KĀLAN. 82,b.
— 2) m. N.pr.
— α) eines Sohnes des Bhuva (VP. 2,1,38) oder Bhūman.
— β) eines Commentators SĀY. zu ṚV. 10,46,5.
“vṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāsīta purovāto hiṅkāro, megho
jāyate sa prastāvo, varṣati sa udgītho, vidyotate stanayati
sa pratihāraḥ, udgṛhṇāti tannidhanaṃ, varṣati hāsmai varṣayati
ha ya etadevaṃvidvān vṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāste . sarvvā-
svapsu pañcavidhaṃ sāmopāsīta megho yat samplavate sa
hiṅkāro, yadvarṣati sa prastāvo, yāḥ prācyaḥ syandante sa
udgītho, yāḥ pratīcyaḥ sa pratihāraḥ samudro nidhanam .
na hāpsu praityapsumān bhavati ya etadevaṃvidvān sarvvā-
svapsu pañcavidhaṃ sāmopāste” .
ṛtvādiṣu pañcavidhasyopāsanaṃ tatraivoktam
“ṛtuṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta vasanto hiṅkāro,
grīṣmaḥ prastāvo, varṣā udgīthaḥ, śaratpratihāro, hemanto
nidhanam . kalpante hāsmā ṛtava ṛtumān bhavati ya eta-
devaṃ vidvānṛtuṣu pañcavidha sāmopāste” .
“paśuṣupañcavidhaṃ sāmopāsītājā hiṅkāro,'vayaḥ prastāvo,
gāva udgītho'śvāḥ pratihāraḥ puruṣo nidhanam . bhavanti
hāsya paśavaḥ, paśumān bhavati ya etadevaṃvidvān paśuṣu
pañcavidhaṃ sāmopāste”
“prāṇeṣu pañcavidhaṃ parovarīyaḥ sāmopāsīta prāṇo
hiṅkāro, vāk prastāva, ścakṣurudgīthaḥ, śrotraṃ pratihāro, mano
nidhanaṃ, parovarīyāṃsi vaitāni . parovarīyo hāsya
bhavati parovarīyaso ha lokāñjayati ya etadevaṃvidvān
prāṇeṣupaṅkavidhaṃ parovarīyaḥ sāmopāsta iti tu pañcavi-
dhasya” . vāci saptavidhasya sāmra upāsanaṃ tatraivoktam
“atha saptavidhasya vāci saptavidhaṃ sāmopāsīta yatkiñca
vāco huṃ iti sa hiṅkāro, yatpreti sa prastāvo, yadeti
sa ādiḥ, (praṇavaḥ) . yaduditi sa udgītho, yatpratīti sa
pratihāro, yadupeti sa upadravo, yannīti tannidhanam .
dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati
ya etadevaṃ vidvānvāci saptavidhaṃ sāmopāste” .
āditye saptavidhasyopāsanaṃ tatraivoktam
“atha svalvamumādityaṃ saptavidhaṃ sāmopāsīta sarvvadā
samastena sāma . māṃ pratimāṃ pratīti sarvveṇa samaḥ tena sāma .
tasminnimāni sarvvāṇi bhūtānyanvāyattānīti vidyāttasya
yatpurodayātsa hiṅkāra, stadasya paśavo'nvāyattāstasmātte
hiṅkurvanti hiṅkārabhājino hyetasya sāmnaḥ . atha yat-
prathamodite sa prastāva, stadasya manuṣyā anvāyattāstasmātte
prastutikāmāḥ praśaṃsākāmāḥ prastāvabhājinohyetasya sāmnaḥ .
atha yatsaṅgavavelāyāṃ sa ādityaḥ (oṅkāraḥ) tadasya vayāṃ-
syanvāyattāni tasmāttānyantarikṣe'nārambaṇānyādāyātmānaṃ
paripatantyādibhājīni hyetasya sāmnaḥ . atha yatsamprati
madhyandine sa udgītha, stadasya devā anvāyattāstasmātte
sattamāḥ prājāpatyānāmudgīthabhājino hyetasya sāmnaḥ .
atha yadūrddhvaṃ madhyandināt prāgaparāhṇatsa pratihāra, stadasya
garbhā anvāyattāstasmātte pratihṛtā nāvapadyante pratihāra-
bhājino hyetasya sāmnaḥ . atha yadūrddhvamaparāhṇāt prāga-
stamayātsa upadrava, stadasyāraṇyā anvāyattāstasmātte puruṣaṃ
dṛṣṭvā kakṣaṃ śvabhramityupadravantyupadravabhājinī hyetasya sāmnaḥ .
atha yatprathamāstamite tannidhanaṃ tadasya pitaro'nvāyattā-
stasmāttannidadhati nidhanabhājino hyetasya sāmnaḥ . evaṃ
khalvamumādityaṃ saptavidhaṃ sāmopāste” .
atimṛtyuphalāya saptavidhasāmopāsanaṃ tatraivoktam
“atha khalvātmasammitamatimṛtyu saptavidhaṃ sāmopāsīda
hiṅkāra iti tryakṣaraṃ prastāva iti tryakṣaraṃ tatsamam .
ādiriti dvyakṣaraṃ pratihāra iti caturakṣaraṃ tata i-
haikaṃ tatsamam . udgītha iti tryakṣaramupadrava iti catu-
kṣaraṃ tribhistribhiḥ samaṃ bhavatyakṣaramatiśiṣyate trya-
kṣaraṃ tatsamam . nidhanamiti tryakṣaraṃ tatsamameva bhavati,
tāni ha vā etāni dvāviṃśatirakṣarāṇi . ekaviṃśatyā-
dityamāpnotyekaviṃśo vā ito'sāvādityo dvāviṃśena para-
mādityājjayati tannākaṃ tadviśokam . āptotīhādityasya
jayaṃ paro hāsyādityajayājjayo bhavati ya etadevaṃvi-
dvānātmasammitamatimatyu saptavidhaṃ sāmopāste sāmopāste” .
punaḥ pañcavidhasya manaādināmrā upāsanaṃ tatroktaṃ yathā
“mano hiṅkārovākyastāvaccakṣurudgīthaḥ śrotraṃ pratihāraḥ
prāṇo nidhanametadgāyatraṃ prāṇeṣu protam . sa ya evame-
dgāyatraṃ prāṇeṣu protaṃ veda prāṇī bhavati sarvamāyureti
jyogjīvati mahān prajayā paśubhirbhavati mahān
kīrttyā, mahāmanāḥ syāttadvratam . abhimanthati sa hi-
ṅkāro dhūmo jāyate sa prastāvo jvalati sa udgītho
'ṅgārā bhavanti sa pratihāra upaśāmyati tannidhanaṃ saṃśā-
myati tannidhanametadrathantaramagnau protam . sa ya evametadratha-
ntaramagnau protaṃ veda brahmavarcasvyannādo bhavati sarvamāyureti
jyogjīvati mahān prajayā paśubhirbhavati mahān
kīrttyā, na pratyaṅṅagnimācāmenna niṣṭhīvettadvratam .
upamantrayate sa hiṅkāro jñapayate sa prastāvaḥ striyā sahaṃ
śete sa udgīthaḥ pratistrī saha śete sa pratihāraḥ kālaṃ
gacchati tannidhanaṃ pāraṃ gacchati tannidhanametadvāmadevyaṃ mi-
thune protam . sa ya evametadvāmadevyaṃ mithune protaṃ veda
mithunībhavati mithunānmithunāt prajāyate sarvamāyureti
jyogjīvati mahān prajayā paśubhirbhavati mahān kīrttyā,
na kāñcana pariharettadvratam . udyan hiṅkāraḥ uditaḥ
prastāvo madhyandina udgītho'parāhṇaḥ pratihāro'staṃ ya-
nnidhanametadvṛhadāditye protam . sa ya evametadvṛhadāditye
protaṃ veda tejasvyannādo bhavati sarvamāyureti jyogjīvati
mahān prajayā paśubhirbhavati mahān kīrttyā, tapantaṃ na
nindettadvratam . abhrāṇi samplavante sa hiṅkāro megho
jāyate sa prastāvo varṣati sa udgītho vidyotate stana-
yati sa pratihāra udgṛhṇāti tannidhanametadvairūpaṃ parjanye
protam . sa ya evametadvairūpaṃ parjanye protaṃ veda virū-
pāṃśca surūpāṃśca paśūnavarundhe sarvamāyureti jyogjīvati
mahān prajayā paśubhirbhavati mahān kīrttyā varṣantaṃ ma
nindettadvratam . vasanto hiṅkāro grīṣmaḥ prastāvo varṣā
udgīthaḥ śarat pratihāro hemanto nidhanametadvairājamṛtuṣu
protam . sa ya evamevadvairājamṛtuṣu prota veda virājati
prajayā paśubhirbrahmavarccasena, sarvamāyureti jyogjīvati
mahān prajayā paśubhirbhavati mahān kīrttyā, ṝtūnna ninde-
ttadvratam . pṛthivī hiṅkāro'ntarikṣaṃ prastāvo dyauru-
dgītho diśaḥ pratihāraḥ samudro nidhanametāḥ śakkaryo
lokeṣu protāḥ . sa ya evametāḥ śakkaryo lokeṣu protā
veda lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahān pra-
jayā paśubhirbhavati mahān kīrttyā, lokānna nindettadvra-
tam . ajā hiṅkāro'vayaḥ prastāvo gāva udgotho'śvāḥ
patihāraḥ puruṣo nidhanametā revatyaḥ paśuṣu protāḥ .
sa ya evametā raivatyaṃ paśuṣu protā veda, paśumān bhavati
sarvamāyureti jyogjīvati mahān prajayā paśubhirbhavati
mahān kīrttyā, paśūnna nindettadvratam . loma hiṅkāraḥ
tvak prastāvo māṃsamudgītho'sthi pratihāro majjā ni-
dhanametadyajñāyajñīyamaṅgeṣu protam . sa ya evametadyajñā
yajñīyamaṅgeṣu protaṃ vedāṅgībhavati nāṅgena vihūrchati
sarvamāyureti jyogjīvati mahān prajayā paśubhirmavati
mahān kīrttyā, saṃvatsaraṃ majjño nāśnīyāttadvrataṃ majjño
nāśnīyāditi vā . agnirhiṅkāro vāyuḥ prastāva āditya
udgītho nakṣatrāṇi pratihāraścandramā nidhanametādrājanaṃ
devatāsu protam . sa ya evametadrājanaṃ devatāsu protaṃ
vedaitāsāmeva devatānāṃ salokatāṃ sārṣṭitāṃ sāyujyaṃ ga-
cchati sarvamāyureti jyogjīvati mahān prajayā paśubhirbha-
vati mahān kīrttyā, brāhmaṇānna nindettadvratam . trayī vidyā
hiṅkārastraya ime lokāḥ sa prastāvo'gnirvāyurādityaḥ
sa udgītho nakṣatrāṇi vayāṃsi marīcayaḥ sa pratihāraḥ
sarpā gandharvāḥ pitarastannidhanametatsāma sarvasmin protam .
sa ya evametatsāma sarvasmin protaṃ veda sarvaṃ ha bhavati .
tadeṣa śloko bhavati ‘yāni pañcadhā trīṇi tebhyo na
jyāyaḥ paramanyadasti . yastadveda sa veda sarvaṃ sarvā diśo
balimasmai haranti’ sarvamasmītyupāsīta tadvratam” .
evaṃ sāmāvayavānāṃ tattaddaṣṭyopāsanamuktvā udgītharū-
pāvayavasya oṅkārādidṛṣṭyopāsanayuktaṃ tatraiva yathā
“omityetadakṣaramudgīthaḥ tadvā etanmithunaṃ yadvāk ca prāṇaścarka
ca sāma ca . tadetanmithunamomityetasminnakṣare saṃsṛjyate yadā
vai mithunau samāgacchata āpayato vai tāvanyonyasya kā-
mam . āpayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vi-
dvānakṣaramudgīthamupāste . tadvā etadanujñākṣaraṃ yaddhi kiñcā-
nujānātyomityeva tadāha eṣo eva samṛddhiryadanujñā sama-
rddhayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃvidvānakṣaramu-
dgothamupāste . teneyaṃ trayī vidyā varttate omityāśrā-
vayatyomiti śaṃsatyomityudgāyatyetasyaivākṣarasyāpacityai
mahimnā rasena . tenobhau kuruto yaścaitadevaṃ veda yaśca na
veda . nānā tu vidyā cāvidyā ca . yadeva vidyayā ka-
roti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryyavattaraṃ bhavatīti khalveta-
syaivākṣarasyopavyākhyānaṃ bhavati” . tasya prāṇadṛṣṭyā upāsana
mukta tatraiva “devāsurā ha vaiyatra saṃyetire ubhaye prājāpa-
tyāstadva devā udgīthamājahruranenainānabhibhaviṣyāma iti .
te ha nāsikya prāṇamudgīthamupāñcakrire taṃ hāsurāḥ pā-
panā vividhuḥ tasmāttenobhayaṃ jiṃghrati surabhi ca durgandhi
ca pāpmanā hyeṣa viddhaḥ . atha ha vācamudgīthamupasāñca-
krire tāṃ hāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttayobhayaṃ vadati
satyañcānṛtaṃ ca pāpmanā hyeṣā viddhā . atha ha cakṣuru-
dgothamupāsāñcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmātte-
nobhayaṃ paśyati darśanīyaṃ cādarśanīyaṃ ca pāpmanā hyetadvi-
ddham . adha ha śrotramudgīthamupāsāñcakrire taddhāsurāḥ pā-
pmanā vividhustasmāttenobhayaṃ śṛṇoti śravaṇīyañcāśravaṇī-
yañca pāpmanā hyatadviddham . atha ha mana udgīthamupāsāñca-
krire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ saṅkalpate
saṅkalpanīyañcāsaṅkalpanīyañca pāpmanā hyetadviddham . atha ha
ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāñcakrire taṃ hāsurā
ṛtvā vidadhvaṃsuryathāśmānamākhaṇamnatvā vidhvaṃseta . evaṃ
yathāśmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsata evaṃ haiva sa vidhvaṃsate
ya evaṃ vidi pāpaṃ kāmayate yaścainamabhidāsati sa eṣo'-
śmākhaṇaḥ . naivaitena na surabhi na durgandhi vijānātyapahata-
pāpmā hyaṣa tena yadaśnāti yatpibati tenatarān prāṇāna-
vati . etamu evāntato'vitvotkrāmati vyādadātyevāntata
iti” . aṅgirastvena tasyopāmanaṃ tatraivoktam yathā .
“taṃ hāṅgirā udgīthamupāsāñcakra etamu evāṅgirasa manyante
aṅgānāṃ yadrasaḥ . tena taṃ ha vṛhaspatirudgīthamupāsāñcakra
etamu eva vṛhaspatiṃ manyante vāgghi vṛhatī tasyā eṣa
patiḥ . tena taṃ hāyasyamudgīthamupāsāñcakra etamu evā
yāsyaṃ manyanta āsyādyadayate . tena taṃ ha vako dālbhyo
vidāñcakāra . sa ha naimiṣoyāṇāmudgātā babhūva sa ha
smaibhyaḥ kāmānāgāyati . āgātā ha vai kāmānāṃ bha-
vati ya etadevaṃvidvānakṣaramudgīthamupāsta ityadhyātmam
athādhidaivataṃ ya evāsau tapati tamudgīthamupāsītodyan
vā eṣa prajābhya udgāyati . udyaṃstamobhayamapahantya-
pahantā ha vai bhayasya tamamo bhavati ya evaṃ veda . samāna
u evāyañcāsau coṣṇo'yamuṣṇo'sau svara itīmamā-
cakṣate svara iti pratyāsvara ityamuṃ tasmādvā etamimamamu-
ñcodgīthamupāsīta” .
tasya vyānatvenopāsanaṃ tatraiva yathā
“atha khalu vyānamevodgothamupāsīta yadvai prāṇiti
sa prāṇo yadapāniti so'pānaḥ . atha yaḥ prāṇāpā-
nayoḥ sandhiḥ sa vyāno yo vyānaḥ sā vāk . tasmāda-
prāṇannanapānanvācamabhivyāharati . yā vāk sark tasmādaprā-
ṇannanapānannṛcamamivyāharati yarktatsāma tasmādaprāṇannanapā-
nan sāma gāyati yatsāma sa udgothastasmādaprāṇannanapā-
nnudgāyati . ato yānyanyāni vīryyavanti karmmāṇi ya
thāgnermanthanamājeḥ saraṇaṃ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanamaprāṇanna
napānaṃstāni karotyetasya hetorvyānamevodgīthamupāsīta” .
udgīthākṣarāṇāṃ prāṇāditvenopāsanaṃ tatroktam .
“atha khalūdgīthākṣarāṇyupāsīta ud, gī tha” iti prāṇa
evot, prāṇena hyuttiṣṭhativāggī, rvāco ha gira ityācakṣate
annaṃ tham, anne hīdaṃ sarvaṃ sthitam . dyaurevot, antarikṣaṃgīḥ,
pṛthivī tham, āditya evot, vāyurgīragnistham, sāmaveda
evot, yajurvedo gīḥ, ṛgvedasthaṃ, dugdhe'smai vāgdohaṃ yo
vāco dohaḥ annavānannādo bhavati ya etānyevaṃ vidvānu-
dgīthākṣarāṇyupāsta ud go tha iti” . tasya praṇavatvenopāsanaṃ
tatraiva “atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavaḥ sa udgītha iti
hotṛṣadanāddhaivāpi durudgītamanusamāharatītyanusa māha-
ratīti” . tasya parovavīyastvenopāsanaṃ tatroktaṃ yathā
“trayo hodgīthe kuśalā bamūvuḥ śilakaḥ śālāvatyaścaiki-
tāyano dālbhyaḥ pravāhaṇo jaivaliriti te hocurudgīthe
vai kuśalāḥ smo hantodagīthe kathāṃ vadāma iti . tatheti
samupavibiśuḥ sa ha pravāhaṇo jaivaliruvāca bhagavantā-
vagre vadatāṃ brāhmaṇayorvadatorvācaṃ śroṣyāmīti . sa ha
śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca hanta tvā
pṛcchānīti pṛccheti hovāca . kā sāmno gatiriti svara
iti hovāca svarasya kā gatiriti prāṇa iti hobāca
prāṇasya kā gatirityannamiti hovācānnasya kā gatiri-
tyāpa iti hovāca . apāṃ kā gatirityasau loka iti
hovāca amuṣya lokasya kā gatiriti na svargaṃ loka
matinayediti hovāca svargaṃ vayaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthā-
payāmaḥ svargasaṃstāvaṃ hi sāmeti . taṃ ha śilakaḥ
śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālabhyamuvācāpratiṣṭhita vai kila
te dālbhya! sāma yastvetarhi brūyānmūrddhā te vipatiṣya-
tīti mūrddhā te vipatediti . hantāhametadbhagavatto vedā-
nīti viddhīti hovāca amuṣya lokasya kā gatirityayaṃ
loka iti hovāca asya lokasya kā gatiriti na
patiṣṭhāṃ lokamatinayediti hovāca pratiṣṭhāṃ vayaṃ lokaṃ
sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ patiṣṭhāsaṃstāvaṃ hi sāmeti .
taṃ ha prabāhaṇo jaivaliruvācāntavaddhai kila te śālavatya!
sāma, yastvetarhi brūyānmūrddhā te vipatīṣyatīti mūrddhā te
vipatediti hantāhametadbhagavatto vedānīti viddhīti
hovāca . asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca
sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyanta
ākāśaṃ pratyastaṃ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānākāśaḥ
parāyaṇam . sa eṣa paro varīyānudgīthaḥ sa eṣo-
'nantaḥ parovarīyo hāsya bhavati parovarīyasoha
lokān jayati ya etadevaṃvidvān parovarīyāṃ
samudgothamupāste . taṃ haitamatidhanvā śaunaka udaraśāṇḍi-
lyāyoktvovāca yāvatta enaṃ prajāyāmudgīthaṃ vediṣyante
parovaroyo haibhyastāvadasmim̐lloke jīvanaṃ bhaviṣyati . tathā
muṣmim̐lloke loka iti sa ya etamevaṃvidvānupāste paro-
varīya eva hāsyāsmim̐lloke jīvana bhavati tathā'mupmim̐lloke
loka iti loke loka iti” udgīthasya devatā'pi tatroktā
“atha hainamudgātopasasādodgātaḥ yā devatodgīthamanvā-
yattā tāñcedavidvānudgāsyasi mūrddhvā teṃvipatiṣyatīti mā
bhagavānavocat katamā sā devateti . āditya iti hovāca
sarvāṇīha vā imāni mūtanyādityamuccaiḥ santaṃ gāyanti
saiṣā devatodgīthamanvāyattā tāñcedavidvānudagāsyo mūrddhā te
vyapatiṣyaktathoktasya mayeti” . atrākāśādityaśabdau brahmaparau
ākāśastalliṅgādityādi” śā0 sū0 bhā0 vyavasthāpitam .