1 Vomiting.
2 Ejecting any thing from the mouth.
3 Sound.
4 Speaking in the throat.
E. ud up, gṝ to vomit, &c. ghañ aff.
1. Spitting, Rām. 4. 15, 23; figura-
tively, Ragh. 4, 57 (exhalation);
Bhartṛ. 2, 29 (throwing out). 2.
Saliva, MBh. 3, 15549. 3. Roar, MBh.
3, 11140.
m. (-raḥ)
1. Vomiting.
2. Ejecting anything from the mouth.
3. Sound.
4. Speaking in the throat.
E. ud up, gṝ to vomit,
&c. ghañ aff.
exhalaison.
1) das Ausspucken, Auswerfen AK. 3, 3, 37. SUŚR. 1, 98, 11. 2, 344, 12. śoṇitodgāra R. 4, 15, 23. uneig.: madodgārasugandhiṣu kaṭeṣu kariṇām RAGH. 4, 57. sanirjharodgāra ivādrirājaḥ 6, 60. prahārairudgacchadbahuladahanodgāragurubhiḥ BHARTṚ. 2, 29. MEGH. 64. 70. purāvṛttakathodgāraiḥ durch Wiederkäuen von Geschichten aus der Urzeit HIT. III, 105.
— 2) Auswurf, Speichel: tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā SUŚR. 2, 178, 21. 190, 17. 1, 245, 13. 258, 17. 2, 266, 19. dṛṣṭvodgārānsānnarasān MBH. 3, 15549.
— 3) Gebrüll, ein rauher Kehllaut, Gezisch: tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ sa guhāmukhaiḥ . udgāramiva gaurnardannutsasarja samantataḥ .. MBH. 3, 11140. iti vyaktodgāraṃ caṭulavacasaḥ - paṭhāmaḥ ŚĀNTIŚ. 1, 21. samudrasya das Tosen des Meeres P. 3, 3, 29, Sch. śabdaḥ . iti bharataḥ . kaṇṭhagarjanam . iti jaṭādharaḥ . tattu nāgavāyukarma . iti śrīdharasvāmī . ŚKDR.
— Vgl. amlodgāra .
1) kajjalodgāra (dīpakasya) das Vonsichgeben von Russ KATHĀS. 43, 149. viralasuratasvedodgārā vadhūvadanendavaḥ Spr. 1719. apānodgāra Farz 903. kauśalodgāra s. u. prajalpa .
— 3) Laut überh.: gargarodgāra HARIV. 3395. vyâktodgāram ŚĀNTIŚ. 1, 21 (Spr. 993) ist adv. mit vernehmbarer Stimme.
— 4) das Anschwellen, angeschwollene Wassermasse: sāgarodgāra (= samudraparivṛddhi Schol.) R. 7, 32, 9. tena bāhusahasreṇa saṃniruddhajalā nadī . sāgarodrārasaṃkāśānudgārānsṛjate muhuḥ .. 19.
— 1) das Ausspeien , Auswerfen , Vonsichgeben , Ausstossen , Ausströmen Spr. 7682.
— 2) Auswurf , Speichel GAUT.
— 3) eine heranstürzende Wassermasse , Fluth.
— 4) Gebrüll , Getöse , lauter Ausruf. vyaktodgāram Adv. Spr. 2473.
— Äußerung, Expektoration, Jātakam. 3, 8.
— °Das vom Elefanten ausgespritzte Wasser, S I, 295, 10 (Ko.).
— ° = vikāsa (Aufblühen), Śrīk. XXIV, 30.
ejiciendi ex ore. AM. HIT. 101. 16.: kathodgāra.
“athāto vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ .
vaidyāturanimittaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca pañcadaśadhā vyāpadyate
tatra vamanasyādhogatirūrddhvaṃ virecanasyeti pṛthak . samāna-
mubhayoḥ sāvaśeṣauṣadhatvaṃ jīrṇauṣadhatvaṃ hīnādhikadoṣāpahṛ-
tatvaṃ vātaśūlamayogātiyogau jīvādānamādhmānaṃ pari-
karttikā parisrāvapravāhikā hṛdayopasaraṇaṃ vibandhaḥ
iti . tatra bubhukṣāpīḍitasyātitīkṣṇāgnermṛdukoṣṭhasya cā-
vatiṣṭhamānaṃ durvvalasyavā guṇasāmānyabhāvādvamanamadhogacchati .
tatreṣmitānavāptirdoṣotkarṣaśca tamāśu snehayitvā bhayastī-
kṣṇatarairvāmayet . apariśuddhāmāśayasyotkṛṣṭaśleṣmaṇaḥ saśeṣā-
nnasya vā'hṛdyamatiprabhūtavirecagaṃ pītamūrddhvaṃ gacchati tatrāśu-
ddhāmāśayamulvaṇaśveṣmāṇamāśu vāmayitvā bhūyastīkṣṇatarairvire-
cayet . āmānvaye tvāmavatsaṃ vidhānam . ahṛdyo'tiprabhūte
ca hṛdyaṃ pramāṇaṃ yuktañca . ataūrddhvamuttiṣṭhatyauṣadhe na
tṛtīyaṃ pāyayet . tatastvenaṃ madhughṛtaphāṇitayuktairlehairvvi-
recayet . doṣavigrathitamalpamauṣadhamavasthitamūrddhvabhāgikamadho-
bhāgikaṃ vā na sraṃsayati doṣān . tatra tṛṣṇāpārśvaśūlaṃ
charddirmūrcchāparvabhedohṛllāsāratyudgārāviśuddhiñca bhavati .
tamuṣṇāmiradbhirāśu vāmayet . sāvaśeṣauṣadhamatipradhāvita-
doṣamatibalamasamyagviriktamapyevaṃ vāmayet . krūrakoṣṭhasyāti-
tīkṣṇāgnaralpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā bhaktavatpākamupaiti tatra
samudīrṇā doṣā yathākālamanirhriyamāṇā vyādhiṃ bala-
vibhramañcāpādayanti . tamanalpamamandamauṣadhañca pāyayet .
āsnagdhasvinnenālpaguṇaṃ vā bheṣajamupayuktamalpāndoṣānhanti .
tatra vamane doṣaśeṣaḥ gauravamutkleśaṃ hṛdayāviśuddhiṃ vyādhi-
vṛddhiṃ karoti tatra yathāyogaṃ pāyayitvā vāmayeddṛḍhataram .
virecana gudaparikarttanamādhmānaṃ śirogauravamanismaraṇaṃ vā
vāyorvyādhivṛddhiṃ karoti . tamupapādya bhūyaḥ snehasvedābhyāṃ
virecayeddṛḍhataram . dṛḍhaṃ bahupracalitadoṣaṃ vā tṛtīye
divase'lpaguṇaṃ ceti . asnigdhasvinnena rūkṣamauṣadhamupayukta-
mabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati . tatra vāyuḥ prakupitaḥ
pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmarmmaśūlaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ saṃjñānāśañca
karoti . tamabhyajya dhānyasvedena svedadyitvā yaṣṭīmadhūka-
vipakvena tailenānuvāsayet . snehasvedābhyāmavibhāvitaśarī-
reṇālpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā pītamūrddhamaghovā nābhyeti doṣāṃ-
ścotkliśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati . tatrādhmānaṃ hṛdaya-
grahastṛṣṇā mūrcchā dāhaśca bhavati tamayogamityācakṣate
tamāśu vāmayenmadanaphalalavaṇāmbubhirvirecayettīkṣṇataraiḥ kaṣā-
yaiśca . durvāntasya tu samutkliṣṭā doṣā vyāpya śarīraṃ
kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistodanāniṃ kurvanti .
vatastānavaśeṣānmahauṣadhenāpaharet . asnigṣasvinnasya mṛdu-
viriktasyādhonābheḥ stabdhapūrṇodaratā śūlaṃ vātapurīṣasaṅgaḥ
kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvo bhavati tamāsthāpya punaḥ saṃsnehya
virecayettīkṣṇena . nātipravarttamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśo-
dhane tatsantejanārthamuṣṇodakaṃ pāyayet pāṇitāpaiśca pārśco-
daramupasvedayet . tataḥ pravarttante doṣāḥ . anupravṛtte-
cālpadoṣe jīrṇaupadhaṃ bahudoṣamahaḥśeṣaṃ balañcāvekṣya
bhūyomātrāṃ vidadhyāt . apravṛttadoṣaṃ daśarātrādūrddhvamupasaṃ
skatadehaṃ snehasvadābhyāṃ sayaḥ śodhayet . durvirecyamāsthāpya
punaṃ saṃsnehya virecayet . hrīmayalobhairvegāghātaśīlāḥ
prāyaśaḥ striyo rājasamīpasthā saṇijaḥ śrotriyāśca bhavanti .
tasmādete durvirecyā bahuvātatvādata eva tānatisnigdhān
svedopapannān śodhayet . snigdhasvinnasyātimātramatimṛdu-
koṣṭhasya vā tīkṣṇādhikadattamauṣadhamatiyogaṃ kuryyāt . tatra
vamanātiyoge pittātipravṛttirbbalavisraṃso vātakopaśca
balavān bhavati taṃ ghṛtenābhyajyāvagāhyāvagāhya śītāsvapsu
śarkarāmadhubhiśrairlehairupacaredyathāsvam . virecanātiyoge
kaphasyātipravṛttiruttarakālañca saraktasya tatrāpi balavisra-
so vātakopaśca balavān bhavati tamatiśītāmbubhiḥ pāra-
ṣicyāvagāhya vā śītaistaṇḍulāmbubhirmmadhumiśraiśchardda-
yet . picchāvastiṃ cāsmai dadyāt kṣīrasarpiṣā cainamanuvā-
sayet priyaṅgvādi cāsmai taṇḍulāmbunā pātuṃ praya-
cchet . kṣīrarasayoścānyatareṇa bhojayet . tasminneva vamanā-
tiyoge pravṛddhe śoṇita ṣṭhovati chardayati vā tatra jihvā-
niḥsaraṇamakṣṇorvyāvṛttirhanusa hananaṃ tṛṣṇā hikkājvarā vai-
saṃjñyamityupadravā bhavanti tamajāsṛkcandanośīrāñjanalāja
cūrṇaiḥ saśarkarodakairmanthaṃ pāyayet . palarasairvvā saghṛtakṣaudra-
śarkaraiḥ śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ peyāṃ siddhāṃ sakṣaudrāṃ varcco-
grāhibhirvā payasā jāṅgalarasena vā bhojayet atisrutaśo-
ṇitavidhonenopacaret . jihvāmatisarpitāntrikaṭukalavaṇa-
cūrṇapraghṛṣṭāṃ tiladrākṣāpraliptāṃ vā pīḍayat praviṣṭāyāmamla-
manye tasya purastātsvādayeyuḥ . vyāvṛtte cākṣiṇo ghṛtā-
bhyakte pīḍayet . hanusaṃhanane vātaśleṣmaharaṃ nasyaṃ sve-
dāśca vidadhyāt . tṛṣṇādiṣu ca yathāsva pratikurvīta .
visaṃjñe veṇuvīṇāgītasvanaṃ śrāvayet” .
udgārasyājīrṇṇarogālaṅgatvamidgiraṇaśabde vakṣyate . apayyā-
dibhojanarūpakāraṇasahitājīṇaṃ svarūpādi suśrate uktam .
“prāgbhukte tvavivikte'gnau dvirannaṃ na samācareta . pūrvvabhukto
vidagdhe'nne bhuñjāno hanti pāvakam . mātrāguruṃ parihare-
dāhāraṃ dravyataśca yaḥ . piṣṭānnaṃ naiva bhuñjīta mātrayā vā
bubhukṣitaḥ . dviguṇañca pivettoyaṃ sukhaṃ samyak prajīryyati .
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyādyathottaram . gurūṇā-
marddhasauhityaṃ ladhūnāṃ tṛptiriṣyate . dravottaro drava-
ścāpi na mātrāgururiṣyate . dravāḍhyamapi śuṣkantu samya-
gevopapadyate . viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati .
piṇḍīkṛtamasaṃklinnaṃ vidāhamupagacchati . srotasyannavahe
pittaṃ paktauṃ vā yasya tiṣṭhati . vidāhi bhuktamanyadvā
tasyāpyannaṃ vidahyate . śuṣakaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpa-
damāvahet . āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ .
ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ . atyambupā-
drādviṣamāśatādvā sandhāraṇātsvaptaviparyyayācca . kāle'pi
sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya .
īrṣyābhayakrodhaparikṣatena lubdhena rugdainyanipīḍitena .
pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti .
mādhuryyamannaṃ gatamāmasaṃjñaṃ vidagdhasaṃjñaṃ gatamamlabhāvam .
kiñcidvipachaṃ bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamābaddhaviruddhavātam .
udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyate hṛdgurutā ca
yasya . rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametatpravadantyajīrṇam .
mūrcchāpralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ . upadrabā
bhavantyete maraṇaṃ cāpyajīrṇataḥ . tatrāme laṅghana kāryyaṃ vidagdhe
vamanaṃ hitam . viṣṭabdhaṃ svedanaṃ pathyaṃ rasaśeṣe śayīta ca .
vāmayedāśu taṃ tasmāduṣṇena lavaṇāmbunā . kāryyaṃ cānaśanaṃ
tāvadyāvanna prakṛtiṃ bhajet . laghukāyamataścainaṃ laṅghanaiḥ samu-
pācaret . yāvanna prakṛtisthaḥsyāddoṣataḥ prāṇatastathā .
hitāhitopasaṃyuktamannaṃ samaśanaṃ smṛtam . bahu stokama-
kāle vā vijñeyaṃ viṣamāśanam . ajīrṇe bhujyate yattu
tadadhyaśanamucyate . trayametannihantyāśu bahūn vyādhīn
karoti vā . annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā
vai paripākameti . taddhyasya śaityena nihanti pittamākledi-
bhāvācca nayatyadhastāt . vidahyate yasya tu bhuktamātre
dahyeta hṛtkaṇṭhagalañca yasya . drākṣā'bhayāṃ mākṣikasampa-
yuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ vā sa sukhaṃ labheta . bhavedajīrṇaṃ prati
yasya śaṅkā snigdhasya jantorbalino'nnakāle . prātaḥ sa
śuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī .
svalpa yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥ pathamāvṛṇoti .
bhavatyajīrṇe'pi tadā bubhukṣā sā mandavuddhiṃ viṣavannihanti .
ithamajīrṇatākāraṇapradarśanapūrvamudgāraśuddheḥ prakārastatraiva
darśitaḥ yathā “yā mātrā parijāryyota caturbhāgagate'hani .
sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā . yā mātrā pari-
jīryyeta tathārddhadivase gate . sā vṛṣyā vṛhaṇī caiva madhyadoṣe
ca pūjitā . yā mātrā parijīryyeta caturbhāgāvaśeṣite . sne-
hanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā .. yā mātrā
parijīryeta tathā pariṇate'hani . glānimūrcchāmadān-
hitvā sā mātrā pūjitā bhavet . ahorātrādasanduṣṭāyā
mātrā prarijīṃryati . sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranā-
śinī . yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ . pīto
hyatibahusneho janayetprāṇasaṃśayam . mithyācārādbahutvā-
dvā yasya sneho na jīryati . viṣṭabhya cāpi jīryettaṃ vāri-
ṇoṣṇena vāmayet . jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ snehasyoṣṇodakaṃ
pibet . tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā .
syuḥ pacyamāne tṛḍudāhabhramasādāratiklamāḥ . pariṣicyā-
dbhiruṣṇābhijīṃrṇasnehaṃ tato naram . yavāgūṃ pāyayaccoṣṇāṃ
kāmaṃ klinnālpataṇḍulām . deyau yūṣarasau vāpi sugandhī
snehavavarjjittrau . kṛtau vātyalpasarpiṣkau yavāgūrvā vidho-
yate . pibettyrahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā . sapta-
rātrātparaṃ snehaḥ sātmībhavati sevitaḥ” .
udgāraśca nāgavāyukāryyam yathokta padārthā0 yogārṇave
“udgāre nāga ityukto nīlajīmūtasannibhaḥ . unmīlane sthitaḥ
kūrmmobhinnāñjanasamaprabhaḥ . kṛkalastu kṣute caiva javākusuma-
sannibhaḥ . jṛmbhaṇe devadattaḥsyāt śuddhasphaṭikasannibhaḥ .
dhanañjayastathā ghoṣe mahārajatavarṇṇakaḥ . lalāṭe corasi
skandhe hṛdi nābhau tvagasthiṣu . nāgādyā vāyavaḥ pañca-
dehe tu pariveṣṭitāḥ” .