• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udayagāminī


    Vācaspatyam

    ☞ p. 1146, col. 1.
    udayagāminī strī udayaṃ sūryyodayaṃ gacchati muhūrttādinā
    vyāpnoti gama—ṇini ṅīp . “sūryyodayāvadhimuhūrttādikā-
    lavyāpinyāṃ tithau . karmānuṣṭhāne udayakāle kiyanmānasya
    grāhyatā tannirṇṇītam” kā0 mā0 . “vratopavāsaniyame-
    ṣaṭikaikā yadā bhavet . udaye sā tithi grāhyā viparītā
    tu paitṛke” bra0 pu0 . “vratopavāsasnānādau ghaṭikaikā yadā
    bhavet . udaye sā tithirgrāhyā śrāddhādāvastagāminī”
    viṣṇu0 dha0 pu0 . “ādityodayavelāyāṃ yā'lpāpi ca ti-
    thirbhavet . pūrṇṇā ityeva sā jñeyā prabhūtā nodayaṃ vinā”
    devalaḥ . “yāṃ tithiṃ sa manuprāpya udayaṃ yāti bhāskaraḥ .
    sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānajapādiṣu” devalaḥ .
    “udayanneva savitā yāṃ tithiṃ pratipadyate . sā tithiḥ
    sakalā jñeyā dānādhyayanakarmasu” vyāsaḥ . “pakṣadvaye'pi
    tithayastithiṃ pūrbdhāṃ tathottarām . tribhirmuhūrttaurvadhyanti
    sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ” paiṭhī0 . “udite daivataṃ bhānau
    paitryaṃ cāstamite ravau . dvimuhūrttaṃ trirahnaśca sā tithi-
    rhavyakavyayoḥ” baudhā0 . “bhānābudite satyuttarakāle'-
    hnomuhūrttadvayaṃ daivatyam . tasmiṃścāstamite tataḥ pūrvakālī-
    namahnomuhūrttatrayaṃ pitṛdaivatyamatastāvatkālavyāpinī yā ti-
    thirbhavati saiva krameṇa havyakavyayorgrāhyā” atrāśaṅkāpūrvakaṃ
    mādhavena samāhitam . nanvastvevaṃ kṛtsnadibasābhyanujñā-
    tathāpyuttarabiddhayāstithergrahaṇe kiyatparimāṇamudaye'pekṣa-
    ṇīyamiti vivecanīyam . tatra baudhāyanena alpāpītyabhi-
    dhānāt nimeṣamātraṃ pratibhāti, vyāsena udayannevetya-
    bhidhānāt tathaiva pratibhāti . bhatiṣyatpurāṇe tu ṣaṭikā-
    mātraṃ baudhāyanavacanāntare dvibhuhūrttamityevaṃ virodhamāśaṅkya
    “atrocyate “paurvāhṇikyastu tithayastrimuhūrttāḥ phalapradāḥ”
    vṛ0 yā0 vacanena daive pūrvāhṇavyāptāyāstrimuhūrttamitā-
    yāstithergrahaṇam . trimuhūrttanyūnāyāstitheḥ pūrvāhṇavyā-
    ptyabhāvāt pūrvāhṇasya ca pañcadhā vibhaktasya mukhyatvāt
    udite bhānau trimuhūrttātithirgrāhyā . yattu “trimuhūrttā
    na karttavyā yā tithyudayagāminīti” na tat trimuhūrttavyā-
    pterbādhakaṃ pratyutodvolakameva . tathā hi pratiṣedhaḥ sarvatra
    prasaktipūrvvakaḥ prasaktiścātra yathoktarītyā paurvvāhṇikavākyāt
    trimuhūrttavedhavidhāyipaiṭhīnasivākyādvā bhavati tasya prasaktaṃ
    trimuhūrttatvaṃ samatithau bādhakābhāvāttathaiva tithikṣaye tvadhika
    vyāptividhitsayā pratiṣidhyate ataśca tatra caturthamuhūrtta-
    sparśinī tithirgrāhyā tithisāmyāt . tithivṛddhāvapi mu-
    hūrttatrayameva mukhyaṃ muhūrttadvayaṃ tvanukalpaḥ . etadeva sūcayituṃ
    dvimuhūrttāpītyatra apiśabdaḥ paṭhyate” . tataḥ prāsaṅgikamanyat
    samādhāya upasaṃhṛtam yathā “prakṛte tu sūryyodaye muhū-
    rttatrayavyāpinī pratipaddānavratayorgrahītavyā evaṃ satyu-
    dayamātravyāptiśāstraṃ ghaṭikāmātravyāptiśāstraṃ ca vaiśvānarā-
    dhikaraṇanyāyenāvayutyānuvādarūpatayā trimuhūrttavyāptiṃ
    praśaṃsati . athavā yadā pūrbedyurudayakālaṃ parityajyopari
    sarvatra vyāpnoti paredyurudayakālamātraṃ vyāpnoti tadā-
    nīmudayānantarabhāvinyāmukhyāyāstrimuhūrttavyāpterdinadvaye'pya-
    bhāvena dvayorapi dinayorgauṇakālatve sati kiṃ grāhyamiti
    vīkṣāyāṃ pūrvvadine gauṇakarmakālavyāpnerbhūyastvāttasyaiva graha-
    ṇaṃnyāyataḥ prāptaṃ kenāpi nimittena tatpratyūhe sati paredyuḥ
    karmakālavyāptisamprādanāya pūrṇatvamabhidhāyodayavihīmasya
    ṣvāptibāhulyasya heyatvoktivyājena tadeva praśasyate .
    “ādityodayavelāyāṃ yālpāpi ca tithirbhavet . pūrṇā
    ityeva mantavyā pramūtā nodayaṃ vineti” . yadā pūrvedyuḥ
    saṅgavamārabhya paredyurudayātprāgeva tithikṣayavaśātpratipatsa-
    māptā tadā yadyapi dinadvaye sodayamuhūrttatrayasparśo nāsti
    tathāpi pūrvedyurevānuṣṭheyam . “sā tithiḥ sakalā jñeyā
    yasyāmastamitoraviḥ itivacanena sampādyāyāḥ sodayatri-
    muhūrttāyā vyāptervidyamānatvāt . yadā na paredyurudaya-
    muhūrttavyāptirasti tadā pūrvedyurevānuṣṭhānam . astamayavyā-
    pteradhikatvāt . ataeva padmapurāṇe'bhihitam . “vrate
    snāne tathā nakte pitṛkāryye viśeṣataḥ . yasyāmastaṅgato-
    bhānuḥ sā tithiḥ puṇyabhāgbhavediti” . tatraiva
    dvitīyāprakaraṇe ca daivaṃ ṣaḍvidham upavāsaikabhaktanaktāyā
    citadānavratabhedena, tīrthasnānajapahomādayastu vrataśabde-
    naiva saṃgṛhītāḥ . pitryaṃ dvividham ekoddiṣṭaṃ pārvaṇaṃ
    ceti . tatra sarvvatra karmmakālavyāptirmukhyā . ava-
    śiṣṭā gauṇaḥ . tithivyāptiśca dvividhā svābhāvika
    tithivyāptiḥ sākalyāpāditatithivyāptiśceti . tadyathā
    yadā saṅgavaparyyantāmāvāsyā tadānīmuparitamadhyāhno
    mukhyayaiva pratipadā vyāpto bhavati . yadā madhyāhnādimārabhya
    tithikṣayavaśāt paredyuḥ saṅgavāntā pratipadbhavati tadā
    pūrvvedyurgauṇakālavyāptimupajovyaikamaktānuṣṭhānāya tatsvīkāre
    sati madhyāhne'vaśyānuṣṭheyatvāt tatra ca svābhāvikaprati-
    padvyāptyabhāve'pi sākalyavacanāpāditapratipadvyāptiḥ
    svīkṛtā evañca sati karmmakālavyāptau sarvvasmṛtīnāmatyanta
    nirbandhadarśanāt karmmakālavyāptiśāstramitarebhyaḥ prabala
    miti niścīyate . tadanusāreṇa dvitīyādyāapi tithayaupa
    vāsādau daiveḥ ekoddiṣṭādau pitrye ca karmmakālavyāpti
    yuktāḥ svīkarttavyāḥ . upavāsastu sarvvatithiṣu nāradīye
    darśitaḥ . “śuklā vā yadi vā kṛṣṇā pratipatprabhṛtīn tithīn .
    upoṣyaiva balindattvā vidhinā tvapare dine . brāhmaṇān
    bhojayitvā tu sarvvapāpaiḥ pramucyata” iti . upavāsasyā
    horātraḥ karmmakālaḥ . tasmāttadvyāpijī tithirgrāhyā
    tadasambhave khaṇḍatithirapi . tatra kā grāhyeti nirūpyate .
    tatra sūryyodaye trimuhūrttā tato'dhikā vā pratipadbhavati uttara-
    dinecāstamayādarvāk trimuhūrttā tato'dhikā vā tṛtīyā bhavati
    meyamubhayaviddhā dvitīyā . tatra vedhakatitherudaye'stamaye vā
    trimhūrttatvaṃ vaṃdhaprayojakaṃ na tu tatonyūnatve . tadeva
    paiṭhinasivākyena pūrvamudāhṛtam . vedhyatitheśca trimūhūrtta
    sadbhāvo'pekṣita iti “dvimuhūrttaṃ trirahṇaśca” ityanena sumantu
    vacanena darśitam . “udayāstamayayoreva vedha” ityasyāyamarthaḥ
    “udaye sā vithirgrāhyā viparītā tu paitṛke” ityādibhiḥ
    kātyāyanacanairavagantavyaḥ . evaṃ sati udāhṛtaviṣaye
    dvitīyā ubhayavedhe'pi uttaraviddhaivopāsyā yugmādivākye-
    nānvayavyatirekābhyāmuttaravedhasya prāśastyābhidhānāt” iti .
    pādmantūvāsarūpadaivaviṣayaṃ tadapyuktaṃ tenaiva . “yadyapyupo-
    ṣyatvaṃ sākṣānnāṃbhihitaṃ tathāpi karmmāntaraviśeṣānupā-
    dānādupavāsaviṣayatvaṃ pariśeṣyate tathā hi na tāvat pi-
    tryaviṣayatvaṃ sambhavati “dvitīyādikayugmānāṃ pūjyatā
    niyamādiṣu . ekodiṣṭādivṛddhyādau hrāsavṛddhyādideśaneti”
    vyāsena yugmādiśāstrasya sarvvādiśāstrasya ca daivapai-
    tryaviṣayakatvena vyavasthāpanāt iti” . evañcopavase-
    taradaivakarmaṇi udayagāyinyā grāhyatā tadapavādakaṃ
    yugmaśāstram . tatra ca paiṭhīnasivacanena trimuhūrtta
    tithereva vedhaprayojakatā'bhidhānena tato nyūnakāli-
    katithyā vedhābhāvāt gauḍadeśīyā yat svarśamātreṇa
    vedhaṃ kalpayanti tatsāhasamātram raghunandanena kutrāpi tathā
    vedhānukteḥ kālamā0 hemādriprabhṛtiṣu dvimuhūrtādivyāptāveva
    vedhakatvavyavasthāpanāt, yugmaśāstrasya sāmānyaśāstratayā
    vedhasāmānyapratipādane'pi paiṭhīnasinā tasya viśeṣābhidhā-
    nāttathaiva grahaṇasya yuktatvamityutpaśyāmaḥ . yugmā-
    diśāstrasya bādhadhakantu “yugādyā varṣavṛddhiśca saptamī pārvatī
    priyā . raverudayamīkṣante na tatra tithiyugmatā” ti0 ta0
    devī0 pu0 “bhagavatyāḥ praveśādivisargāntāśca yāḥ kriyāḥ .
    tithāvudayagāminyāṃ sarvāstāḥ kārayedvudhaḥ” durgo0 ta0 nandi0
    pu0 “śaratkāle mahāpūjā kriyate yā ca vārṣikī . sā
    kāryyodayagāminyāṃ na tatra tithiyugmatā” tatraiva purā0
    “pūrvvāhṇe tu sadā kāryyāḥ śuklā manuyugādayaḥ . daive
    karmmaṇi pitre ca kṛṣṇā caivāpavāhṇike . hemā0 nāra-
    dīyam “yugādimanvādiśrāddhādiṣu śuklapakṣe udayavyā-
    pinī tithirgrāhyā kṛṣṇapakṣe 'parāhṇavyāpinī grāhyā
    smṛtyarthasāraśca dinadvaye tu tathā lābhe paraiveti hemādriḥ .
    vidhānapārijātādayo'pyevam . nirṇṇa0 si0 “savaidhṛ-
    tirvyatīpāto yugamanvādayastathā . sammukhā upavāmeṣu
    dānādāvantimā smṛtā” anantabharttṛdhṛtavacane ādi-
    pādāt śrāddhasaṃgraha ityāha . idantvavadheyam . “karmaṇo-
    yasya yaḥ kālastatkālavyāpinī tithiḥ . tayā karmāṇi
    kurvīta hrāsavṛddhī na kāraṇam” karmmaṇovihitakālavyā-
    pinyā eva grāhyatvābhidhānena yatratithikṣayavaśāt ubha
    yadine śrutyuktatridhāvibhaktadinatṛtīyāṃśarūpapūrvvāhṇāvyāpti-
    statra pratiyogivaiyadhikaraṇyaghaṭitavyāpteḥ praveśanena
    muhūrttakālavyāptāvapi pūrvvāhṇavyāpakatayā grahaṇamityeva
    raghunandanasyāśayaḥ . tathā ca “śrārabhya tasyāṃ daśamī ca yāva-
    t” ityādau yathā pūjāyāntattathīnāṃ pratiyogivaiyakaraṇya-
    ghaṭitavyāpakatāpraveśa evamatrāpi muhūrttavyāpakatānātonyūna-
    daṇḍādivyāpane grāhyatā . bhavati ca dvitramuhūrttavyāpinyā-
    apimuhūrttavyāpiteti sarvvaṃ sustham . tena muhūrttanyūnatāyāṃ
    na grāhyatā dvimuhūrttādivyāptistu mukhyeti . evañca yugmā-
    diśāstrāviṣaye kṛṣṇapratipadādau ubhayadine pūrvvāhṇamuhūrtta-
    vyāpitve'pi trimuhūrttāyā eva grāhyateti vivekaḥ .
    evamastagāminyāmapi astādarvāk trimuhūrttāyāstitheḥ .
    pitre grāhyatetyapi bodhyam .