udayagāminī
Vācaspatyam
☞
p. 1146, col. 1.
udayagāminī strī udayaṃ sūryyodayaṃ gacchati muhūrttādinā
vyāpnoti gama—ṇini ṅīp . “sūryyodayāvadhimuhūrttādikā-
lavyāpinyāṃ tithau . karmānuṣṭhāne udayakāle kiyanmānasya
grāhyatā tannirṇṇītam” kā0 mā0 . “vratopavāsaniyame-
ṣaṭikaikā yadā bhavet . udaye sā tithi grāhyā viparītā
tu paitṛke” bra0 pu0 . “vratopavāsasnānādau ghaṭikaikā yadā
bhavet . udaye sā tithirgrāhyā śrāddhādāvastagāminī”
viṣṇu0 dha0 pu0 . “ādityodayavelāyāṃ yā'lpāpi ca ti-
thirbhavet . pūrṇṇā ityeva sā jñeyā prabhūtā nodayaṃ vinā”
devalaḥ . “yāṃ tithiṃ sa manuprāpya udayaṃ yāti bhāskaraḥ .
sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānajapādiṣu” devalaḥ .
“udayanneva savitā yāṃ tithiṃ pratipadyate . sā tithiḥ
sakalā jñeyā dānādhyayanakarmasu” vyāsaḥ . “pakṣadvaye'pi
tithayastithiṃ pūrbdhāṃ tathottarām . tribhirmuhūrttaurvadhyanti
sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ” paiṭhī0 . “udite daivataṃ bhānau
paitryaṃ cāstamite ravau . dvimuhūrttaṃ trirahnaśca sā tithi-
rhavyakavyayoḥ” baudhā0 . “bhānābudite satyuttarakāle'-
hnomuhūrttadvayaṃ daivatyam . tasmiṃścāstamite tataḥ pūrvakālī-
namahnomuhūrttatrayaṃ pitṛdaivatyamatastāvatkālavyāpinī yā ti-
thirbhavati saiva krameṇa havyakavyayorgrāhyā” atrāśaṅkāpūrvakaṃ
mādhavena samāhitam . nanvastvevaṃ kṛtsnadibasābhyanujñā-
tathāpyuttarabiddhayāstithergrahaṇe kiyatparimāṇamudaye'pekṣa-
ṇīyamiti vivecanīyam . tatra baudhāyanena alpāpītyabhi-
dhānāt nimeṣamātraṃ pratibhāti, vyāsena udayannevetya-
bhidhānāt tathaiva pratibhāti . bhatiṣyatpurāṇe tu ṣaṭikā-
mātraṃ baudhāyanavacanāntare dvibhuhūrttamityevaṃ virodhamāśaṅkya
“atrocyate “paurvāhṇikyastu tithayastrimuhūrttāḥ phalapradāḥ”
vṛ0 yā0 vacanena daive pūrvāhṇavyāptāyāstrimuhūrttamitā-
yāstithergrahaṇam . trimuhūrttanyūnāyāstitheḥ pūrvāhṇavyā-
ptyabhāvāt pūrvāhṇasya ca pañcadhā vibhaktasya mukhyatvāt
udite bhānau trimuhūrttātithirgrāhyā . yattu “trimuhūrttā
na karttavyā yā tithyudayagāminīti” na tat trimuhūrttavyā-
pterbādhakaṃ pratyutodvolakameva . tathā hi pratiṣedhaḥ sarvatra
prasaktipūrvvakaḥ prasaktiścātra yathoktarītyā paurvvāhṇikavākyāt
trimuhūrttavedhavidhāyipaiṭhīnasivākyādvā bhavati tasya prasaktaṃ
trimuhūrttatvaṃ samatithau bādhakābhāvāttathaiva tithikṣaye tvadhika
vyāptividhitsayā pratiṣidhyate ataśca tatra caturthamuhūrtta-
sparśinī tithirgrāhyā tithisāmyāt . tithivṛddhāvapi mu-
hūrttatrayameva mukhyaṃ muhūrttadvayaṃ tvanukalpaḥ . etadeva sūcayituṃ
dvimuhūrttāpītyatra apiśabdaḥ paṭhyate” . tataḥ prāsaṅgikamanyat
samādhāya upasaṃhṛtam yathā “prakṛte tu sūryyodaye muhū-
rttatrayavyāpinī pratipaddānavratayorgrahītavyā evaṃ satyu-
dayamātravyāptiśāstraṃ ghaṭikāmātravyāptiśāstraṃ ca vaiśvānarā-
dhikaraṇanyāyenāvayutyānuvādarūpatayā trimuhūrttavyāptiṃ
praśaṃsati . athavā yadā pūrbedyurudayakālaṃ parityajyopari
sarvatra vyāpnoti paredyurudayakālamātraṃ vyāpnoti tadā-
nīmudayānantarabhāvinyāmukhyāyāstrimuhūrttavyāpterdinadvaye'pya-
bhāvena dvayorapi dinayorgauṇakālatve sati kiṃ grāhyamiti
vīkṣāyāṃ pūrvvadine gauṇakarmakālavyāpnerbhūyastvāttasyaiva graha-
ṇaṃnyāyataḥ prāptaṃ kenāpi nimittena tatpratyūhe sati paredyuḥ
karmakālavyāptisamprādanāya pūrṇatvamabhidhāyodayavihīmasya
ṣvāptibāhulyasya heyatvoktivyājena tadeva praśasyate .
“ādityodayavelāyāṃ yālpāpi ca tithirbhavet . pūrṇā
ityeva mantavyā pramūtā nodayaṃ vineti” . yadā pūrvedyuḥ
saṅgavamārabhya paredyurudayātprāgeva tithikṣayavaśātpratipatsa-
māptā tadā yadyapi dinadvaye sodayamuhūrttatrayasparśo nāsti
tathāpi pūrvedyurevānuṣṭheyam . “sā tithiḥ sakalā jñeyā
yasyāmastamitoraviḥ itivacanena sampādyāyāḥ sodayatri-
muhūrttāyā vyāptervidyamānatvāt . yadā na paredyurudaya-
muhūrttavyāptirasti tadā pūrvedyurevānuṣṭhānam . astamayavyā-
pteradhikatvāt . ataeva padmapurāṇe'bhihitam . “vrate
snāne tathā nakte pitṛkāryye viśeṣataḥ . yasyāmastaṅgato-
bhānuḥ sā tithiḥ puṇyabhāgbhavediti” . tatraiva
dvitīyāprakaraṇe ca daivaṃ ṣaḍvidham upavāsaikabhaktanaktāyā
citadānavratabhedena, tīrthasnānajapahomādayastu vrataśabde-
naiva saṃgṛhītāḥ . pitryaṃ dvividham ekoddiṣṭaṃ pārvaṇaṃ
ceti . tatra sarvvatra karmmakālavyāptirmukhyā . ava-
śiṣṭā gauṇaḥ . tithivyāptiśca dvividhā svābhāvika
tithivyāptiḥ sākalyāpāditatithivyāptiśceti . tadyathā
yadā saṅgavaparyyantāmāvāsyā tadānīmuparitamadhyāhno
mukhyayaiva pratipadā vyāpto bhavati . yadā madhyāhnādimārabhya
tithikṣayavaśāt paredyuḥ saṅgavāntā pratipadbhavati tadā
pūrvvedyurgauṇakālavyāptimupajovyaikamaktānuṣṭhānāya tatsvīkāre
sati madhyāhne'vaśyānuṣṭheyatvāt tatra ca svābhāvikaprati-
padvyāptyabhāve'pi sākalyavacanāpāditapratipadvyāptiḥ
svīkṛtā evañca sati karmmakālavyāptau sarvvasmṛtīnāmatyanta
nirbandhadarśanāt karmmakālavyāptiśāstramitarebhyaḥ prabala
miti niścīyate . tadanusāreṇa dvitīyādyāapi tithayaupa
vāsādau daiveḥ ekoddiṣṭādau pitrye ca karmmakālavyāpti
yuktāḥ svīkarttavyāḥ . upavāsastu sarvvatithiṣu nāradīye
darśitaḥ . “śuklā vā yadi vā kṛṣṇā pratipatprabhṛtīn tithīn .
upoṣyaiva balindattvā vidhinā tvapare dine . brāhmaṇān
bhojayitvā tu sarvvapāpaiḥ pramucyata” iti . upavāsasyā
horātraḥ karmmakālaḥ . tasmāttadvyāpijī tithirgrāhyā
tadasambhave khaṇḍatithirapi . tatra kā grāhyeti nirūpyate .
tatra sūryyodaye trimuhūrttā tato'dhikā vā pratipadbhavati uttara-
dinecāstamayādarvāk trimuhūrttā tato'dhikā vā tṛtīyā bhavati
meyamubhayaviddhā dvitīyā . tatra vedhakatitherudaye'stamaye vā
trimhūrttatvaṃ vaṃdhaprayojakaṃ na tu tatonyūnatve . tadeva
paiṭhinasivākyena pūrvamudāhṛtam . vedhyatitheśca trimūhūrtta
sadbhāvo'pekṣita iti “dvimuhūrttaṃ trirahṇaśca” ityanena sumantu
vacanena darśitam . “udayāstamayayoreva vedha” ityasyāyamarthaḥ
“udaye sā vithirgrāhyā viparītā tu paitṛke” ityādibhiḥ
kātyāyanacanairavagantavyaḥ . evaṃ sati udāhṛtaviṣaye
dvitīyā ubhayavedhe'pi uttaraviddhaivopāsyā yugmādivākye-
nānvayavyatirekābhyāmuttaravedhasya prāśastyābhidhānāt” iti .
pādmantūvāsarūpadaivaviṣayaṃ tadapyuktaṃ tenaiva . “yadyapyupo-
ṣyatvaṃ sākṣānnāṃbhihitaṃ tathāpi karmmāntaraviśeṣānupā-
dānādupavāsaviṣayatvaṃ pariśeṣyate tathā hi na tāvat pi-
tryaviṣayatvaṃ sambhavati “dvitīyādikayugmānāṃ pūjyatā
niyamādiṣu . ekodiṣṭādivṛddhyādau hrāsavṛddhyādideśaneti”
vyāsena yugmādiśāstrasya sarvvādiśāstrasya ca daivapai-
tryaviṣayakatvena vyavasthāpanāt iti” . evañcopavase-
taradaivakarmaṇi udayagāyinyā grāhyatā tadapavādakaṃ
yugmaśāstram . tatra ca paiṭhīnasivacanena trimuhūrtta
tithereva vedhaprayojakatā'bhidhānena tato nyūnakāli-
katithyā vedhābhāvāt gauḍadeśīyā yat svarśamātreṇa
vedhaṃ kalpayanti tatsāhasamātram raghunandanena kutrāpi tathā
vedhānukteḥ kālamā0 hemādriprabhṛtiṣu dvimuhūrtādivyāptāveva
vedhakatvavyavasthāpanāt, yugmaśāstrasya sāmānyaśāstratayā
vedhasāmānyapratipādane'pi paiṭhīnasinā tasya viśeṣābhidhā-
nāttathaiva grahaṇasya yuktatvamityutpaśyāmaḥ . yugmā-
diśāstrasya bādhadhakantu “yugādyā varṣavṛddhiśca saptamī pārvatī
priyā . raverudayamīkṣante na tatra tithiyugmatā” ti0 ta0
devī0 pu0 “bhagavatyāḥ praveśādivisargāntāśca yāḥ kriyāḥ .
tithāvudayagāminyāṃ sarvāstāḥ kārayedvudhaḥ” durgo0 ta0 nandi0
pu0 “śaratkāle mahāpūjā kriyate yā ca vārṣikī . sā
kāryyodayagāminyāṃ na tatra tithiyugmatā” tatraiva purā0
“pūrvvāhṇe tu sadā kāryyāḥ śuklā manuyugādayaḥ . daive
karmmaṇi pitre ca kṛṣṇā caivāpavāhṇike . hemā0 nāra-
dīyam “yugādimanvādiśrāddhādiṣu śuklapakṣe udayavyā-
pinī tithirgrāhyā kṛṣṇapakṣe 'parāhṇavyāpinī grāhyā
smṛtyarthasāraśca dinadvaye tu tathā lābhe paraiveti hemādriḥ .
vidhānapārijātādayo'pyevam . nirṇṇa0 si0 “savaidhṛ-
tirvyatīpāto yugamanvādayastathā . sammukhā upavāmeṣu
dānādāvantimā smṛtā” anantabharttṛdhṛtavacane ādi-
pādāt śrāddhasaṃgraha ityāha . idantvavadheyam . “karmaṇo-
yasya yaḥ kālastatkālavyāpinī tithiḥ . tayā karmāṇi
kurvīta hrāsavṛddhī na kāraṇam” karmmaṇovihitakālavyā-
pinyā eva grāhyatvābhidhānena yatratithikṣayavaśāt ubha
yadine śrutyuktatridhāvibhaktadinatṛtīyāṃśarūpapūrvvāhṇāvyāpti-
statra pratiyogivaiyadhikaraṇyaghaṭitavyāpteḥ praveśanena
muhūrttakālavyāptāvapi pūrvvāhṇavyāpakatayā grahaṇamityeva
raghunandanasyāśayaḥ . tathā ca “śrārabhya tasyāṃ daśamī ca yāva-
t” ityādau yathā pūjāyāntattathīnāṃ pratiyogivaiyakaraṇya-
ghaṭitavyāpakatāpraveśa evamatrāpi muhūrttavyāpakatānātonyūna-
daṇḍādivyāpane grāhyatā . bhavati ca dvitramuhūrttavyāpinyā-
apimuhūrttavyāpiteti sarvvaṃ sustham . tena muhūrttanyūnatāyāṃ
na grāhyatā dvimuhūrttādivyāptistu mukhyeti . evañca yugmā-
diśāstrāviṣaye kṛṣṇapratipadādau ubhayadine pūrvvāhṇamuhūrtta-
vyāpitve'pi trimuhūrttāyā eva grāhyateti vivekaḥ .
evamastagāminyāmapi astādarvāk trimuhūrttāyāstitheḥ .
pitre grāhyatetyapi bodhyam .