• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udayaḥ

    See also udaya.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 302, col. 2.
    udayaḥ, udayana See under udi.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 420.
    udayaḥ, udayanam See under udi.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 230.
    udayaḥ , puṃ, (udyanti grahā yasmāt . ut + i +
    ac .) pūrvvaparbbataḥ . udayācalaḥ . (bhāve + ac .)
    samunnatiḥ . iti medinī .. dīptiḥ . maṅgalam .
    iti śabdaratnāvalī .. grahāṇāmudgamaḥ . tatra
    sūryyasyodayavivaraṇaṃ yathā, viṣṇupurāṇe 2 aṃśe 8
    adhyāyaḥ .. * ..
    “udayāstamane caiva savvakālantu saṃmukhe .
    diśāsvaśeṣāsu tathā maitreya vidiśāsu ca .. 13 ..
    yairyatra dṛśyate bhāsvān sa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ .
    tirobhāvañca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ .. 14 ..
    naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvvadā sataḥ .
    udayāstamanākhyañca darśanādarśanaṃ raveḥ .. 15 ..
    śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spaśattheṣa puratrayam .
    vikarṇau dvau vikarṇasthastrīnkoṇān dvepure tathā .. 16 ..
    udito varddhamānābhirāmadhyāhnāttapan raviḥ .
    tataḥ paraṃ hrasantībhirgobhirastaṃ nigacchati .. 17 ..
    udayāstamanābhyāñca smṛte pūrvvāpare diśau .
    yāvat purastāttapati tāvat pṛṣṭhe'tha pārśvayoḥ .. 18 ..
    ṛte'maragirermerorupari brahmaṇaḥ sabhām .
    ye ye marīcayo'rkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām .. 19 ..
    te te nirastāstadbhāsā pratīpamupayānti vai .
    tasmāddiśyuttarasyāṃ vai divārātriḥ sadaiva hi .
    sarvveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ meruruttarato yataḥ” .. 20 ..
    udayāstamane ca sarvvakālaṃ bhavataḥ . te ca parasparaṃ
    saṃmukhe samānasūtrasthe bhavataḥ . tatra hetumāha .
    yaryatreti . raverudayāstamayau sarvvakālaṃ madhyāhna eva
    sato'rkasya na sta eva ato everudayāstamayatvaṃ
    darśanādarśanamātrameva .. darśanādarśanayoravadhimāha .
    śakrādīnāmiti . indrādyanyatamasya pure madhyāhne
    tiṣṭhaṃstadekaṃ puraṃ abhitaḥ puradvayaṃ cetyevaṃ pura-
    dvayaṃ tadantarājasthau dvau ca vikarṇau koṇau uda-
    yādyavasthābhiḥ stṛśati svaraśmibhirbhāsayati . tathā
    vikarṇasthaḥ agnyādyanyatamakoṇe madhyāhne sthitastaṃ
    koṇaṃ abhitaḥ sthitaṃ koṇadvayaṃ cetyevaṃ trīn ko-
    ṇān tanmadhyavarttidve ca pure tathaivodayādyavasthābhiḥ
    spṛśati . bhūvalayasyārddhe pratapan dṛśyate tāva-
    dahaḥ . arddhe tu na dṛśyate tāvadrātrirityarthaḥ .
    tathāhi aindre pure madhyāhne yadā tiṣṭhati tadā
    saumyapurasthānāmastamayaḥ . aiśakoṇasthānāṃ tṛtīyo
    yāmaḥ . agnikoṇasthānāṃ prathamaḥ . yāmye sthitā-
    nāmudayaḥ . evaṃ yadā yāmye madhyāhne tiṣṭhati tadā
    aindre astamayaḥ . agnikoṇe tṛtīyo yāmaḥ .
    nairṛtikoṇe prathamo yāmaḥ . vāruṇe udayaḥ . yadā
    ca vāruṇe madhyāhnaḥ tadā yāmye astamayaḥ . nairṛti-
    koṇe tṛtīyo yāmaḥ . vāyavye prathamaḥ . saumye
    udayaḥ . yadā saumye madhyāhnastadā vāruṇe asta-
    mayaḥ . vāyavye tṛtīyo yāmaḥ . aiśakoṇe prathamaḥ .
    aindre udayaḥ . evaṃ agnikoṇe yadā madhyāhnastadā
    aiśakoṇe astamayaḥ . indrapure tṛtīyo yāmaḥ .
    yamapure prathamaḥ . nairṛtikoṇe udayaḥ . ityādi
    yojyam . evaṃ meroḥ sarvvataḥ paribhraman sū-
    ryyo'rddhabhūvalayaṃ prakāśayan darśanādarśanādyapekṣayā
    ahorātravyavasthākāraṇamuktaṃ bhavati .. sanni-
    dhānavyavadhānakṛtameva raśmīnāṃ vṛddhihrāsatīvratva-
    mandatvādikamapītyāha . udita iti gobhiḥ ra-
    śmibhiḥ .. digvibhāgo'pyudayāstamayanimittaeve-
    tyāha udayeti . yatra yasyodeti sā tasya pūrvvā
    dik . yatrāstameti sā aparā pratīcī . tathā
    śrutiḥ . “tasmādasāvādityaḥ sarvvāḥ prajāḥ pratya-
    gudeti . tasmāt sarvvā evānyataḥ pratyudagāditi” ..
    purastādudyantaṃ sūryyaṃ paśyataśca dakṣiṇa-vāma-pārśva-
    bhāgau dakṣiṇottare diśāviti darśayan raśmi-
    vistārāvadhimāha . yāvaditi . caturdikṣu lokā-
    lokācalaparyyantaṃ tapatītyarthaḥ .. merau tu viśeṣa-
    māha . ṛte iti . brahmasabhāvarjaṃ meroruparyyapi
    sarvvatastapati na tu brahmasabhāṃ bhāsayati . tatra
    hetumāha . ye ye marīcaya iti .. meroḥ sarvvato'pi
    viśeṣatāntaramāha . tasmāditi . yato yasmāt
    sarvveṣāṃ dvīpānāṃ varṣāṇāñca meruruttarata eva sthitaḥ .
    tasmānmeroruttarasyāṃ diśi sadā divāpi anyeṣāṃ
    dine'pi nityaṃ rātrireva . ayaṃ bhāvaḥ . meruṃ prada-
    kṣiṇīkurvvantaṃ sūryyaṃ ye yatra paśyanti saiva teṣāṃ
    prācī . teṣāñca vāmabhāga eva meruḥ . ataḥ sarvveṣāṃ
    sarvvadā meruruttarata eva . dakṣiṇabhāge ca lokā-
    lokācalaḥ . tasmāduttarasyāṃ diśi sadā rātriḥ .
    dakṣiṇasyāñca diśi sadā dinamiti . yadvā .
    bhāratādivarṣasthānāṃ sammukhe sūryyamudyantaṃ paśyatā-
    muttarasyāṃ diśi vāmabhāge merorekataḥ sadā
    dinam . anyataśca sadā rātriḥ . dakṣiṇabhāge tu
    sadā dinamevetyarthāduktaṃ bhavati” .. iti taṭṭīkāyāṃ
    śrīdharasvāmī ..