udayaḥ
See also
udaya.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 302, col. 2.
udayaḥ, udayana See under udi.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 420.
udayaḥ, udayanam See under udi.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 230.
udayaḥ , puṃ, (udyanti grahā yasmāt . ut + i +
ac .) pūrvvaparbbataḥ . udayācalaḥ . (bhāve + ac .)
samunnatiḥ . iti medinī .. dīptiḥ . maṅgalam .
iti śabdaratnāvalī .. grahāṇāmudgamaḥ . tatra
sūryyasyodayavivaraṇaṃ yathā, viṣṇupurāṇe 2 aṃśe 8
adhyāyaḥ .. * ..
“udayāstamane caiva savvakālantu saṃmukhe .
diśāsvaśeṣāsu tathā maitreya vidiśāsu ca .. 13 ..
yairyatra dṛśyate bhāsvān sa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ .
tirobhāvañca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ .. 14 ..
naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvvadā sataḥ .
udayāstamanākhyañca darśanādarśanaṃ raveḥ .. 15 ..
śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spaśattheṣa puratrayam .
vikarṇau dvau vikarṇasthastrīnkoṇān dvepure tathā .. 16 ..
udito varddhamānābhirāmadhyāhnāttapan raviḥ .
tataḥ paraṃ hrasantībhirgobhirastaṃ nigacchati .. 17 ..
udayāstamanābhyāñca smṛte pūrvvāpare diśau .
yāvat purastāttapati tāvat pṛṣṭhe'tha pārśvayoḥ .. 18 ..
ṛte'maragirermerorupari brahmaṇaḥ sabhām .
ye ye marīcayo'rkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām .. 19 ..
te te nirastāstadbhāsā pratīpamupayānti vai .
tasmāddiśyuttarasyāṃ vai divārātriḥ sadaiva hi .
sarvveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ meruruttarato yataḥ” .. 20 ..
udayāstamane ca sarvvakālaṃ bhavataḥ . te ca parasparaṃ
saṃmukhe samānasūtrasthe bhavataḥ . tatra hetumāha .
yaryatreti . raverudayāstamayau sarvvakālaṃ madhyāhna eva
sato'rkasya na sta eva ato everudayāstamayatvaṃ
darśanādarśanamātrameva .. darśanādarśanayoravadhimāha .
śakrādīnāmiti . indrādyanyatamasya pure madhyāhne
tiṣṭhaṃstadekaṃ puraṃ abhitaḥ puradvayaṃ cetyevaṃ pura-
dvayaṃ tadantarājasthau dvau ca vikarṇau koṇau uda-
yādyavasthābhiḥ stṛśati svaraśmibhirbhāsayati . tathā
vikarṇasthaḥ agnyādyanyatamakoṇe madhyāhne sthitastaṃ
koṇaṃ abhitaḥ sthitaṃ koṇadvayaṃ cetyevaṃ trīn ko-
ṇān tanmadhyavarttidve ca pure tathaivodayādyavasthābhiḥ
spṛśati . bhūvalayasyārddhe pratapan dṛśyate tāva-
dahaḥ . arddhe tu na dṛśyate tāvadrātrirityarthaḥ .
tathāhi aindre pure madhyāhne yadā tiṣṭhati tadā
saumyapurasthānāmastamayaḥ . aiśakoṇasthānāṃ tṛtīyo
yāmaḥ . agnikoṇasthānāṃ prathamaḥ . yāmye sthitā-
nāmudayaḥ . evaṃ yadā yāmye madhyāhne tiṣṭhati tadā
aindre astamayaḥ . agnikoṇe tṛtīyo yāmaḥ .
nairṛtikoṇe prathamo yāmaḥ . vāruṇe udayaḥ . yadā
ca vāruṇe madhyāhnaḥ tadā yāmye astamayaḥ . nairṛti-
koṇe tṛtīyo yāmaḥ . vāyavye prathamaḥ . saumye
udayaḥ . yadā saumye madhyāhnastadā vāruṇe asta-
mayaḥ . vāyavye tṛtīyo yāmaḥ . aiśakoṇe prathamaḥ .
aindre udayaḥ . evaṃ agnikoṇe yadā madhyāhnastadā
aiśakoṇe astamayaḥ . indrapure tṛtīyo yāmaḥ .
yamapure prathamaḥ . nairṛtikoṇe udayaḥ . ityādi
yojyam . evaṃ meroḥ sarvvataḥ paribhraman sū-
ryyo'rddhabhūvalayaṃ prakāśayan darśanādarśanādyapekṣayā
ahorātravyavasthākāraṇamuktaṃ bhavati .. sanni-
dhānavyavadhānakṛtameva raśmīnāṃ vṛddhihrāsatīvratva-
mandatvādikamapītyāha . udita iti gobhiḥ ra-
śmibhiḥ .. digvibhāgo'pyudayāstamayanimittaeve-
tyāha udayeti . yatra yasyodeti sā tasya pūrvvā
dik . yatrāstameti sā aparā pratīcī . tathā
śrutiḥ . “tasmādasāvādityaḥ sarvvāḥ prajāḥ pratya-
gudeti . tasmāt sarvvā evānyataḥ pratyudagāditi” ..
purastādudyantaṃ sūryyaṃ paśyataśca dakṣiṇa-vāma-pārśva-
bhāgau dakṣiṇottare diśāviti darśayan raśmi-
vistārāvadhimāha . yāvaditi . caturdikṣu lokā-
lokācalaparyyantaṃ tapatītyarthaḥ .. merau tu viśeṣa-
māha . ṛte iti . brahmasabhāvarjaṃ meroruparyyapi
sarvvatastapati na tu brahmasabhāṃ bhāsayati . tatra
hetumāha . ye ye marīcaya iti .. meroḥ sarvvato'pi
viśeṣatāntaramāha . tasmāditi . yato yasmāt
sarvveṣāṃ dvīpānāṃ varṣāṇāñca meruruttarata eva sthitaḥ .
tasmānmeroruttarasyāṃ diśi sadā divāpi anyeṣāṃ
dine'pi nityaṃ rātrireva . ayaṃ bhāvaḥ . meruṃ prada-
kṣiṇīkurvvantaṃ sūryyaṃ ye yatra paśyanti saiva teṣāṃ
prācī . teṣāñca vāmabhāga eva meruḥ . ataḥ sarvveṣāṃ
sarvvadā meruruttarata eva . dakṣiṇabhāge ca lokā-
lokācalaḥ . tasmāduttarasyāṃ diśi sadā rātriḥ .
dakṣiṇasyāñca diśi sadā dinamiti . yadvā .
bhāratādivarṣasthānāṃ sammukhe sūryyamudyantaṃ paśyatā-
muttarasyāṃ diśi vāmabhāge merorekataḥ sadā
dinam . anyataśca sadā rātriḥ . dakṣiṇabhāge tu
sadā dinamevetyarthāduktaṃ bhavati” .. iti taṭṭīkāyāṃ
śrīdharasvāmī ..