• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udaya

    See also udayaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 146.
    udaya m. (-yaḥ)

    1 The rising of the sun and planets in general.

    2 The eastern mountain, behind which the sun is supposed to rise.

    3 Rising, ascending.

    4 Light, splendor.

    5 Prosperity, good fortune.

    6 Creation, the rising of the world.

    7 (In law) Income.

    E. ud up, iṇa to go, and ac aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 119, col. 2.
    uda_ya (yaḥ) 1. m. The eastern moun-
    tain; the east; rising; light;
    prosperity; income.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 116, col. 1.
    udaya udaya, i. e. ud-i + a, m. 1.

    Rising, Rām. 4, 34, 32 (of the ocean);

    Ragh. 12, 36 (of the moon); Man. 10,

    33 (appearance of dawn); figuratively,

    Ragh. 9, 9; Rājat. 5, 311. 2. The

    eastern mountain behind which the sun

    is supposed to rise, Rām. 4, 58, 5. 3.

    Beginning, Bhāg. P. 1, 7, 12. 4. Ap-

    pearance, Śāk. d. 67. 5. Prosperity,

    Rājat. 5, 336. 6. Consequence, Man.

    4, 70. 7. Gain, Rām. 3, 2, 22; revenue,

    Man. 7, 55. 8. A gate(?), Rām. 2, 48.

    29. — Comp. Karuṇā-, adj. causing com-

    passion, MBh. 1, 436. Candra-, m.

    the rise of the moon, Suśr. 2, 485, 21.

    Dus-, adj. appearing with difficulty,

    Bhāg. P. 3, 15, 50. Mahā-, I. m. 1.

    prosperity. 2. final beatitude. 3.

    sovereignty. 4. a lord. 5. the country

    of Kanoj. 6. a proper name, Rājat.

    5, 28. II. n. Kanoj. Yathā-udaya

    + m, adv. in proportion to one's in-

    come, Yājñ. 2, 43. Sa-, adj. 1. with

    profit. 2. with interest.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 154, col. 1.
    udaya ud-aya, &c. See under ud-i 3rd col.
    ☞ p. 154, col. 3.
    Ud-aya, as, ā, am, (in gram.) following, coming

    after or upon (as one letter, accent &c. upon another);

    (as), m. going upwards; rising (of the sun or planets

    or of a cloud); the eastern mountain behind which

    the sun is supposed to rise; coming forth, creation,

    production, becoming visible, appearance, develop-

    ment; light, splendor; conclusion, result, conse-

    quence; rising, reaching one's aim, elevation; profit,

    advantage, income, revenue, interest; outlet, exit; N.

    of the seventh Arhat of the future Utsarpiṇi, = Udayā-

    śva; a son of Yājñika; a follower of Śākya-muni.

    —Udaya-gupta, as, m., N. of a man. —Udaya-jit,

    t, m., N. of a son of Guṇala. —Udaya-dhavala, as,

    m., N. of a prince. —Udaya-parvata, as, m. or

    udaya-giri, is, m. or udaya-śaila, as, m. or

    udayācala (°ya-ac°), as, m. or udayādri (°ya-

    ad°), is, m. the eastern mountain behind which the

    sun rises. —Udaya-pura, am, n., N. of the capital

    of Marvar. —Udaya-prastha, as, m. the plateau of

    the mountain behind which the sun rises. —Udaya-

    rāja, as, m., N. of a man. —Udaya-vat, ān, atī, at,

    risen. —Udaya-siṃha, as, m., N. of a king. —Udayā-

    ditya (°ya-ād°), as, m., N. of a man. —Udayāśva

    (°ya-aś°), as, m., N. of a grandson of Ajāta-śatru.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 132, col. 2.
    udayá, m. a going up; rising (of the sun). [√i (1148. 1a) + ud.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 304, col. 2.
    udaya a. (In gram.) Following, coming after or upon (as a letter, accent &c.); udayaśabdaḥ paraśabdasamānārthaḥ prātiśākhyeṣu prasiddhaḥ,

    — yaḥ

    1 Rise (fig also); caṃdrodaya ivodadheḥ R. 12. 36, 2. 73; going upwards, ascending (as of the sun, stars &c.).

    2 (a) Rising up, coming forth; draviṇa° acquisition of wealth; Pt. 2.; so bhāgya° dawn of fortune; Amaru. 25; svaguṇodayena Pt. 1. 94. (b) Appearance, becoming visible, production; ghanodayaḥ prāk Ś. 7. 30; megha° Ku. 6. 54; hasitamanyanimittakṛtodayaṃ Ś. 2. 11 raised from some other cause; Amaru. 88; Ś. 7. 8; phalodaya R. 1. 5 rising or accomplishment of the fruit; Ms. 3. 169; Ku. 3. 18.

    3 Creation (opp. pralaya); yau tau svapnāvabodhau tau bhūtānāṃ pralayodayau Ku. 2. 8.

    4 The eastern mountain (behind which the sun is supposed to rise); yairyatra dṛśyate bhāsvānsa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ; udayagūḍhaśaśāṃkamarīcibhiḥ V. 3. 6.

    5 Advancement, prosperity, rise; (opp. vyasana); tejodvayasya yugapadvyasanodayābhyāṃ Ś. 4. 1; udaye madavācyamujjhatā R. 8. 84; K. 5; importance, celebrity; °unmukhe tvayi R. 11. 73.

    6 Elevation, exaltation, rise, growth; udayamastamayaṃ ca raghūdvahāt R. 9. 9; tamudayāya na vā navayauvanā 7; ātmodayaḥ paraglāniḥ Śi. 2. 30, 11. 60.

    7 Result, consequence; asukhodayaṃ karma Ms. 4. 70; Amaru. 42; following; nodāttasvaritodayaṃ P. VIII. 4. 67.

    8 Accomplishment, fulfilment; upasthitodayaṃ R. 3. 1; prāraṃbhasadṛśodayaḥ 1. 15.

    9 Profit, advantage.

    10 Income, revenue; Ms. 7. 55; Y. 2. 43.

    11 Interest, consideration paid for the use of money; Y. 2. 67, 146.

    12 Light, splendour.

    13 Outlet, exit.

    Comp.

    — acalaḥ

    — adriḥ, giriḥ, parvataḥ, śailaḥ the eastern mountain behind which the sun moon &c. are supposed to rise; udayagirivanālībālamaṃdārapuṣpaṃ Udb.; śritodayādrerībhasāyamuccakaiḥ Śi. 1. 16; tata udayagirerivaika eva Māl. 2. 10.

    — kramaḥ (pb) gradual rise; nāḍīnāṃ Māl. 5. 2 by gradually inflating or filling with wind the Nāḍīs, (as in the act of restraining the wind).

    — puraṃ N. of the capital of Mārwār.

    — prasthaḥ the plateau of the mountain behind which the sun is supposed to rise.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 84.
    udayá m. going up, rising (also = seq.); coming forth, appearance, manifestation, origin; result, issue, consequence; success, advantage; income, revenue, interest.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 50, col. 3.
    udaya ud-ayá, m. rising; rise (of sun or
    moon), break (of dawn); gathering (of clouds);
    N. of the mythical mountain behind which sun
    and moon are supposed to rise; appearance,
    arising, production, beginning; consequence,
    result; success; prosperity; gain; income,
    revenue; interest; -giri, m. sunrise mountain;
    -gupta, m. N. of a man; -taṭa m. slope of
    Mount Udaya.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 184, col. 2.
    ud-ayá a &c. See p. 186, col. 1.
    ☞ p. 186, col. 1.
    ud-ayá b m. going up, rising
    ☞ p. 186, col. 1.
    swelling up, R.
    ☞ p. 186, col. 1.
    rising, rise (of the sun &c.), coming up (of a cloud), ŚBr.; KātyŚr.; Mn.; Śak. &c.
    ☞ p. 186, col. 1.
    the eastern mountain (behind which the sun is supposed to rise), MBh.; Hariv.; Kathās. &c.
    ☞ p. 186, col. 1.
    going out, R.
    ☞ p. 186, col. 1.
    coming forth, becoming visible, appearance, development
    ☞ p. 186, col. 1.
    production, creation, RV. viii, 41, 2; R.; Ragh.; Yājñ.; Śak.; Kum. &c.
    ☞ p. 186, col. 1.
    conclusion, result, consequence, MBh.; Ragh.; Mn.
    ☞ p. 186, col. 1.
    that which follows
    ☞ p. 186, col. 1.
    a following word, subsequent sound, Pāṇ. viii, 4, 67; RPrāt.; APrāt. &c.
    ☞ p. 186, col. 1.
    rising, reaching one's aim, elevation
    ☞ p. 186, col. 1.
    success, prosperity, good fortune, Kathās.; Ragh. &c.
    ☞ p. 186, col. 1.
    profit, advantage, income
    ☞ p. 186, col. 1.
    revenue, interest, R.; Yājñ.; Mn. &c.
    ☞ p. 186, col. 1.
    the first lunar mansion
    ☞ p. 186, col. 1.
    the orient sine (i.e. the sine of the point of the ecliptic on the eastern horizon), Sūryas.
    ☞ p. 186, col. 1.
    N. of several men.
    ☞ p. 1321, col. 3.
    N. of a mountain near Rāja-gṛha, MWB. 403 n. 1

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 120, col. 1.
    udaya

    m. (-yaḥ)

    1. The rising of the sun and planets in general.

    2. The
    eastern mountain, behind which the sun is supposed to rise.

    3.
    Rising, ascending.

    4. Light, splendor.

    5. Prosperity, good fortune.
    6. Creation, the rising of the world.

    7. (In law) Income.

    E. ud up,
    iṇ to go, and ac aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 422.
    udaya a. (In gram.) Following, coming after or upon (as a letter, accent &c.); udayaśabdaḥ paraśabdasamānārthaḥ prātiśākhyeṣu prasiddhaḥ. -yaḥ 1 Rise (fig. also); candrodaya ivodadheḥ R.12.36,2.73; going upwards, ascending (as of the sun, stars &c.). -2 (a) Rising up, coming forth; draviṇa˚ acquisition of wealth; Pt.2; so bhāgya˚ dawn of fortune; Amaru.25; svaguṇodayena Pt.1.94. (b) Appearance, becoming visible, production; ghanodayaḥ prāk Ś.7.30; megha˚ Ku.6.54; hasitamanyanimittakṛtodayam Ś.2.12 raised from some other cause; Amaru.88; Ś.7.8; phalodaya R.1.5; rising or accomplishment of the fruit; Ms.3.169; Ku.3.18. -3 Creation (opp. pralaya); yaḥ sindhūnāmupodaye Rv.8.41.2. yau tau svapnāvabodhau tau bhūtānāṃ pralayodayau Ku.2.8. -4 The eastern mountain (behind which the sun is supposed to rise); dadarśa piṅgādhipateramātyaṃ vātā- tmajaṃ sūryamivodayastham Rām.5.31.18. yauryatra dṛśyate bhāsvānsa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ; udayagūḍhaśaśāṅkamarīcibhiḥ V.3.6. -5 Advancement, prosperity, rise; (opp. vyasana), tejodvayasya yugapad- vyasanodayābhyām Ś.4.2; udaye madāvācyamuñjhatā R.8.84; K.5; importance, celebrity; ˚unmukhe tvayi R.11.73. -6 Elevation, exaltation, rise; growth; udayamastamayaṃ ca raghūdvahāt R.9.9; tamudayāya navā navayauvanā 7; ātmodayaḥ paraglāniḥ Śi 2.30,11.60. -7 Result, consequence; asukhodayaṃ karma Ms.4.70; Amaru.47; following; nodāttasvaritodayam P.VIII.4.67. -8 Accomplishment, fulfilment; upasthitodayam R.3.1; prārambhasadṛśodayaḥ 1.15. -9 Profit, advantage. -10 Income, revenue; Ms.7.55; Y.2.43. -11 Interest, consideration paid for the use of money; Y.2.67,146. -12 Light, splendour. -13 Outlet, exit. -14 Beginning; abhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat Mb.3.282.22. -15 Efficacy, influence; paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ Rām.5.56.11. -16 Birthday celebration; haste gṛhītvā saharāmamacyutaṃ nītvā svavāṭaṃ kṛtavatyathodayam Bhāg.10.11.20. -17 The first lunar mansion; the orient sine. -Comp. -acalaḥ, -adriḥ, -giriḥ, -parvataḥ, -śailaḥ the eastern mountain behind which the sun, moon &c. are supposed to rise; udayagirivanālībālamandārapuṣpam Udb.; śritodayādrerabhisāyamuccakaiḥ Śi.1.16; tata udayagirerivaika eva Māl.2.10. -induḥ The town indraprastha; pure kurūṇāmudayendunāmni Mb.7.23.29. -unmukha a. About to rise, expecting prosperity. -kramaḥ Gradual rise; nāḍīnām Māl.5.2. by gradually inflating or filling with wind the Nādīs, (as in the act of restraining the wind). -jyā f. See udaya (17). -puram N. of the capital of Mārwār. -prasthaḥ the plateau of the mountain behind which the sun is supposed to rise. -prāṇaḥ (pl.) A particular measure of time. -rāśiḥ The constellation in which the planet is seen when on the horizon.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 100, col. 1.
    udaya udaya m. (aya de i) ascension;

    lever du soleil, de la lune ou des étoiles.

    Elévation, prospérité, haute fortune.

    — Tg. [à la fin des composés] suivi de: ukārodaya suivi de u.

    udayana n. mms.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 142, col. 1.
    ud-aya- m. fait de se lever ; lever (du soleil) ; fait d'arriver, apparition, production; fait d'arriver au but, succès, avantage ; fait d'enfler ; de sortir ; revenus ; ifc. conséquence ; n. de la montagne de l'Orient, derrière laquelle le soleil et la lune se lèvent.

    °giri- °parvata- °śaila- m. montagne de l'Orient.

    °taṭa- m. pente de cette montagne.

    °tuṅga- m. n. d'un prince.

    °vyayin- a. qui monte et retombe.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 100. ☞ vol. 3, p. 392.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 913.
    udayá (von 3. i mit ud)

    1) adj. nachfolgend (gramm.): uttamānuttameṣūdayeṣu ṚV. PRĀT. 4, 1. 2. 2, 16. 3, 6. udayaśabdaḥ paraśabdasamānārthaḥ prātiśākhyeṣu prasiddhaḥ P. 8, 4, 67, Sch.

    — 2) m.

    a) das in - die - Höhe - Gehen, Erhebung TRIK. 3, 3, 307. H. 1431. an. 3, 483. MED. y. 74. udayaḥ sāgarasyeva parvakāle R. 4, 34, 32.

    — b) Aufgang (von Gestirnen), Aufzug (von Wolken): purādityasyodayāt ŚAT. BR. 13, 8, 3, 2. 3, 2, 2, 26. paryudayam um Sonnenaufgang KĀTY. ŚR. 4, 15, 12. AIT. BR. 5, 30. 31. ĀŚV. GṚHY. 4, 6. GṚHYASAṂGR. 1, 77. sūryodaye N. 18, 24. VET. 26, 8. candrodaya RAGH. 12, 36. navodayaṃ nāthamivauṣadhīnām 2, 73. tejodvayasya (der Sonne und des Mondes) yugapadvyasanodayābhyām ŚĀK. 77. aruṇodaye beim Anbruch der Morgenröthe M. 10, 33. R. 2, 71, 17. ahānyastamayāntāni udayāntā ca śarvarī MBH. 14, 1229. rāśīnām AK. 1, 1, 2, 29. TRIK. 3, 3, 257. H. 116. meghodaya N. (BOPP) 21, 7, v. l. ghanodayaḥ prāktadanantaraṃ payaḥ ŚĀK. 189. apameghodayaṃ varṣam KUMĀRAS. 6, 54. Vgl. akālajaladodaya, akālameghodaya .

    — c) N. eines Berges im Osten, hinter dem man Sonne und Mond aufgehen lässt, AK. 2, 3, 2. TRIK. 3, 3, 107. H. 1027. an. 3, 483. MED. y. 74. udayāduditaṃ dīptaṃ jvālāpiṇḍasamaprabham . ādityam R. 4, 58, 5. 37, 27. 40, 55. 69. 60, 8. HARIV. 11448. 12834. udayastha ivāṃśumān 12976. VID. 166. udayagiri HIT. Pr. 46. udayaparvata HARIV. 12381. VID. 173. KATHĀS. 9, 55. udayaśaila 9, 90. udayācala 64. udayādri 86. 88. VID. 280.

    — d) Ausgang, das Hervortreten, Entstehung, das Sichtbarwerden, zur - Erscheinung - Kommen, Entfaltung: sindhū̂nā̀mupôdàye ṚV. 8, 41, 2. vījāṅkuraḥ prāgudayāt KUMĀRAS. 3, 18. lalāṭodayam - bibhratī śvetaromāṅkam RAGH. 1, 83. nayanayostāmbūlarāgodayaḥ AMAR. 88. ŚĀK. 167. (indriyāṇām) udayāstamayau KAṬHOP. 6, 6. svapnāvabodhau bhūtānāṃ tāveva pralayodayau KUMĀRAS. 2, 8. kālodaye MBH. 3, 12594. hasitamanyanimittakṛtodayam ŚĀK. 44. krodhasya kutrodayaḥ PRAB. 75, 13. yo dāturbhavatyūrdhvaṃ phalodayaḥ M. 3, 169. 11, 231. 12, 30. 82. YĀJÑ. 1, 343. R. 4, 42, 10. RAGH. 1, 5. kṛcchre 'pi vyasanodaye PAÑCAT. III, 254. vivekodaya ŚĀNTIŚ. 2 in der Unterschr. suhṛdvargasya bhāgyodayaiḥ AMAR. 25. prākāśyaṃ svaguṇodayena guṇino gacchanti PAÑCAT. I, 107. āryatā u. s. w. satatamudāsīnaguṇodayaḥ M. 7, 211. doṣavegodaye (Gegens. hānau) SUŚR. 2, 354, 9. 405, 19. nirastasukhodayā AMAR. 96.

    — e) Ausgang, Erfolg, Folge: udayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat MBH. 3, 16218. prārambhasadṛśodayaḥ RAGH. 1, 15. īpsitaṃ bharturupasthitodayam 3, 1. udāttasvaritodaya worauf ein Udātta oder Svarita folgt P. 8, 4, 67. (karma) asukhodayam M. 4, 70. nalopākhyānamatraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇodayam Mitleid erregend MBH. 1, 436. so 'yamabhyāgataḥ kālo bhavitā me sukhodayaḥ 6047. yuvāṃ ca kurutaṃ buddhiṃ bhavedyā naḥ sukhodayā 7439. AMAR. 42.

    — f) das Emporkommen, das zum-Ziele-Gelangen, Aufschwung: tavodaye KATHĀS. 4, 112. 6, 161. udayamastamayaṃ ca raghūdvahādubhayamānaśire vasudhādhipāḥ RAGH. 9, 9. tamudayāya - yatamānam 7. udayāpavargayoḥ 8, 23.

    — g) Gewinn, Vortheil; Einkommen, Einkünfte AK. 3, 4, 71. na codayāpāyakaraḥ ṚV. PRĀT. 11, 34. atha vā marṣayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām . gṛhyatāmudayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara .. R. 4, 9, 69. rājyaṃ mahodayam M. 7, 55. yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ R. 3, 2, 22. 8, 20. brāhmaṇastu parikṣīṇaḥ śanairdāpyo yathodayam im Verhältniss zu seinem Erwerb YĀJÑ. 2, 43. Zinsen: dāpyastaṃ cāpi sodayam 67. vyayaṃ dadyācca sodayam 146.

    — h) Ausgang (der Ort, durch welchen man ausgeht): pihitāpaṇodayā (ayodhyā) R. 2, 48, 29.

    — i) N. pr. des 7ten Arhant der zukünftigen Utsarpiṇī H. 54. — = Udayāśva VP. 467, N. 15. — ein Sohn Yājñika's Verz. d. B. H. No. 246. — ein Zuhörer Śākyamuni's VYUTP. 32.

    ☞ vol. 5, p. 1170.
    udaya

    1) zu streichen, da an den angeführten Stellen das Wort subst. m. ist und den nachfolgenden Laut bezeichnet; vgl. u. 2)e).

    — 2)

    a) śokārṇavodaye das Anschwellen des Meeres, Fluth Inschr. in Journ. of the Am. Or. S. 6, 505, Śl. 15.

    — b) WEBER, JYOT. 40. 89. 91. 109. Nakṣ. 2, 287. udayāstādhikāra Verz. d. Oxf. H. 327,a, No. 773. grahodayāstasādhana No. 774. heliakischer Aufgang VARĀH. BṚH. S. 6, 1. fgg. 7, 1.

    — c) °śikharin VARĀH. BṚH. S. 28, 3. °giri Verz. d. Oxf. H. 338,b,38. 339,a,30. udayācala 62,a,25. Schol. zu NAIṢ. 22,41. °prastha DAŚAK. in BENF. Chr. 184, 4.

    — d) sarvārthataikāgratvayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ Verz. d. Oxf. H. 229,b,13. = prādurbhāva 19. jagatsthityudayāntahetu BHĀG. P. 10, 63, 44. vimalajñānodaya SARVADARŚANAS 22, 3. viśuddhavijñānodaya 17, 11. nirmalajñānodayo mahodayaḥ 117, 3.

    — e) in den PRĀTIŚĀKHYA und ein Mal bei P. (8. 4, 67) das nachfolgende Wort, der nachfolgende Laut, = para P. 8, 4, 67, Sch. - ṚV. PRĀT. 2, 16. 3, 6. 4, 1. 2. udaye so v. a. udaye vatarmānāḥ nachfolgend 22. am Ende eines adj. comp.: ikārodaya ein i zum folgenden Buchstaben habend 2, 6. 7. 5, 5. VS. PRĀT. 3, 84. 81. 4, 6. 16. 140. AV. PRĀT. 3, 65. Schol. zu 3, 27. Häufig am Ende eines adj. comp. in der Bed. Folge: dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhodayam Leid, auf das Freude folgt, Spr. 5246. doṣāḥ - vyasanodayāḥ Missgeschick im Gefolge habend 3169.

    — f) labdhodaya emporgekommen Spr. 3710. prāptodaya zu Glück gelangt 4266. udaya Glück, Sieg im Gegens. zu kṣaya Untergang 3783.

    — g) aṣṭau nidhipatiḥ kośān (prāhiṇoddhareḥ) lokapālo nijodayān als seinen Besitz, als das, worüber er zu verfügen hat, BHĀG. P. 10, 50, 56. = vibhūti Schol.

    — h) der Schol. in der ed. Bomb. erklärt folgendermaassen: pihita āpaṇānāṃ paṇyavastūnāmudayaḥ prasāraṇaṃ yasyāṃ sā .

    — i) °rāya KṢITĪŚ. 52, 17.

    — Vgl. kathodaya, candrodaya, durudaya, mahodaya .

    ☞ vol. 7, p. 1716.
    udaya m. = °jyā SŪRYAS. 5, 3. udayāsu 13, 14.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 253.
    udayá, m., das Hervorbrechen [von i mit úd].

    -é síndhūnām {661,2}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 228, col. 3.
    udayá m. (adj. Comp. f. ā)

    — 1) das Emporsteigen , Sichheben , Anschwellen.

    — 2) Aufgang (von Gestirnen) , heliakischer Aufgang , Aufzug (von Wolken).

    — 3) N.pr. eines fabelhaften Berges , hinter dem Sonne und Mond aufgehen sollen.

    — 4) Hinausgang R. 2,48,29.

    — 5) das Hervorbrechen , Hervortreten , Sichtbarwerden , zur Erscheinung Kommen , Entstehung , Entfaltung.

    — 6) Ausgang , Erfolg , Folge.

    — 7) ein nachfolgendes Wort , ein nachfolgender Laut.

    — 8) das Emporkommen , Aufschwung , glückliche Lage , — Verhältnisse.

    — 9) Vortheil , Gewinn.

    — 10) Erwerb , Einkommen , Besitz.

    — 11) Zinsen.

    — 12) das erste astrol. Haus Ind. St. 14,313. 315. 319.

    — 13) = udayajyā.

    — 14) N.pr. verschiedener Männer.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 56, col. 2.
    udayá m. der Aufgang, Aufgangberg (vgl. asta) das Erscheinen; der Ausgang, Erfolg, Ertrag.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 47, col. 2.
    udaya m. (r. i praef. ut oriri, s. a) ortus (stellarum) v. sq.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1138, col. 1.
    udaya pu0 ud + i—ac . jyotiṣokte rāśerudayarūpe 1 lagne .
    ādhāre ac . “yairyatra dṛśyate bhāsvān sa teṣāmudayaḥ
    smṛtaḥ” ityuktalakṣaṇe raverdvaṣṭiyogyasthāne 2 udayācale pūrvva
    parvvate . “udayācalavyarvāhatendavapuḥ” māghaḥ “udaya-
    girivanālībālamandārapuṣpam” udbhaṭaḥ . bhāve ac .
    3 prathamadarśanayogyabhavane, 4 vṛddhau, 6 udbhave 7 utgame “ā-
    tmodayaḥ paraglāniḥ” māghaḥ “prabhātasamayamiva pūrvadigmāga
    rāgānumeyamitrodayam” kāda0 . “gavodayaṃ nāthamivauṣa-
    dhīnām” “nivātastimitāṃ velāṃ candrodaya ibodadheḥ”
    “udayamastamayañca raghūdvahati” raghuḥ . “apameṣodayaṃ
    varṣamadṛṣṭakumumaṃ phalam” . “yau tu svapnāvabodhau tau
    bhūtānāṃ pralayodayau” . kumā0 “udaye madavācyamuj-
    jhatā” . “āgamaiḥ sadṛśāramma ārambhasadṛśodayaḥ” .
    “prasṛtāvudayāpavargayoḥ” raghuḥ . “vīlāṅkuraḥ prāguda-
    yādivāmbhaḥ” kumā0 8 utkarṣe . “vijitajagattrayodayam”
    māghaḥ . grahāṇāmudayaśca svādhiṣṭhitarāśīnāmudayāt
    “nijanijodayalagnasamudgame samudayo'pi mubedbhanabhaḥsa-
    dām” si0 śi0 . rāśīnāṃ deśabhedenodayakālavi-
    śeṣaḥ si0 śi0 . tatrādau nirakṣadeśalaṅkādau
    sanmānasādhanaṃ yathā “ekasya rāśervṛhatī jyakā yā
    dvayostribhasyāpi kṛtīkṛtānām . svasvāpamajyākṛ-
    tivarjitānāṃ mūlāni tāsāṃ triguṇā 3438 hṛtāni .
    svasvadyumaurvyā vimajet phalānāṃ cāpānyagho'dhaḥ pariśo-
    dhitāni . kramotkramasthāni nirakṣadeśe meṣādikānāmu-
    dayāsavaḥ syuḥ” śi0 . “ekasya rāśerbṛhatī jyetya-
    ṣṭamī jyā . dvayoriti ṣoḍaśī jyā . trimasyeti
    trijyā . āsāṃ rvargitānāṃ svakīyasvakīyakrāntijyāvargai-
    rvarjitānāṃ mūlāni trijyāguṇitāni svasvadyujyayā vibha-
    jet . phalānāṃ cāpānyadho'dhaḥ pariśodhitānīti, tṛtīyāt
    dvitīyaṃ dvitīyāt prathamaṃ śodhyam . prathamaṃ tathāvidhameva .
    evaṃ laṅkodayāsavaḥ syuḥ . atropapattiḥ . atrodvacchataḥ
    krāntidṛttasya tiryaksthitatvāt ttryasrāṇi kṣetrāṇyutpadyante .
    tadyathā . meṣāntasya jyā krāntivṛtte karṇaḥ . tatkrāntijyā-
    laṅkākṣitije mujaḥ . tadvargāntarapadaṃ meṣānte'horātravṛtte-
    kroṭiḥ . evaṃ rāśidvayasya jyā karṇaḥ . tatkrāntijyā
    bhujaḥ . tadvargāntarapadaṃ vṛṣabhānte'horātravṛtte koṭiḥ .
    evaṃ tirāśijyā karṇaḥ paramākrāntijyā bhujaḥ . paramālpa-
    dyujyā koṭiḥ . etāḥ koṭayaścāpakaraṇārthaṃ trijyavṛtte pari-
    ṇāmitā trijyāguṇāḥ svasvadyujyayā maktāstāsāṃ cāpāni .
    prathama meṣodayasya kālaḥ . dvitīyaṃ rāśidvayasya .
    tṛtīyaṃ rāśitrayasya . ato viśleṣitānītyupapannam .
    idānī prakāntareṇāha” prami0 . “kīṭādirāśya-
    nvajakoṭijīvāstrijyā 3438 guṇāḥ svasvadina-
    jyayāptāḥ . cāpīkṛtāḥ prāgvadadho viśuddhāḥ kīṭādi-
    kānāmudayāsavo vā” śi0 . “koṭādirāśyantajakoṭijīvāstā
    ekadvitrirāśijyā mavanti 1719 . 2977 . 3438 . e-
    tāstrijyayā guṇyāḥ svasvadinajyayā bhaktā iti . vaiva vṛṣa-
    bhānte vyujyā saiva kīṭānte'pi 3218 . yaiva bheṣānte-
    dyujyā saiva siṃhānte'pi 3366 . kanyānte dyujyā tri-
    jyaiva 3438 . ābhistā bhājyāḥ . phalānāṃ cāpānya-
    dho'dhaḥ śuddhāni kīṭādīnāmudayāsavaḥ syurnirakṣe vā . ta
    eva mithunavṛṣabhameṣāṇāmityarthaḥ . atropapattiḥ . krānti-
    vṛtte baṣabhānte sūtrasyaikamagraṃ baddhvā dvitīyamagraṃ kīṭānte
    nibadhyate tasya sūtrasyārddhamekārāśerjyā bhavati . evaṃ sūtra-
    syaikaptagraṃ meṣānte baddhvā dvitīyaṃ yiṃhānte tasya sūtrasyārdhaṃ
    rāśidvayasya jyā bhavati . evaṃ meṣatulādau vadvasūtrasyārdhaṃ
    trijyā . etā eva vṛṣabhāntameṣāntamīnāntāhorātravṛttānāṃ
    jyā bhavanti yatastatsaṃpāteṣu krāntivṛtte sūtrāṇi badvāni .
    atastāsāṃ trijyāvṛttapariṇatānāṃ cāpāntarāṇi kīṭā-
    dikānāmudayā mavantīti gole pradarśayet . idānīṃ
    punaḥ prakārāntareṇāha prami0 . “meṣādijīvāstrigṛhadyu-
    maurvyā 3141 kṣuṇṇā hṛtāḥ svasvadinajyayā vā . cāpī-
    kṛtāḥ prāgvadadho viśuddhā meṣādikānāmudayāsavo vā” śi0 .
    spaṣṭārthamidam, asyopapattirgole kayitaiva sugamā ca atha
    niṣpannāṃstānasūnāha” prami0 . “te'bhrādribhūpā 1670
    guṇago'dricandrāḥ 1793 saptāgninandendumitā 1937
    athaite . kramotkramasthāścarakhaṇḍakaiḥ svaiḥ kramotkramasthaiśca
    vihīnayuktāḥ . meṣādiṣasmāmudayāḥ svadeśe tulādito'mī
    ca vilomasaṃsthāḥ . udeti rāśiḥ samayena yena tatsaptamo-
    'staṃ samupaiti tena” śi0 . “atra ghanu karaṇe jīvānāṃ sthū-
    latvāddvitīyatṛtoyāvudayau nānyaiḥ samyakpaṭhitau . atra
    prathamaprakāreṇa prathama udayo gṛhyate . dvitīyādiprakāreṇa
    dvitīyatṛtīyau . śeṣaṃ spaṣṭārtham . atropapattiḥ . nirakṣa-
    svadeśārkodayayorantaraṃ caram . nirakṣe svadeśe ca meṣādiḥ
    samamudeti . meṣānta ādau svakṣitije, tata unmaṇḍale
    lagati . ataścarakhaṇḍono meṣodayaḥ svadeśodayo bhavati .
    evaṃ vṛṣamithunayorapi . karkyādau tu carasvaṇḍānāmupacī-
    tayamānatvāddhanaṃ tāni pariṇamanti . tulādau tūnmaṇḍala-
    syādhaḥsthitatvāccarasvaṇḍāni ghanaṃ bhavanti . makarādau
    tu carakhaṇḍanāmapacīyamānatvādṛṇa pariṇamanti . ityādi
    gole samyagvilokyate” prami0 . “carakhaṇḍāśca tatraivoktā
    yathā “svadeśajaistaccarakhaṇḍakairvā laghujyakāvadravidostribhā-
    gāt . meṣādirāśitritayasya yāni carāṇyadho'dhaḥ pari-
    śodhitāni . tāni svadeśe carakhaṇḍakāni diṅnāgasatryaṃśa-
    guṇai 10 . 8 . 3 . 20 rvinighnī . palaprabhā toyapalātmakāni
    sthūlāni vā syuścarakhaṇḍakāni . sthūlaṃ caraṃ cāmbupalā-
    tmakaṃ taistatprāṇacāpaṃ yadi vāpi sūkṣmam” śi0 . “atha vā
    taccaraṃ vakṣyamāṇaistribhiḥ khaṇḍakaiḥ svadeśajairlaghujyāprakāreṇāṃ-
    śasitadaśāptamityādinā sādhyam . kasmādityāha . ravido-
    stripāgāt . arkasya sāyanāṃśasya yo bhujastasya yastryaṃśa-
    stasmādaṃśamitadaśāptamityādinā . atha khaṇḍakāni .
    meṣādirāśitrayasyetyādi sugamam . atha sthūlakhaṇḍakairya-
    ccaraṃ tat sthūlaṃ pānīyapalātmakaṃ bhavati . tat ṣaḍguṇaṃ
    prāṇātmakam . tasmādyadi ghanuḥ kriyate tadā sūkṣmaṃ carā-
    rdhaṃ syāt . atropapattiḥ . ekamaṅgulaṃ palabhāṃ prakalpya
    ekadvitrirāśīnāṃ pṛthak carāṇyānīya tāni ṣaḍbhirvi-
    majya pānīyapalātmakāni kṛtvā yāvadadho'dho viśodhyante
    tāvaddiṅvāgasatryaṃśaguṇā utpadyante . ato'nupātaḥ .
    tadyekāṅgulayā palamayaitāni carakhaṇḍāni tadeṣṭayā ki-
    miti . evaṃ carakhaṇḍāni syuḥ . paraṃ tāni jyātmakāni
    yataḥ pūrvaṃ svalpatvāt dhanurnotpannam . ata eva tatprāṇa-
    cāpaṃ yadi vāpi svakṣmamityuktam . khaṇḍakaiścarakaraṇe
    laghujyāsādhanavadvāsanā . tatra laghujyākhaṇḍakāni nava
    carakhaṇḍakāni trīṇi parame rāśitraye bhuje yathā trīṇi
    labhyante . tadarthaṃ ravidostrimāgādityuktam” prami0 .
    golādhyāye ca udayāntarakarmmopattiyuktaṃ deśāntara
    sahitaṃ spaṣṭatayā tatsādhanamuktaṃ yathā “ahargaṇo
    sadhyamasāvanena kṛtaścalatvāt sphuṭasāvanasya . tadutya-
    kheṭā udayāntarākhyakarmodbhavetonayutāḥ phalena . laṅkodaye
    syurna kṛtāstathādyairyato'ntarantaccalamalpakañca” śi0 yoyamahargaṇa
    ānītaḥ sa madhyamasāvanenaiva kuvaḥ? sphuṭasāvanasya calatvāt
    tathāvidhenānupātena sphuṭo māyātītyarthaḥ yugāderārabhya
    vartamānaravivarṣādeḥ prāk yāvān madhyamasāvanastāvāneva
    sphuṭasāvanaḥ syāt kintu ravivarṣāderūrddhaṃ yāvān madhyamasā
    vanastāvānna sphuṭā atastadutyakheṭā udayāntarākhyakarmo
    dbhavena phalenānayutāḥ santo laṅkodaye svurnānyathā laṅkā-
    yāṃ bhāskarodaye madhyā iti yadanyairuktaṃ tadasat .
    athodayāntarakarmāha” prami0 “madhyārkabhuktāasavīni
    rakṣe ye ye ca madhyārkakalāsamānāḥ . tadantaraṃ yat
    sphuṭamadhyayostat dyupiṇḍayoḥ syādvivaraṃ gatigham .
    hṛtaṃ dyurātrāsubhirāptaliptā hīnāgrahāścedasavo'lpakāḥ
    syuḥ . tadatyathāḍhyāstu nijodayaiścedbhaktāsu pūrvaṃ vihitaṃ tadā-
    nīm . kṛtaṃ tathā syāccarakarmamiśraṃ karma grahāṇāmudayāsta-
    rākhyam” śi0 . “sāyanāṃśena raviṇā meṣāderārabhya ye bhuktā-
    rāśayastatsabandhino ye nirakṣodayāsavo gaganaṃbhūdharaṣaṭka-
    candrāḥ 1670 . ityādayasteṣāmaikyaṃ kṛtvā bhujyamāna
    rāśerye bhuktabhāgāstāṃstadudayāsubhiḥ saṅguṇya triṃśatā 30
    vibhajya labdhāsavo'pi tatra kṣepyāḥ evaṃ madhyārkabhuktāsavaḥ
    syuḥ . bhadināntādūrdhvaṃ tāvatyasvātmake kāle laṅkāyāṃ madhya-
    masyārkasyodayaḥ . tatkāle hi grahāḥ sādhyāḥ atha cāharga-
    ṇena ye siddhāste madhyamārkakalāmite'svātmake kāle bhadi-
    nāntādūrdhvaṃ jātāḥ, ato'sūnāṃ kalānāṃ ca yadantaraṃ
    tenārkodayo'ntaritaḥ . atastadudayāntarākhyaṃ karmocyate taira-
    ntarāsubhirgrahagātiṃ saṅguṇyārkasāvanāhorātrāsubhi
    21659 rvibhajya labdhakalā grahe ṛṇaṃ kāryāḥ yadi
    kalābhyo'savo'lpakāḥ syuḥ, anyathā dhanaṃ, yadi tu svadeśodayai
    rmadhyamārkabhuktānasūnānīyaidaṃkarma kṛtaṃ tadaudayikānāṃ
    grahāṇāṃ carakarmāpi kṛtaṃ syāt yadi tu sphuṭārkabhuktānasūn
    svodayāsubhirānīyedaṃ karma kṛtaṃ tadodayāntarabhujāntara
    carakarmāṇi trīṇyapi kṛtāni syuḥ tarhi kathamidamudayānta-
    rākhyaṃ karmādyairna kṛtaṃ tadāha yato'ntaraṃ taccalamalpakañca
    parṣacaraṇānteṣu caturṣvapi antarābhāvaḥ tanmadhyeṣvantarasya vṛddhi-
    kṣayau . idānīṃ deśāntarasvarūpamāha” prami0 “ye'nena laṅkoda-
    yakālikāste deśāntareṇa svapurodaye syuḥ . deśāntaraṃ prā-
    gaparaṃ tathānyadyāmyottaraṃ taccarasaṃjñamuktam” śi0 . “ye
    udayāntarakarmmaṇā laṅkāyāmaudayikā grahā jātāste
    deśāntarakarmmaṇā svapuraudayikāḥ syuḥ . tacca deśāntaraṃ
    ddhividham ekaṃ pūrvāpara, manyadyāmyottaraṃ taccarasaṃjña-
    muktaṃ tatra tāvatpūrvāparamāha” prami0 . “yallaṅkojja-
    yinīpuroparikurukṣetrādideśān spṛśat sūtraṃ merugataṃ
    budhairnigaditā sā madhyarekhā bhuvaḥ . ādau prāgu-
    dayo'paratra viṣaye paścāddhi rekhodayāt syāttasmāt kriyate
    tadantarabhavaṃ kheṭeṣvṛṇaṃ svaṃ phalam” śi0 . “laṅkāyā meru-
    paryantaṃ mīyabhānā yā rekhā ujjayinīkurukṣetrādideśān
    spṛśantī yāti sā madhyarekhetyucyate . rekhāyāṃ yadārkodaya
    statkālāt pūrvvameva pūrvadeśe bhavati rekhodayakālādanantaraṃ
    paścimadeśe'rkodayaḥ . tadantarakālastadantarayojanaiḥ spaṣṭabhūve-
    ṣṭanādyanuprātena jñāyate yadi sphuṭaparidhiyojanaiḥ ṣaṣṭi 60
    ghaṭikā labhyante tadā rekhāsvapurayorantarayojanaiḥ kimitīti
    trairāśikena deśāntaraghaṭikālabhyantemadhyagatyā'tha cānītā
    tāḍyasta bhiranupātaḥ yadi ghaṭīṣaṣṭyā grahasya gatikalā
    lamyante tadā deśāntaraghaṭībhiḥ kimiti atha yojanairevā'-
    nupātaḥ . yadi sphuṭaparidhiyojanairgatiḥ prāpyate tadā deśā-
    ntarayojanaiḥ kimiti phalaṃ kalāḥ prāgṛṇaṃ, yatastatrā dāvudayaḥ
    paścāddhanaṃ yatastatra rekhodayādanantaramarkodaya ityupapannam .
    idānīṃbhūgolesphuṭaparidhipradeśaṃ sphuṭatānupātaṃ cāha” prami0
    “svadeśamervantarayojanairyallambāṃśajairmerugireḥ samantāt . vṛttaṃ
    sphuṭo bhūparidhiryataḥ syāttrijyāhato lambaguṇaḥ kṛto'smāt”
    śi0 “svapurasya merugarbhasya cāntare yāvanti yojanāni tā-
    vanti lambāṃśajāni yato nirakṣadeśasvapurāntarayojanānyakṣāṃ-
    śajāni, bhāgebhyo yojanāni ca vyastamityupapadyata ityarthaḥ
    tairlambāṃśajairyojanairmerugireḥ samantādyadvṛttamutpadyate sa sphuṭaṃ
    mūparidhiḥ yo madhyaparidhiḥ paṭhitaḥ sa nirakṣadeśo-
    pari . ayantu svapuropari, ataḥ kiñcinnyūno bhavati atha
    tadānayanaṃ madhyaparidherabhīṣṭantrijyātulyaṃ vyāsārdhaṃ prakalpya
    tasmin vyāsārdhe svapure yāvatī lambajyā tāvat sphuṭaparidhe-
    rvyāsārdhaṃ bhavitumarhati atastena trairāśikaṃ yadi trijyā-
    vyāsārdhe madhyamaḥ praridhirlabhyate tadā lambajyāmite kaḥ
    iti phalaṃ sphuṭaparidhirityupapannam” pramitākṣarā .

    iṣṭakāle lagnādyānayanam aṣṭamaśabde 519 pṛṣṭha laṅko-
    dayapramāṇadarśanapūrvakamuktaprāyam viśeṣastu si0 śi0 .
    “tātkālikārkeṇa yutasya rāśerabhuktabhāgairguṇitodayāt svāt .
    mogyāsavaḥ khāgnihṛtādavāptā bhuktāsavo bhuktalavaiḥ syure-
    vam . iṣṭāsusaṅghādapanīya bhogyāṃstadagrato rāśyudayāṃśca
    śeṣam . aśuddhahṛt khāgniguṇaṃ lavādyamaśuddhvapūrvairbhavanaira-
    jādyaiḥ . yuktaṃ tanuḥ syādanayanāṃśahīnamiṣṭāsavo'lpā yadi
    bhogyakebhyaḥ . triṃśadguṇāḥ svodayabhājitāste labdhāṃśa-
    yukto ravireva lagnam” śi0 . “yasmin kāle lagnaṃ jñeyaṃ
    tasmin kāle tātkāliko'rkaḥ sāyanāṃśaḥ kāryaḥ . tenārkeṇa
    yutasya rāśerye bhogyāṃśāstaistadudayāsavo guṇyāstriṃśatā
    bhājyāḥ . ye labdhāste bhogyāsavaḥ syuḥ . atheṣṭāsubhyo bho
    gyāsūn viśodhya tadagrato yāvanta udayāḥ śudhyanti tā-
    vantaḥ śodhyāḥ . tataḥ śeṣāt kharāmaguṇādaśuddhodayena
    bhaktādyallabdhamaṃśādyaṃ tadaśuddhodayāt pūrvaṃ yāvanto meṣādya-
    udayāstāvadbhī rāśibhiryutamayanāṃśaiśca rahitaṃ tallagnaṃ syāt .
    atha yadīṣṭāsavo bhogyebhyo'lpaḥ tadeṣṭāsavastriṃśadguṇāstadu-
    dayāsubhirbhājyāḥ . phalenāṃśādyena yuto ravirlagnaṃ syāt”
    prami0 lagnāṃśādinā kālānayanaṃ tatraiva darśitaṃ yathā
    “arkasya bhogyastanubhuktayukto madhyodayāḍhyaḥ samayo vila-
    gnāt . yadaikabhe lagnaravī tadā tadbhāgāntaraṃsvodayakhāgni-
    bhāgaḥ . lagne'lpake tu dyuniśāt sa śodhyastātkrāli-
    kārkādasakṛcca kālaḥ . cet sāvanāḥ praṣṭurabhīṣṭanāḍyasta-
    daiva tātkālikatigmaraśmeḥ .. ārkṣyo yadeṣṭāghaṭikā vi-
    lagnaṃ kālaśca tatraidayikāt sakṛcca” śi0 . “arkasya prāgvadbho-
    gthakālaḥ sādhyaḥ . lagnasya sāyanāṃśasya bhuktakālaḥ sādhyaḥ
    tayoraikyamarkādagrato lagnaparyyantaṃ ye madhye rāśayasteṣā-
    mudayāśca kṣepyāstatraiva . evaṃ lagnāt kālo bhavati .
    atra yadaikarāśau lagnārkau bhavatastadā tayorantarāṃśaiḥ svo-
    dayaṃ saṅguṇya triṃśatā bhajet phalamiṣṭakālaḥ syāt . paraṃ
    thadyarkāllagnamadhikam . yadyalpaṃ tadā sa kālo'horātrāccho-
    dhyaḥ . śeṣamiṣṭakālaḥ syāt . atreṣṭakālasāghane'rkasya
    bhogyamaudayikādeva kriyate . yataḥ kālajñānāt tātkā-
    likatvamarkasya kāryyam . ataḥ sthūlaḥ kāla āyāti .
    anena kālena tātkālikamarkaṃ kṛtvā muhuḥ kālaḥ sādha-
    yituṃ yujyate . paraṃ yadi praṣṭuḥ sāvanaghaṭikā iṣṭāḥ .
    etaduktaṃ bhavati . udayānantarametāvatīṣvarkasāvanaghaṭikāsu
    kīdṛg lagnaṃ bhavatītyetadabhīṣṭaṃ tadaiva tātkālikārkāllagnaṃ
    sādhyate tadaiva ca lagnādasakṛt kālaḥ . yadā punariṣṭaghaṭikā
    ārkṣyastadaudayikādevārkāllagnaṃ lagnāt kālaḥ sakṛcca .
    attopapattiḥ sugamā . tātkālikīkaraṇakāraṇatā gole ka-
    thitā vyākhyātā ca . idānīṃ vilomena lagnasādhanamāha”
    grami0 . “bhuktāsu śuddherviparītalagnaṃ bhuktāṃśagehāptalavoni-
    to'rkaḥ” śi0 “yadodayāt pūrvaghaṭīṣu lagnamiṣṭaṃ tadā
    śeṣāsubhyo viśodhya tatkālikarmarkaṃ kṛtvā tasya bhuktāsavaḥ
    sādhyāstāniṣṭāsubhyo yāvanta udayā viśudhyanti tāvato
    vilomena viśodhayet . śeṣāt kharāmaguṇitādaviśuddho
    dayabhaktād ye labdhā aṃśāstaistathārkabhuktāṃśaiśca tathā
    viśuddhodayatulyairāśibhiśconīkṛto ravirlagnaṃ bhavati
    prami0 . horādrekkāṇodayasādhanamapi tatraiva yathā
    “kṣetrāṇāṃ sthūlatvāt sthūlāudayā bhavanti rāśīnām .
    sūkṣmārthī horāṇāṃ kuryyāddrekkāṇakānāṃ vā” śi0 “yathā
    rāśyudayāḥ sādhitāstathā horodayā api sādhyāḥ . ta
    dyathā pañcadaśādipañcadaśabhāgottarabhāgāṇāṃ jyā horā-
    jyāḥ ṣaḍ bhavanti . tābhirmithunāntadyujyā 3141 pṛthak
    pṛthagguṇyā svasvadyujyayā bhājyā . phalānāṃ dhanūṃṣyadho-
    'dhaḥ śuddhāni . ṣaṣṭhāt pañcamaṃ pañcamāccaturtha—mityādi .
    śeṣāṇi horodayāsavo bhavanti . evaṃ daśādidaśottarabhā-
    gairdrekkāṇodayā bhavanti . te ca nava . tathā horāṃśā-
    nāha ṣaṭ carāṇi . yānyadho'dhaḥ śuddhāni tāni teṣāṃ
    carakhaṇḍāni taiḥ kramotkramasthaiḥ kmotkramasthā ūnayutāḥ
    santaḥ svadeśe horodayā bhavanti . meṣādīnāṃ dvādaśa,
    te ca vyastāstulādīnām . evaṃ caturviṃśatiḥ 24 . evameva
    drekkāṇodayāḥ ṣaṭtriṃśat . tathā cārkasya sāyanāṃśasya
    māgāḥ pañcadaśa 15 hṛtā gatā horāḥ syuḥ . śeṣāṃśāste
    bhuktāste pañcadaśabhyaḥ śuddhā bhogyāṃśāḥ syuḥ . bhogyāṃ-
    śaghnaḥ svadeśahorodayaḥ vañcadaśahṛtāḥ phalaṃ bhogyāsavaḥ syustā-
    niṣṭāsubhyo viśodhya tadagrato horodayāṃśca śodhayet .. śeṣaṃ
    pañcadaśaguṇamaśuddhahorodayena bhajet phalaṃ lavāḥ . aśu-
    ddhapūrvvāṇāṃ horodayānāṃ saṃkhyayā guṇitaiḥ pañcadaśabhi-
    ryutāḥ santo lagnasyāṃśā mavanti . evaṃ lagnāt kālasādha-
    ne'pi . evameva dṛkkaṇodayairapi lagnasādhanam . tatra
    pañcadaśasthāne daśa 10 guṇane bhajane ca kalpyāḥ . evaṃ
    horodayairdṛkkāṇodayairvā sādhitaṃ lagnādikamudayāntarākhyaṃ
    karmma ca sūkṣmaṃ bhavati anyathā sthūlam” prami0 .

    grahāṇāmudayāntarakarma tatroktam “bhānoḥ phalaṃ guṇi-
    tamarkayutasya rāśervyarkṣodayena khakhanāgamahī 1800 vibha-
    ktam . gatyā grahasya guṇitaṃ dyuniśāsu bhaktaṃ svarṇaṃ grahe-
    'rkavadidaṃ tu bhujāntarākhyam” śi0 . “arkasya yadbhujaphalaṃ
    thasmin rāśau ravirvarttate tasya rāśeḥ sambandhī yo
    nirakṣodayastena tadguṇitarāśikalābhi 1800 rbhaktaṃ
    punargrahagatyā guṇitamahorātrāsubhi 21659 rbhaktaṃ yat
    phalaṃ tadgrahe'rkavat dhanarṇaṃ kāryyam . yadyarkasya bhujapha-
    lam dhanaṃ, tadā sūryyasyānyeṣāṃ ca dhanam . yadi ṛṇaṃ
    tadā ṛṇamityarthaḥ . atropapattiḥ . ye madhyamārkau-
    dayikāste sphuṭārkaudayikāḥ kriyante . tatrārkaphalasyāsu-
    karaṇāyānupātaḥ . yadi rāśikalā 1800 nirakṣoda-
    yāsubhirudgacchanti tadā phalakalāḥ katibhiriti .
    labdhaṃ bhāsvatphalotthā asavo bhavanti . athānyo'nu-
    pātaḥ . yadi dyuniśāsubhirgatikalā labhyante tadaibhiḥ
    kimiti . tāḥ kalā ṛṇaṃ dhanaṃ ca yato madhyamārkoda-
    yāt prāk sphuṭārkodayaḥ syādṛṇe tatphale svaṃ yato''nanta-
    ramityupapannam . idānīmudayāntaramāha” prami0 . “yuktāyanāṃ
    śasya tu madhyamasya bhuktāsavo'rkasya nirakṣadeśe . meṣādi-
    bhuktodayasaṃyutā ye yaścāyanāṃśānvitamadhyabhānoḥ . liptā-
    gaṇastadvivareṇa nidhnī gatirgrahasya dyuniśāsubhaktā . svarṇa-
    grahe cedasavo'dhikonā idaṃ grahāṇāmudayāntarākhyam” śi0
    “madhyamārkasya sāyanāṃśasya ye rāśerbhuktabhāgāstaistadudayaṃ
    nirakṣadeśīyaṃ saṃguṇya triṃśatā vibhajet phalaṃ tasya
    rāśerbhuktāsavaḥ . atha meṣādyā ye'rkeṇa bhuktā rāśayasteṣāṃ
    ca nirakṣodayāsavastatra yojyāste meṣādibhuktodayāsavaḥ
    syuḥ . atha madhyamārkasya sāyanāṃśasya kalāḥ kāyāṃḥ .
    tāsāṃ kalānāṃ teṣāmasūnāṃ ca yadantaraṃ tena grahagati-
    rguṇyā dyuniśāsubhirbhājyā labdhāḥ kalā grahe dhanaṃ
    kāryāḥ yadi kalābhyo'savo'dhikāḥ syuḥ, yadi nyū-
    nāstadā ṛṇam . atropapattiḥ . iha yaḥ pūrvvamaha-
    rgaṇaḥ kṛtaḥ samadhyamasāvanamānena sphuṭasāvamasya calatvāt .
    ravimadhyagatikalātulyāsubhiḥ sahitā nākṣatrāḥ ṣaṣṭigha-
    ṭikāḥ 60, 59, 8 . idaṃ madhyamamarkasāvanam . tā gati-
    kalā yairasubhirudgacchanti tadyutāḥ vaṣṭighaṭikāḥ sphuṭasāva-
    bham . taccalam . pratyahaṃ gatyanyatvāt pratimāsaṃ rāśyu-
    dayānyatvācca . tādṛśo'hargaṇaḥ karttuṃ nāyātīti madhyamaḥ
    kṛtaḥ . tena samyanarkodaye grahā na bhavanti kadācidarkodayāt
    prāk kadācidanantaram . ata eva prāguktam . “daśaśiraḥ
    puri madhyamabhāskare kṣitijasarnnidhige sati madhyamaḥ” śi0
    iti . atha sphuṭamadhyāhargaṇayorantarānayanam . meṣāderā-
    rabhya ye'rkabhuktā rāśayaste vairasubhirudgacchanti ta ekīkṛtā .
    tāvatyasvātmake kāle bhadināntādūrddhvamahargaṇena bhavitavyam .
    atha ca meṣādibhuktakalātulye'ntare kṛtaḥ . ato'sūnāṃ
    kalānāṃ ca yadantaraṃ tāvadbhirasubhirahargaṇo'ntaritaḥ . yadya-
    horātrāsubhirgatirlabhyata tadaibhirantarāsubhiḥ kimiti . phalaṃ
    graheṣu svaṃ yadyasavo'dhikāḥ . anyathā ṛṇamityetaduktaṃ
    yuktameva” . idānīṃ ye'syodayāntarasya vāsanāṃ na budhyanti
    teṣāṃ pratītyarthamanyadapyāha” prami0 . “cet svodayaiḥ sphuṭara-
    verasavaḥ kṛtāste viśleṣitāśca yadi madhyaraveḥ kalābhiḥ .
    bāhvantarākhyamudayāntarakaṃ carākhyaṃ karmatrayaṃ vihitamauda-
    yike tadā syāt” śi0 . “yadi sphuṭaraveḥ svodayena bhuktāsavaḥ
    kṛtā meṣādisvodayaiśca yutāsteṣāmasūnāṃ madhyamārkakalānāṃ
    ca yadantaraṃ tena bhuktirguṇitā dyuniśāsubhirbhaktā
    yadyasavo'dhikāstadā phalaṃ grahe svam . anyathā ṛṇam .
    evaṃ kṛte sati bhujāntaramudayāntaraṃ carākhyaṃ ca karmatra-
    yamapi kṛtaṃ syādaudayike grahe . idānīṃ prakārāntareṇauda-
    yikakarmāha” prami0 . “madhyādraverayanabhāgayutāddvinighnā-
    ddojyā khaghurgatiguṇā khanagāści 270 bhaktā . svarṇaṃ grahe
    yugayujoḥ padayorviliptāsvevaṃ sphuṭaṃ khalu bhavedudayāntaraṃ
    vā” śi0 . “madhyamārkastha sāyanāṃśasya dviguṇitasya yā
    laghusvaṇḍakairdorjyā tayā guṇitā grahagatiḥ khanagayamai
    270 rhṛtā phalaṃ vikalādi grahe dhanam . evaṃ yugmapada-
    sthite'rke . ayugmapadasthite tvṛṇam . atropapattiḥ . krā-
    ntivṛttasya catvāryapi padāni pṛthak pṛthak pañcadaśabhiḥ
    pañcadaśabhirghaṭikābhirudgacchanti . paraṃ naikaiko rāśiḥ pañca-
    bhirata udayāntarakarma padamadhyaṃ yāvadupacīyate tato'pa-
    coyate . ata eva padāntareṣu tasyābhāvaḥ . padamadhyeṣu para-
    matā . yadatra nirakṣodayaiḥ karma darśitaṃ tadbālāvabodhā-
    rtham . tat sthūlam udayānāṃ sthūlatvāt . ata evāryya
    saṭṭādibhiḥ sūkṣmatvārthaṃ dṛkkāṇodayāḥ paṭhitāḥ” . idamu-
    dayāntaraṃ karma yathā sagbhavati tathocyate . madhyamārkasya
    sāyānāṃśasya dorjyāṃ dyujyāṃ ca kṛtvā tayā dyujyayā sā
    dorjyā bhājyā mithunāntadyujyayā guṇanīyā . tasyā
    dhanuṣo ye'savastairmadhyamārkasya sāyanāṃśasya bhujakalā ūnāḥ
    satyaḥ sphuṭā antarāsavo bhavanti . tairudayo'ntarita ityarthaḥ
    evaṃ padamadhye ṣaḍivaṃśatiḥ palāni kiñcidadhikāni bha-
    vanvi . tāni jyāprakāreṇa sādhayitumarko dviguṇitaḥ .
    dviguṇitasyārkasya yāvadbhujaḥ kriyate tāvat padamadhye rāśi-
    trayaṃ bhavati . taddorjyayā laghvyā ṣaḍivaṃśatyā cānupātaḥ .
    yadi khārkamitayā dorjyayā ṣaḍivaṃśatirlabhyate tadābhīṣṭayā
    kimiti . atra ṣaḍkiśatyā khārkā apavarttitā guṇaka-
    sthāne rūpam 1 . harasthāne sārdhāścatvāraḥ . phalaṃ pānīya-
    palāni . punaranyo'nupātaḥ . yadi pānīyapalaṣaṣṭyā gati-
    kalātulyā vikalā labhyante tadaibhiḥ kimiti . pūrvaṃ laghvī
    dorjyā guṇaḥ sārdhāścatvaro haraḥ . idānīṃ ṣaṣṭirharaḥ ato
    grahagaterdorjyā guṇaḥ . harayorghāto haraḥ khanagāśvinaḥ
    270 ityupapannam . ojapade'savaḥ kalābhya ūnā eva bhava-
    tyatastatra ṛṇam . yummapade tvadhikā atastatra dhanam” prami0

    grahāṇāṃ dṛśyādṛśyayoḥ candre viśeṣasya ca nirūpaṇaṃ tatraiva
    “niśīṣṭalagnādudayāstalagne nyūnādhike yasya khagaḥ
    sadṛśyaḥ . dine'pi candro ravisannidhānānnāstaṃ gataścet sati
    darśane bhā” śi0 . “dinakare'staṃgate yadiṣṭakāle lagnaṃ
    tadiṣṭalagnam . tasmādgrahaścodayākhyalagnaṃ nyūnamastākhyaṃ
    cādhikaṃ yadi bhavati tadā graho dṛśyaḥ ito'nyathā
    cedadṛśyaḥ . evaṃ lakṣaṇe sati candro divase'pi dṛśyaḥ .
    yadi graho dṛśyastadā grahasya chāyā sādhyā” prami0 .

    tārāgrahāṇāmudayāstamamayorjñāpanaṃ yathā sū0 si0
    raṅganā0 . “athodayāstamayayoḥ parijñānaṃ prakīrtyate . divā-
    karakarākrāntamūrttīnāmalpatejasām” sū0 . “atha nakṣatra-
    grahayutyadhikārānantaram . sūryyakiraṇābhibhūtā mūrtti-
    rvimbaṃ yeṣāṃ teṣāṃ candrādiṣaḍgrahāṇāṃ nakṣatrāṇāṃ
    ca . ataevālpatejasāṃ nyūnaprabhāvatāmudayāstamayayoḥ
    agrimakāle sūryyādadhikāsannihitasannihitatvasambhāvanayā
    krameṇodayāstayoḥ sūryānniḥsṛtasya yasmin kāle yada-
    ntareṇa prathamadarśanaṃ sambhāvitaṃ sa udayaḥ . sūryāddūra-
    sthitasya yasmit kāle yadantareṇa prathamādarśanaṃ sambhā-
    vitaṃ so'staḥ . anena nityodayāstavyavacchedastayori-
    tyarthaḥ . parijñānaṃ sūkṣmajñānaprakāraḥ prakīrtyate ati
    sūkṣmatvena mayocyata ityarthaḥ . tathā ca graha ityuddeśe-
    'stamanamuddiṣṭamapi tasya pūrvvameva sūryāsamatva eva sa-
    mbhavāt tadvilakṣaṇatayā grahayutiprasaṅge noktam . nakṣatra-
    grahayutistu grahayutivaditi tadanantaramuktā . ataḥ prati-
    bandhakajijñāsāpagame'vaśyavaktavyatvādasyāvasarasaṅgatitvāt ta-
    tsaṅgatyā nakṣatragrahayutyadhikārānantaraṃ prāguddiṣṭamastamanaṃ
    tatprasaṅkādudayaśca pratipādyata iti bhāvaḥ . tatra prathamaṃ pañca-
    tārāṇāṃ paścimāstapūrvodayāvāha” ra0 nā0 . “sūryādabhyadhikāḥ
    paścādastaṃ jīvakujārkajāḥ . ūnāḥ prāgudayaṃ yānti śukra-
    jñau vakriṇau tathā” sū0 “vakragatī śukrabudhau tathā sūryādadhi-
    kau paścimāstaṃ gacchataḥ . sūryādalpau pūrvodayaṃ prāpnutaḥ .
    śeṣaṃ spaṣṭam . atha candrabughaśukāṇāṃ pūrvāstapaścimodayā
    vāha ra0 nā0 . “ūnā vivasvataḥ prācyāmastaṃ candrajñabhā-
    rgaṃvāḥ . vrajantyabhyadhikāḥ paścādudayaṃ śīghrayāyinaḥ” sū0 .
    “śīghrayāyinaḥ sūryyagatyadhikagataya ityarthaḥ . etena budha-
    śukrāvarkagatyalpagatī sūryādalpau pūrvāstamadhikau ca paścimo-
    dayaṃ na prāptuta ityuktam . śeṣaṃ spaṣṭam . atropa-
    pattiḥ . ravigatito'lpagatirgraho'rkādūnaścet prācyāṃ da-
    rśanayogyo bhavitumarhati . yataḥ sūryasyādhikatvena bahu-
    gatitvāccottarottaramadhikaviprakarṣāt pravahavaśena nyūnasya
    pūrvamudayādadhikasyānantaramudayaniyamāt . grahasya krānti-
    jasaṃlagnatākālānantaraṃ yāvat sūryasya tādṛśaḥ kāla-
    stāvatparyantaṃ viprakarṣe darśanasambhavāt . evaṃ yadālpa-
    gatiḥ sūryādadhikastadā pravahavaśenārkasya pūrvamudayādananta-
    ramuditagrahasya darśanāsambhavāt pravahavaśenādau nyūnārka-
    syāstasambhavādanantaramadhikagrahasyāstasambhavāt sūryāstāna-
    ntaraṃ paścimabhāge grahadarśanasambhave'pyadhikagatisūryasya
    pṛṣṭhasthitatvenottarottaramadhikasannikarṣāt paścimāyāmadarśa-
    naṃ sambhavatyeva . te tu bhaumaguruśanayaḥ . vakratve nyū-
    nagatitvādbuthaśukrau ceti . athārkagatito'dhikagati-
    grahaḥ . sūryādūnastadoktarītyottarottarabhadhikasannikarṣāt
    pūrvasminnadarśanaṃ yāti . yadā sūryādadhikastadoktarītyo-
    ttarottaramadhikaviprakarṣāt paścimāyāmudayaḥ . te tu śīghrā-
    ścandrabudhaśukrā ityupapannamuktam . athābhīṣṭadina āsanne
    sūryodayāstakālikau sūryadṛggrahau tatkālajñānārthaṃ kā-
    ryāvityāha” ra0 nā0 . “sūrthāstakālikāḥ paścāt prācyāmu-
    dayakālikau . divākaragrahau kuryāddṛkkarmātha grahasyatu” sū0 .
    “paścāt paścimāstodayasādhane'bhīṣṭadina āsanne sūrya-
    grahau sūryāstakālikau kuryādgaṇakaḥ . pūrvvāstodaya-
    sādhane sūryodayakālikau kuryāt dine'bhīṣṭakāle ku-
    ryāt . cakāro vikalpārthakaḥ . anantaraṃ grahasya dṛkkarmma
    āyanākṣadṛkkarmmadvayaṃ kuryāt . tukāra ākṣadṛkkarmaślova-
    pūrvvārddhoktamiti viśeṣārthakaḥ . atropapattiḥ . paścāda-
    stodayasāghane paścimāyāṃ taddarśanamiti sūryāstakā-
    likau sūryagrahāvaśiṣṭakālāṃśasādhanārthaṃ sūkṣmau . pūrvo-
    dayāstamādhane pūrvadiśi taddarśanamiti sūryodayakālikau
    sūryagrahāvaśiṣṭakālāṃśasādhanārthaṃ sūkṣmāvanyakāle tu ki-
    ñcitsthūlāvapi kṛtau dṛkkarmasaṃskṛtagrahasya sūryavat kṣitija-
    saṃlagnatāyogyatvādṛkkarmasaṃskṛto grahaḥ kārya iti . atheṣṭakā-
    lāṃśānayanamāha” ra0 nā0 . “tatolagnāntaraprāṇāḥ kālāṃśāḥ
    ṣaṣṭibhājitāḥ . pratīcyāṃ ṣaḍbhayutayostadvallagnāntarāsavaḥ” sū0 .
    “tatastābhyāṃ sūryyadṛggrahābhyāṃ lagnāntaraprāṇāḥ “bhogyā-
    sūnūnakasyātha” ityuktaprakāreṇāntarakālāsavaḥ ṣaṣṭibhaktā iṣṭāḥ
    kālāṃśā bhavanti . prāgudayāstasādhane pratīcyāṃ, paścimo-
    dayāstasādhane ṣaḍbhayutayoḥ ṣaḍrāśiyuktayoḥ sūryyadṛggraha-
    yorlagnāntarāsavaḥ . anantarāsavastadvat ṣaṣṭibhaktā iṣṭakā-
    lāṃśā bhavantītyarthaḥ . atropapattiḥ . dṛggrahasūryyābhyāma-
    ntarakālo grahasya sūryyodayakāle dinagataṃ pūrvodayāstani-
    mittamupayuktam . evaṃ paścimodayāstanimittaṃ sūryyadiggra-
    hābhyāmastakālāsubhirantarakālaḥ sūryyāstakāle grahasya
    dinaśeṣakāla upayuktaḥ tatrāstakālānāmanukterudayāsubhiḥ
    sādhanārthaṃ saṣaḍbhau sūryyadṛggrahau kṛtau sa kālo'svātmakaḥ .
    yadi ahorātrāsubhiścakrakalātulyaiścakrāṃśā labhyante tade-
    ṣṭāsubhiḥ ka ityanupāte pramāṇaphalayoḥ phalāpavarttanena
    harasthāne ṣaṣṭiḥ . ato'svātmakāntarakālaḥ ṣaṣṭibhakta iṣṭa-
    kālāṃśā ityupapannamuktam . atredamavadheyam . sūryodayakāli-
    kābhyāmarkadṛggrahābhyāmānītena dinagatena pūrvaṃ cālyo-
    dṛggrahaḥ . sūryyāstakālikābhyāṃ saṣaḍbhābhyāmarkadṛggrahā-
    bhyābhānītena dinaśeṣeṇāgre cālyaḥ saṣaḍbho dṛggrahaḥ .
    krameṇa grahodayāstakāle prākpaścimadṛggrahau bhavataḥ .
    tābhyāṃ sūryyasaṣaḍbhasūryyābhyāṃ ca krameṇa pūrvvarītyantara-
    kālo grahasya sūryyodayāstakāle krameṇa dinagataśeṣau
    nākṣatrau ṣaṣṭibhaktau kālāṃśāviṣṭau sūkṣmau . atheṣṭakāli-
    kābhyāmānītakālena pūrvvavaccālitābhyāṃ prākpaścimadṛg-
    grahābhyāṃ sūryyasaṣaḍabhasūryābhyāṃ cānītakālo nākṣatro'pi
    sūkṣmāsannaḥ . sūryyodayāstasambandhābhāvāt tadutpannāḥ kā-
    lāṃśā api tathā . atha sūryodayāstakālikābhyāmānī-
    taikavāraṃ kālāt kālāṃśāḥ sthūlā iṣṭakālikābhyāmā-
    nītaikavārakālāt kālāṃśā atisthūlāḥ ubhayatra kālasya
    sāvanatvāt . na hi sāvanaṣaṣṭighaṭībhiścakraparipūrttiryena
    sūkṣmāḥ siddhyantīti . atha yaiḥ kālāṃśairudayo'stī vā
    bhavati tān vivakṣuḥ prathamaṃ guruśanibhaumānāṃ kālāṃśānāha”
    ra0 nā0 . “ekādaśāmarejyasya tithisaṅkhyārkajasya ca . astāṃ-
    śā bhūmiputrasya daśasaptādhikāstataḥ” sū0 . “tata iṣṭakālāṃ-
    śāvagamānantaramastāṃśāḥ . asto yairaṃśairbhavati te'ṃśā a-
    stīpalakṣaṇādudayāṃśā jñeyāḥ . amarejyasya gurorekādaśa
    kālāṃśāḥ . śaneḥ pañcadaśa saṅkhyā kālāṃśānām . caḥ samu-
    ccaye . bhaumasya saptādhikā daśa saptadaśa kālāṃśā ityarthaḥ .
    athaśukrasyāha” ra0 nā0 . “paścādastamayo'ṣṭābhirudayaḥ prāṅ-
    mahattayā . prāgastamudayaḥ paścādalpatvāddaśabhirbhṛgoḥ” sū0
    “śukrasya mahattayā vakratvena nīcāsannatvāt sthūlabimbatayā
    paścimāyāmasto'ṣṭāmiḥ kālāṃśaiḥ prācyāmudayaśca taiḥ
    nādhikaiḥ . prācyāṃ śukrasyālpatvādaṇubimbatvāddaśabhiḥ
    kālāṃśairastaṃ gaṇakaḥ kuryyāt nālpaiḥ . paścimāyāmu-
    dayastasyāṇubimbasya daśabhiḥ kālāṃśaireva jñeyaḥ . atha budha-
    syāha” ra0 nā0 “evaṃ budho dvādaśabhiścaturdaśabhiraṃśakaiḥ . vakrī-
    śīghragatiścārkātkarotyastamayodayau” sū0 . “vakrī śīṃghragatiḥ .
    caḥ samuccaye . budhaḥ sūryyāddvādaśabhiścaturdaśabhiśca kālāṃśai-
    rastodayau evaṃ śukrarītyā karoti . paścādastaṃ
    prāgudayaṃ ca dvādaśabhiḥ kālāṃśairmahābimbatayā budhaḥ
    karoti . prāgastaṃ paścādudayaṃ ca caturdaśabhiḥ kālāṃ-
    mairaṇubimbatvādbudhaḥ karotītyarthaḥ . atha prokte-
    ṣṭakālāṃśābhyāmastasyodayasya vā gataiṣyatvajñānamāha”
    ra nā0 . “ebhyo'dhikaiḥ kālabhāgairdṛśyā nyūnairadarśanāḥ .
    bhavanti loke khacarā bhānubhāgrastamūrttayaḥ” sū0 . “emya
    ekādaśāmarejyasyeti ślokatrayoktebhyo'dhikairiṣṭakālāṃśai-
    rdṛśyā darśanayogyā abhīṣṭakāle grahā bhavanti . tathā
    cāstasādhane dṛśyatve asta eṣyaḥ . udayasādhane dṛśyatva
    udayo gata iti bhāvaḥ . alpairiṣṭakālāṃśairgrahā loke
    bhūloke adarśanā na vidyate darśanaṃ dṛṣṭigocaratā yeṣāṃ
    te adṛśyā abhīṣṭakāle bhavanti . nanvadṛśyāḥ kuto
    bhavantītyata āha . bhānubhāgrastamūrttaya iti sūryāsanna-
    tvena sūryyakiraṇadīptyā grastā abhibhūtā sūryyakiraṇaprati-
    hatalokanayanāviṣayo mūrttirbimbasvarūpaṃ yeṣāṃ ta ityarthaḥ .
    tathā cāstasādhane adṛśyatve'sto gataḥ . udayasādhane'dṛ-
    śyatva udaya eṣya iti bhāvaḥ . ata eva . “uktebhya ūnā-
    bhyadhikā yadīṣṭāḥ kheṭodayo gamyagatastadā syāt .
    ato'nyathā cāstamayo'vagamyaḥ” iti bhāskarācāryoktaṃ sa-
    ṅgacchate . atropapattiḥ uktakālāṃśatulyeṣṭakālāṃśe yatkāle
    grahau sādhitau tatkāle eva grahasyodayo'sto vārkakṛtaḥ .
    uktakālāṃśānāṃ sūryasānnidhyajanitādyantagrahādarśane hetu-
    tvapratipādanāt . tathā ceṣṭakālāṃśā uktebhyo'lpāstadā
    grahasyāstaṅgatatvamevetyudayasādhana iṣṭakālāṃśā uktebhyo'lpā-
    stadeṣṭakālādagre grahasyodayaḥ . yadīṣṭakālāṃśā uktebhyo-
    'dhikāstadeṣṭakālādgrahasyodayaḥ pūrvaṃ jātaḥ . evamastasā-
    dhana iṣṭakālāṃśā adhikāstadeṣṭakālādagre grahāstaḥ .
    yadīṣṭakālāśā nyūnāstadeṣṭakālāt pūrvaṃ grahāsto jāta
    ityupapannamuktam . athodayāstayorgataiṣyadinādyānayanamāha”
    ra0 nā0 . “tatkālāṃśāntarakalā bhuktyantaravibhājitāḥ . di-
    nādi tatphalaṃ labdhaṃ bhuktiyogena vakriṇaḥ” sū0 . “ukteṣṭa-
    kālāṃśayorantarasya kalāḥ sūryyagrahayorgatyoḥ kalātmakāntareṇa
    bhaktāḥ . dinādikamudayāstayoḥ phalamudayāstayorgataiṣyadinādyaṃ
    bhavatītyarthaḥ . vakragatigrahasya viśeṣamāha . labdhamiti .
    vakriṇo vakragrahasya bhuktiyogena sūryagrahayoḥ kalātmaka-
    gatiyogena bhaktāḥ phalaṃ gataiṣyadinādyaṃ jñeyam . atro-
    papattiḥ . yadā sūryagrahayorgavyantarakalābhirekaṃ dinaṃ tade-
    ṣṭaproktakālāṃśayorantakalābhiḥ kimityanupātenodayāstayo-
    rabhīṣṭakālādgataiṣyadinādyavagamaḥ . vakagrahe gu sūryagrahayorga-
    tiyogena pratyahamantaravṛddhergatiyogādanupāta upapanna ityu-
    papannamuktam . atha grahagatikalayoḥ krāntivṛttasthatvāt
    kālāṃśāntarasyāhorātravṛttasthatvāccānupātaḥ pramāṇecchayo-
    rvaijātyenāyukta iti manasi dhṛtvā tayorekajātitvasampā-
    danārthaṃ grahagatyoricchājātīyatvaṃ vadaṃstadantareṇānupāta-
    stu yukta evetyāha” ra0 nā0 . “tallagnāsuhate bhuktī
    aṣṭādaśaśatoddhṛte . syātāṃ kālagatī tābhyāṃ dinādi
    gatagamyayoḥ” sū0 . “bhuktī ravigrahayorgatī kalātmike
    tallagnāsuhate kālasādhanārthaṃ grahasya yo rāśyudayo
    gṛhītastenākhātmakodayena guṇite aṣṭādaśaśatena bhakte
    phale sūryagrahayoḥ kālāṃśavat kālagatī syātām .
    tābhyāṃ gatibhyāṃ gatagamyayorudayāstayordinādi pūrvokta-
    prakāreṇa sādhyam . na tu pūrvoktaprakāreṇa, yathāsthita-
    gatibhyāṃ sthūlatvāpatteḥ . atropapattiḥ . yadi ekarāśi-
    kalābhīrāśyudayāsavastadā gatikalābhiḥ ka ityanupā-
    tenāhorātravṛtte gatyasavaḥ kalāsamā ityupapannamuktam .
    atha nakṣatrāṇāṃ sūryasānnidhyavaśādastodayajñānārthaṃ kālāṃ-
    śān vivakṣuḥ prathamameṣāmāha” ra0 nā0 . “svātyagastrya-
    mṛgavyādhacitrājyeṣṭhāḥ punarvasuḥ . abhijidbrahmahṛdayaṃ
    trayodaśabhiraṃśakaiḥ” sū0 . “mṛgavyādho lubdhakaḥ . trayoda-
    śabhiḥ kālāṃśairdṛśyādṛśyāni nakṣatrāṇi bhavanti . śeṣaṃ spa-
    ṣṭam . athānyeṣāmāha” ra0 nā0 . “hastaśravaṇaphālgunyaḥ śravi-
    ṣṭhārohiṇīmaghāḥ . caturdaśāṃśakairdṛśyā viśākhāśvinadaiva-
    tam” sū0 . phālgunyaḥ pūrvottarāphālgunīdvayam . āśvinadaiva-
    tamaśvinīkumāro daivataṃ svāmī yasyetyaśvinīnakṣatram . dṛśyā
    upalakṣaṇādadṛśyā api liṅgapariṇāmaśca yathāyomyaṃ
    bodhyaḥ . śeṣaṃ spaṣṭam . athānyeṣāmāha” ra0 nā0 . “kṛtti-
    kāmaitramūlāni sārpaṃ raudrarkṣameva ca . dṛśyante pañcadaśabhi-
    rāṣāḍhādvitayaṃ tathā” sū0 . “kṛttikānurādhāsūlanakṣatrāṇi
    pañcadaśabhiḥ kālāṃśairdṛśyante . upalakṣaṇānna dṛśyante'pi .
    evakārīnyūnādhikavyavacchedārthaḥ . aśleṣārdrā . caḥsamuccaye .
    āṣāḍhādvitayaṃ pūrvottarāṣāḍhādvayaṃ tathā pañcadaśakālāṃ-
    śairdṛśyanta ityarthaḥ . athānyeṣāmavaśiṣṭānāmāha” ra0 nā0 .
    “bharaṇītiṣyasaumyāni saukṣyāt triḥsaptakāṃśakaiḥ . śeṣāṇi
    saptadaśabhirdṛśyādṛśyāni bhāni tu” sū0 . “tiṣyaḥ puṣyaḥ soma-
    daivataṃ mṛgaśiro nakṣatrametāni nakṣaitrāṇi saukṣmyādaṇubimba-
    tvāt triḥsaptakāṃśakairekaviṃśatikālāṃśairdṛśyādṛśyāni .
    uditānyastaṅgatāni ca bhavantotyarthaḥ . śeṣāṇi pūrvādhi-
    kāroktanakṣatreṣūktātiriktāni śatatārāpūrvottarābhādrapa-
    dārevatīsaṃjñāni brahmāpāṃvatsāpasañjñāni ca sapta-
    daśabhiḥ kālāṃśairdṛśyādṛśyāni bhavanti . tukāro dṛśyā-
    dṛśyānītyatra samuccayārthakaḥ . atha drinādyānayanārthami-
    cchāyā eva pramāṇajātoyatvakaraṇamāha” ra0 nā0 .
    “aṣṭādaśaśatābhyastā dṛśyāṃśāḥ svodayāsubhiḥ . vibhajya
    labdhāḥ kṣetrāṃśāstairdṛśyādṛśyatātha vā” sū0 . “dṛśyāṃśāḥ
    kālāṃśā aṣṭādaśaśataguṇitāstān svodayāsubhirgraharāśyu-
    dayāsubhirbhaktā labdhāḥ kṣetrāṃśāḥ krāntivṛttasyāṃśāstai-
    raṃśairdṛśyādṛśyatā udayāstau prakārantareṇoktarītyā jñeyau .
    kālāṃśābhyāṃ kṣetrāṃśāvānīya tadantarakalā yathāsthitagatyo-
    rantareṇa yogena vā bhaktāḥ phalamudāyāstayorgataiṣyadinādyaṃ
    pūrvāgatameva syādityarthaḥ . atropapattiḥ . yadi rāśyu-
    dayāsubhirekarāśikalāstadā kālāṃśakalātulyāsubhiḥ kā
    iti krāntivṛtte kalāstāḥ ṣaṣṭibhaktā aṃśā iti pūrva-
    mevecchāsthāne kālāśā eva dhṛtā lāghavāt . ityuktamu-
    papannam . grahāṇāmamukadiśyasto'mukadiśyudaya ityu-
    ktam . tathā nakṣatrāṇāṃ noktam gatyabhāvādviyogayogā-
    sambhavena gataiṣyadinādyānayanāsambhavaścetyata āha” ra0 nā0 .
    “prāgeṣāmudayaḥ paścādastodṛkkarma pūrvavat . gataiṣyadivasaprāpti-
    rbhānubhuktyā sadaiva hi” sū0 . “eṣāṃ nakṣatrāṇāṃ prācyāmudayaḥ
    pratīcyāmasto gatyabhāvādalpagatigrahavat . eṣāṃ nakṣatrāṇāṃ
    dṛkkarmākṣadṛkkarma pūrvvavat pūrvaprakāreṇa kāryam . parantu
    ślokapūrvvārdhoktamiti dhyeyam . sadā nityam . evakā-
    rāt kadācidapyanyathā netyarthaḥ . hi niścayena . ra-
    vigatyā gataiṣyadivasānāṃ labdhiḥ syāt . nakṣatragatyasa-
    mbhāvāt yoge grahagativat . atha katipayānāṃ nakṣatrāṇāṃ
    sūryasānnidhyavaśādasto nāstītyāha . “abhijidbrahmahṛ-
    dayaṃ svātīvaiṣṇavavāsavāḥ . ahirbudhnamudaksthatvānna lu-
    pyante'rkaraśmibhiḥ” sū0 . abhijit . brahmahṛdayam . ane-
    naikadeśasya brahmaṇo'pi grahaṇam . svātīśravaṇadhaniṣṭhāḥ .
    ahirbudhnamuttarābhādrapadā etāni nakṣatrāṇyuttaradik-
    sthatvāduttaravikṣepādhikyādityarthaḥ . sūryakiraṇairna lupyante
    astaṃ na yāntītyarthaḥ . atrīpapattiḥ “yasyodayārkā-
    dadhiko'stabhānuḥ prajāyate saumyaśarātidairṣyāt . tigmāṃ-
    śusānnidhyavaśena nāsti dhiṣṇyasya tasyāstamayaḥ kathañcit” .
    iti bhāskarācāryoktā . paramidamuktamaṣṭākṣabhāyām . anyathā
    pūrvvābhādrapadāyā api tathātvāpatteriti dik” ra0 nā0 .
    “yathā bhaumādīnāṃ sūryasānnidhyodayāstāsanne dīptyā sakala-
    bimbadarśanaṃ tathā candrasya svodayāstakāle sakalabimbada-
    rśanaṃ śuklatvena na bhavati . kintu bimbaikadeśa eva śuklatvena
    dṛśyata iti bhaumādivisadṛśatvaṃ candrasya kuta ityāśaṅkā-
    yāḥ pūrvvādhikāre samupasthitestaduttarabhūtaśṛṅgonnamanādhikā-
    ro'vaśyamupasthita ārabdho vyākhyāyate . tatra śṛṅgonnate
    rudayakālāt pūrvakāle'stakālānantarakāle cāsannakatipaya-
    divaseṣu darśanāt pūrvādhikāre candrasya kālāṃśānuktyā
    tadudayāstānukteśca prathamamupasthitacandrodayāstayoḥ sādha-
    namatidiśati” ra0 nā0 . “udayāstavidhiḥ prāgvat
    karttavyaḥ śītagorapi . bhāgairdvādaśabhiḥ paścāddṛśyaḥ
    prāgyātyadṛśyatām” sū0 . “candrasya apiśabdaḥ pūrvādhi-
    kāroktairgrahanakṣatraiḥ samuccayārthakaḥ . udayāstavidhiru-
    dayāstayoḥ sādhanaprakāraḥ prāgvat pūrvādhikārokta-
    rītyā gaṇakeṇa kāryaḥ . nanu kālāṃśānāṃ pūrvamanukteḥ
    kathaṃ tatsiddhirata āha . bhāgairiti . dvādaśabhi-
    raṃśaiścandraḥ paścimāyāṃ dṛśya udito bhavati . prācyāmadṛ-
    śyatāmastaṃ prāpnoti . atra paścāt prāgiti punaruktamapi
    pūrvaṃ budhaśukrayoḥ sāhacaryeṇa candrodayāstadiguktā tat-
    sāhacaryeṇa candrasya paścimāstapūrvodayau vartete iti kasya-
    cinmandabuddherbhramasya vāraṇāyeti dhyeyam” .

    sūryyodaye viśeṣaḥ śu0 ta0 gṛ0 saṃ0 . “rekhāmātraṃ ca
    dṛśyeta raśmibhiśca samanvitam . udayaṃ taṃ vijānīyā-
    ddhomaṃ kuryyāt vicakṣaṇaḥ” “udayādodayādbhānorbhaumasāvana
    vāsaraḥ” sū0 si0 . “sāvanaḥ syādahorātramudayādo-
    dayādraveḥ” kāla0 mā0 brahma0 si0 . guruśukrodaye ca
    sarvvamaṅgalakāryyāṇi karttavyāni . agastyodayaḥ agastya-
    śabde uktaḥ . “prasasādodayādambhaḥ kumbhayone rmahaujasaḥ”
    raghuḥ .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 686, col. 2.
    Udaya, the mountain where the sun rises. § 595 (Ṣoḍa-

    śarāj., v. Pṛthu Vainya): VII 69 2411 (parvataḥ, when

    the mountains milked the earth, U. was their calf).—§ 597

    (Pratijñāp.): VII, 84, 2989 (°ṃ Bhāskaro yathā, sc. āruroha).

    —§ 605 (Karṇap.): VIII, 12, 462 (°āgrādribhavanaṃ).—

    § 608 (do.); 60, 3016 (°ṃ parvataṃ yadvat).—§ 611

    (Śalyap.): IX, 16, 827 (śailāv Astodayāv iva); 20, †1069

    (yathodayasthaḥ Savitā).—§ 637 (Rājadh.): XII, 45, 1546

    (śailaṃ). Cf. Udayāeala, Udayagiri.

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 222.
    Udaya — a Mt. of Śākadvīpa, golden in colour.

    M. 122. 8; 163. 69; Vā. 49. 78.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 128, col. 1.
    udaya (m., as in Skt.), (1) with vyaya (cf. Pali khan-

    dhānaṃ udayavyaya or udayabbaya, as cpd.; see also

    samudayāstaṃgama), arising and passing away (of

    skandhas): SP 69.16 (vs) (dharmacakram…) skan-

    dhānām udayaṃ vyayam, (the wheel of the law…)

    which is (consists of) the (doctrine of the) arising and

    passing away of the skandhas (wrongly Burnouf, not quite

    rightly Kern); (2) n. of a mleccha king: Mmk 622.1.

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 1, p. 65, col. 1.
    udaya son of Yājñika (Yājñikavallabhā), brother of Lakṣmī-
    dhara. W. p. 53.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 348.
    udaya (EI 24), ‘the produce’ [of a field]’.

    Mahābhārata Cultural Index

    ☞ p. 299, col. 1.
    Udaya m.: Name of the eastern moun-

    tain from behind which the sun rises.

    A. Mythological event: Indra, in con-

    versation with Devasenā, saw the sun on

    the Udaya mountain and the moon entering

    the sun; at that point when the Raudra

    muhūrta commenced on the new moon day

    he saw the battle raging between gods and

    demons on the Udaya mountain (amāvāsyāṃ

    saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudram eva ca/

    devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so 'paśyad udaye

    girau) 3. 213. 26-27. B. Similes: (1)

    Śālva mounted on his elephant appeared like

    the sun on the Udaya mountain at the end

    of the night 9. 19. 4; (2) Arjuna mounted

    his excellent chariot as does the sun the

    Udaya 7. 60. 16; (3) Karṇa, shining with

    his white splendour (karṇam … śvetaccha-

    vivirājitam), appeared like the sun beautify-

    ing the Udaya mountain 8. 43. 38; (4) The

    elephant, fierce and properly equipped, on

    which Bhīma had mounted, looked like a man-

    sion on the topmost part of the Udaya where

    the sun had arisen (udayāgryabhavanaṃ

    yathābhyuditabhāskaram) 8. 8. 22; (5)

    Kṛṣṇa, with the Kaustubha jewel shining on

    his chest, looked like the Udaya mountain

    with the rising sun 12. 45. 15; (6) Duryo-

    dhana and Śalya received the attacking

    warriors like the Asta and the Udaya moun-

    tains receiving the huge clouds 9. 15. 31;

    (7) Just as an object on the Udaya moun-

    tain shines due to the proximity of the sun

    similarly a person of a lower order becomes

    bright due to association with the people of

    the higher order (yathodayagirau dravyaṃ

    saṃnikarṣeṇa dīpyate/tathā satsaṃnikar-

    ṣeṇa hīnavarṇo 'pi dīpyate//) 12. 282. 4

    (Nī. on Bom. Ed. 12. 293. 4: dravyaṃ

    maṇikāñcanādi dīpyate sūryasannikarṣeṇa

    ata eva sandhyoḥ sūryaraśmayo dravyapra-

    bhāvicchuraṇād raktā dṛśyante). [See

    Udyant]