See also udayaḥ.
1 The rising of the sun and planets in general.
2 The eastern mountain, behind which the sun is supposed to rise.
3 Rising, ascending.
4 Light, splendor.
5 Prosperity, good fortune.
6 Creation, the rising of the world.
7 (In law) Income.
E. ud up, iṇa to go, and ac aff.
Rising, Rām. 4, 34, 32 (of the ocean);
Ragh. 12, 36 (of the moon); Man. 10,
33 (appearance of dawn); figuratively,
Ragh. 9, 9; Rājat. 5, 311. 2. The
eastern mountain behind which the sun
is supposed to rise, Rām. 4, 58, 5. 3.
Beginning, Bhāg. P. 1, 7, 12. 4. Ap-
pearance, Śāk. d. 67. 5. Prosperity,
Rājat. 5, 336. 6. Consequence, Man.
4, 70. 7. Gain, Rām. 3, 2, 22; revenue,
Man. 7, 55. 8. A gate(?), Rām. 2, 48.
29. — Comp. Karuṇā-, adj. causing com-
passion, MBh. 1, 436. Candra-, m.
the rise of the moon, Suśr. 2, 485, 21.
Dus-, adj. appearing with difficulty,
Bhāg. P. 3, 15, 50. Mahā-, I. m. 1.
prosperity. 2. final beatitude. 3.
sovereignty. 4. a lord. 5. the country
of Kanoj. 6. a proper name, Rājat.
5, 28. II. n. Kanoj. Yathā-udaya
+ m, adv. in proportion to one's in-
come, Yājñ. 2, 43. Sa-, adj. 1. with
profit. 2. with interest.
m. (-yaḥ)
1. The rising of the sun and planets in general.
2. The
eastern mountain, behind which the sun is supposed to rise.
3.
Rising, ascending.
4. Light, splendor.
5. Prosperity, good fortune.
6. Creation, the rising of the world.
7. (In law) Income.
E. ud up,
iṇ to go, and ac aff.
lever du soleil, de la lune ou des étoiles.
Elévation, prospérité, haute fortune.
— Tg. [à la fin des composés] suivi de: ukārodaya suivi de u.
udayana n. mms.
°giri- °parvata- °śaila- m. montagne de l'Orient.
°taṭa- m. pente de cette montagne.
°tuṅga- m. n. d'un prince.
°vyayin- a. qui monte et retombe.
1) adj. nachfolgend (gramm.): uttamānuttameṣūdayeṣu ṚV. PRĀT. 4, 1. 2. 2, 16. 3, 6. udayaśabdaḥ paraśabdasamānārthaḥ prātiśākhyeṣu prasiddhaḥ P. 8, 4, 67, Sch.
— 2) m.
a) das in - die - Höhe - Gehen, Erhebung TRIK. 3, 3, 307. H. 1431. an. 3, 483. MED. y. 74. udayaḥ sāgarasyeva parvakāle R. 4, 34, 32.
— b) Aufgang (von Gestirnen), Aufzug (von Wolken): purādityasyodayāt ŚAT. BR. 13, 8, 3, 2. 3, 2, 2, 26. paryudayam um Sonnenaufgang KĀTY. ŚR. 4, 15, 12. AIT. BR. 5, 30. 31. ĀŚV. GṚHY. 4, 6. GṚHYASAṂGR. 1, 77. sūryodaye N. 18, 24. VET. 26, 8. candrodaya RAGH. 12, 36. navodayaṃ nāthamivauṣadhīnām 2, 73. tejodvayasya (der Sonne und des Mondes) yugapadvyasanodayābhyām ŚĀK. 77. aruṇodaye beim Anbruch der Morgenröthe M. 10, 33. R. 2, 71, 17. ahānyastamayāntāni udayāntā ca śarvarī MBH. 14, 1229. rāśīnām AK. 1, 1, 2, 29. TRIK. 3, 3, 257. H. 116. meghodaya N. (BOPP) 21, 7, v. l. ghanodayaḥ prāktadanantaraṃ payaḥ ŚĀK. 189. apameghodayaṃ varṣam KUMĀRAS. 6, 54. Vgl. akālajaladodaya, akālameghodaya .
— c) N. eines Berges im Osten, hinter dem man Sonne und Mond aufgehen lässt, AK. 2, 3, 2. TRIK. 3, 3, 107. H. 1027. an. 3, 483. MED. y. 74. udayāduditaṃ dīptaṃ jvālāpiṇḍasamaprabham . ādityam R. 4, 58, 5. 37, 27. 40, 55. 69. 60, 8. HARIV. 11448. 12834. udayastha ivāṃśumān 12976. VID. 166. udayagiri HIT. Pr. 46. udayaparvata HARIV. 12381. VID. 173. KATHĀS. 9, 55. udayaśaila 9, 90. udayācala 64. udayādri 86. 88. VID. 280.
— d) Ausgang, das Hervortreten, Entstehung, das Sichtbarwerden, zur - Erscheinung - Kommen, Entfaltung: sindhū̂nā̀mupôdàye ṚV. 8, 41, 2. vījāṅkuraḥ prāgudayāt KUMĀRAS. 3, 18. lalāṭodayam - bibhratī śvetaromāṅkam RAGH. 1, 83. nayanayostāmbūlarāgodayaḥ AMAR. 88. ŚĀK. 167. (indriyāṇām) udayāstamayau KAṬHOP. 6, 6. svapnāvabodhau bhūtānāṃ tāveva pralayodayau KUMĀRAS. 2, 8. kālodaye MBH. 3, 12594. hasitamanyanimittakṛtodayam ŚĀK. 44. krodhasya kutrodayaḥ PRAB. 75, 13. yo dāturbhavatyūrdhvaṃ phalodayaḥ M. 3, 169. 11, 231. 12, 30. 82. YĀJÑ. 1, 343. R. 4, 42, 10. RAGH. 1, 5. kṛcchre 'pi vyasanodaye PAÑCAT. III, 254. vivekodaya ŚĀNTIŚ. 2 in der Unterschr. suhṛdvargasya bhāgyodayaiḥ AMAR. 25. prākāśyaṃ svaguṇodayena guṇino gacchanti PAÑCAT. I, 107. āryatā u. s. w. satatamudāsīnaguṇodayaḥ M. 7, 211. doṣavegodaye (Gegens. hānau) SUŚR. 2, 354, 9. 405, 19. nirastasukhodayā AMAR. 96.
— e) Ausgang, Erfolg, Folge: udayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat MBH. 3, 16218. prārambhasadṛśodayaḥ RAGH. 1, 15. īpsitaṃ bharturupasthitodayam 3, 1. udāttasvaritodaya worauf ein Udātta oder Svarita folgt P. 8, 4, 67. (karma) asukhodayam M. 4, 70. nalopākhyānamatraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇodayam Mitleid erregend MBH. 1, 436. so 'yamabhyāgataḥ kālo bhavitā me sukhodayaḥ 6047. yuvāṃ ca kurutaṃ buddhiṃ bhavedyā naḥ sukhodayā 7439. AMAR. 42.
— f) das Emporkommen, das zum-Ziele-Gelangen, Aufschwung: tavodaye KATHĀS. 4, 112. 6, 161. udayamastamayaṃ ca raghūdvahādubhayamānaśire vasudhādhipāḥ RAGH. 9, 9. tamudayāya - yatamānam 7. udayāpavargayoḥ 8, 23.
— g) Gewinn, Vortheil; Einkommen, Einkünfte AK. 3, 4, 71. na codayāpāyakaraḥ ṚV. PRĀT. 11, 34. atha vā marṣayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām . gṛhyatāmudayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara .. R. 4, 9, 69. rājyaṃ mahodayam M. 7, 55. yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ R. 3, 2, 22. 8, 20. brāhmaṇastu parikṣīṇaḥ śanairdāpyo yathodayam im Verhältniss zu seinem Erwerb YĀJÑ. 2, 43. Zinsen: dāpyastaṃ cāpi sodayam 67. vyayaṃ dadyācca sodayam 146.
— h) Ausgang (der Ort, durch welchen man ausgeht): pihitāpaṇodayā (ayodhyā) R. 2, 48, 29.
— i) N. pr. des 7ten Arhant der zukünftigen Utsarpiṇī H. 54. — = Udayāśva VP. 467, N. 15. — ein Sohn Yājñika's Verz. d. B. H. No. 246. — ein Zuhörer Śākyamuni's VYUTP. 32.
1) zu streichen, da an den angeführten Stellen das Wort subst. m. ist und den nachfolgenden Laut bezeichnet; vgl. u. 2)e).
— 2)
a) śokārṇavodaye das Anschwellen des Meeres, Fluth Inschr. in Journ. of the Am. Or. S. 6, 505, Śl. 15.
— b) WEBER, JYOT. 40. 89. 91. 109. Nakṣ. 2, 287. udayāstādhikāra Verz. d. Oxf. H. 327,a, No. 773. grahodayāstasādhana No. 774. heliakischer Aufgang VARĀH. BṚH. S. 6, 1. fgg. 7, 1.
— c) °śikharin VARĀH. BṚH. S. 28, 3. °giri Verz. d. Oxf. H. 338,b,38. 339,a,30. udayācala 62,a,25. Schol. zu NAIṢ. 22,41. °prastha DAŚAK. in BENF. Chr. 184, 4.
— d) sarvārthataikāgratvayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ Verz. d. Oxf. H. 229,b,13. = prādurbhāva 19. jagatsthityudayāntahetu BHĀG. P. 10, 63, 44. vimalajñānodaya SARVADARŚANAS 22, 3. viśuddhavijñānodaya 17, 11. nirmalajñānodayo mahodayaḥ 117, 3.
— e) in den PRĀTIŚĀKHYA und ein Mal bei P. (8. 4, 67) das nachfolgende Wort, der nachfolgende Laut, = para P. 8, 4, 67, Sch. - ṚV. PRĀT. 2, 16. 3, 6. 4, 1. 2. udaye so v. a. udaye vatarmānāḥ nachfolgend 22. am Ende eines adj. comp.: ikārodaya ein i zum folgenden Buchstaben habend 2, 6. 7. 5, 5. VS. PRĀT. 3, 84. 81. 4, 6. 16. 140. AV. PRĀT. 3, 65. Schol. zu 3, 27. Häufig am Ende eines adj. comp. in der Bed. Folge: dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhodayam Leid, auf das Freude folgt, Spr. 5246. doṣāḥ - vyasanodayāḥ Missgeschick im Gefolge habend 3169.
— f) labdhodaya emporgekommen Spr. 3710. prāptodaya zu Glück gelangt 4266. udaya Glück, Sieg im Gegens. zu kṣaya Untergang 3783.
— g) aṣṭau nidhipatiḥ kośān (prāhiṇoddhareḥ) lokapālo nijodayān als seinen Besitz, als das, worüber er zu verfügen hat, BHĀG. P. 10, 50, 56. = vibhūti Schol.
— h) der Schol. in der ed. Bomb. erklärt folgendermaassen: pihita āpaṇānāṃ paṇyavastūnāmudayaḥ prasāraṇaṃ yasyāṃ sā .
— i) °rāya KṢITĪŚ. 52, 17.
— Vgl. kathodaya, candrodaya, durudaya, mahodaya .
-é síndhūnām {661,2}.
— 1) das Emporsteigen , Sichheben , Anschwellen.
— 2) Aufgang (von Gestirnen) , heliakischer Aufgang , Aufzug (von Wolken).
— 3) N.pr. eines fabelhaften Berges , hinter dem Sonne und Mond aufgehen sollen.
— 4) Hinausgang R. 2,48,29.
— 5) das Hervorbrechen , Hervortreten , Sichtbarwerden , zur Erscheinung Kommen , Entstehung , Entfaltung.
— 6) Ausgang , Erfolg , Folge.
— 7) ein nachfolgendes Wort , ein nachfolgender Laut.
— 8) das Emporkommen , Aufschwung , glückliche Lage , — Verhältnisse.
— 9) Vortheil , Gewinn.
— 10) Erwerb , Einkommen , Besitz.
— 11) Zinsen.
— 12) das erste astrol. Haus Ind. St. 14,313. 315. 319.
— 13) = udayajyā.
— 14) N.pr. verschiedener Männer.
iṣṭakāle lagnādyānayanam aṣṭamaśabde 519 pṛṣṭha laṅko-
dayapramāṇadarśanapūrvakamuktaprāyam viśeṣastu si0 śi0 .
“tātkālikārkeṇa yutasya rāśerabhuktabhāgairguṇitodayāt svāt .
mogyāsavaḥ khāgnihṛtādavāptā bhuktāsavo bhuktalavaiḥ syure-
vam . iṣṭāsusaṅghādapanīya bhogyāṃstadagrato rāśyudayāṃśca
śeṣam . aśuddhahṛt khāgniguṇaṃ lavādyamaśuddhvapūrvairbhavanaira-
jādyaiḥ . yuktaṃ tanuḥ syādanayanāṃśahīnamiṣṭāsavo'lpā yadi
bhogyakebhyaḥ . triṃśadguṇāḥ svodayabhājitāste labdhāṃśa-
yukto ravireva lagnam” śi0 . “yasmin kāle lagnaṃ jñeyaṃ
tasmin kāle tātkāliko'rkaḥ sāyanāṃśaḥ kāryaḥ . tenārkeṇa
yutasya rāśerye bhogyāṃśāstaistadudayāsavo guṇyāstriṃśatā
bhājyāḥ . ye labdhāste bhogyāsavaḥ syuḥ . atheṣṭāsubhyo bho
gyāsūn viśodhya tadagrato yāvanta udayāḥ śudhyanti tā-
vantaḥ śodhyāḥ . tataḥ śeṣāt kharāmaguṇādaśuddhodayena
bhaktādyallabdhamaṃśādyaṃ tadaśuddhodayāt pūrvaṃ yāvanto meṣādya-
udayāstāvadbhī rāśibhiryutamayanāṃśaiśca rahitaṃ tallagnaṃ syāt .
atha yadīṣṭāsavo bhogyebhyo'lpaḥ tadeṣṭāsavastriṃśadguṇāstadu-
dayāsubhirbhājyāḥ . phalenāṃśādyena yuto ravirlagnaṃ syāt”
prami0 lagnāṃśādinā kālānayanaṃ tatraiva darśitaṃ yathā
“arkasya bhogyastanubhuktayukto madhyodayāḍhyaḥ samayo vila-
gnāt . yadaikabhe lagnaravī tadā tadbhāgāntaraṃsvodayakhāgni-
bhāgaḥ . lagne'lpake tu dyuniśāt sa śodhyastātkrāli-
kārkādasakṛcca kālaḥ . cet sāvanāḥ praṣṭurabhīṣṭanāḍyasta-
daiva tātkālikatigmaraśmeḥ .. ārkṣyo yadeṣṭāghaṭikā vi-
lagnaṃ kālaśca tatraidayikāt sakṛcca” śi0 . “arkasya prāgvadbho-
gthakālaḥ sādhyaḥ . lagnasya sāyanāṃśasya bhuktakālaḥ sādhyaḥ
tayoraikyamarkādagrato lagnaparyyantaṃ ye madhye rāśayasteṣā-
mudayāśca kṣepyāstatraiva . evaṃ lagnāt kālo bhavati .
atra yadaikarāśau lagnārkau bhavatastadā tayorantarāṃśaiḥ svo-
dayaṃ saṅguṇya triṃśatā bhajet phalamiṣṭakālaḥ syāt . paraṃ
thadyarkāllagnamadhikam . yadyalpaṃ tadā sa kālo'horātrāccho-
dhyaḥ . śeṣamiṣṭakālaḥ syāt . atreṣṭakālasāghane'rkasya
bhogyamaudayikādeva kriyate . yataḥ kālajñānāt tātkā-
likatvamarkasya kāryyam . ataḥ sthūlaḥ kāla āyāti .
anena kālena tātkālikamarkaṃ kṛtvā muhuḥ kālaḥ sādha-
yituṃ yujyate . paraṃ yadi praṣṭuḥ sāvanaghaṭikā iṣṭāḥ .
etaduktaṃ bhavati . udayānantarametāvatīṣvarkasāvanaghaṭikāsu
kīdṛg lagnaṃ bhavatītyetadabhīṣṭaṃ tadaiva tātkālikārkāllagnaṃ
sādhyate tadaiva ca lagnādasakṛt kālaḥ . yadā punariṣṭaghaṭikā
ārkṣyastadaudayikādevārkāllagnaṃ lagnāt kālaḥ sakṛcca .
attopapattiḥ sugamā . tātkālikīkaraṇakāraṇatā gole ka-
thitā vyākhyātā ca . idānīṃ vilomena lagnasādhanamāha”
grami0 . “bhuktāsu śuddherviparītalagnaṃ bhuktāṃśagehāptalavoni-
to'rkaḥ” śi0 “yadodayāt pūrvaghaṭīṣu lagnamiṣṭaṃ tadā
śeṣāsubhyo viśodhya tatkālikarmarkaṃ kṛtvā tasya bhuktāsavaḥ
sādhyāstāniṣṭāsubhyo yāvanta udayā viśudhyanti tāvato
vilomena viśodhayet . śeṣāt kharāmaguṇitādaviśuddho
dayabhaktād ye labdhā aṃśāstaistathārkabhuktāṃśaiśca tathā
viśuddhodayatulyairāśibhiśconīkṛto ravirlagnaṃ bhavati
prami0 . horādrekkāṇodayasādhanamapi tatraiva yathā
“kṣetrāṇāṃ sthūlatvāt sthūlāudayā bhavanti rāśīnām .
sūkṣmārthī horāṇāṃ kuryyāddrekkāṇakānāṃ vā” śi0 “yathā
rāśyudayāḥ sādhitāstathā horodayā api sādhyāḥ . ta
dyathā pañcadaśādipañcadaśabhāgottarabhāgāṇāṃ jyā horā-
jyāḥ ṣaḍ bhavanti . tābhirmithunāntadyujyā 3141 pṛthak
pṛthagguṇyā svasvadyujyayā bhājyā . phalānāṃ dhanūṃṣyadho-
'dhaḥ śuddhāni . ṣaṣṭhāt pañcamaṃ pañcamāccaturtha—mityādi .
śeṣāṇi horodayāsavo bhavanti . evaṃ daśādidaśottarabhā-
gairdrekkāṇodayā bhavanti . te ca nava . tathā horāṃśā-
nāha ṣaṭ carāṇi . yānyadho'dhaḥ śuddhāni tāni teṣāṃ
carakhaṇḍāni taiḥ kramotkramasthaiḥ kmotkramasthā ūnayutāḥ
santaḥ svadeśe horodayā bhavanti . meṣādīnāṃ dvādaśa,
te ca vyastāstulādīnām . evaṃ caturviṃśatiḥ 24 . evameva
drekkāṇodayāḥ ṣaṭtriṃśat . tathā cārkasya sāyanāṃśasya
māgāḥ pañcadaśa 15 hṛtā gatā horāḥ syuḥ . śeṣāṃśāste
bhuktāste pañcadaśabhyaḥ śuddhā bhogyāṃśāḥ syuḥ . bhogyāṃ-
śaghnaḥ svadeśahorodayaḥ vañcadaśahṛtāḥ phalaṃ bhogyāsavaḥ syustā-
niṣṭāsubhyo viśodhya tadagrato horodayāṃśca śodhayet .. śeṣaṃ
pañcadaśaguṇamaśuddhahorodayena bhajet phalaṃ lavāḥ . aśu-
ddhapūrvvāṇāṃ horodayānāṃ saṃkhyayā guṇitaiḥ pañcadaśabhi-
ryutāḥ santo lagnasyāṃśā mavanti . evaṃ lagnāt kālasādha-
ne'pi . evameva dṛkkaṇodayairapi lagnasādhanam . tatra
pañcadaśasthāne daśa 10 guṇane bhajane ca kalpyāḥ . evaṃ
horodayairdṛkkāṇodayairvā sādhitaṃ lagnādikamudayāntarākhyaṃ
karmma ca sūkṣmaṃ bhavati anyathā sthūlam” prami0 .
grahāṇāmudayāntarakarma tatroktam “bhānoḥ phalaṃ guṇi-
tamarkayutasya rāśervyarkṣodayena khakhanāgamahī 1800 vibha-
ktam . gatyā grahasya guṇitaṃ dyuniśāsu bhaktaṃ svarṇaṃ grahe-
'rkavadidaṃ tu bhujāntarākhyam” śi0 . “arkasya yadbhujaphalaṃ
thasmin rāśau ravirvarttate tasya rāśeḥ sambandhī yo
nirakṣodayastena tadguṇitarāśikalābhi 1800 rbhaktaṃ
punargrahagatyā guṇitamahorātrāsubhi 21659 rbhaktaṃ yat
phalaṃ tadgrahe'rkavat dhanarṇaṃ kāryyam . yadyarkasya bhujapha-
lam dhanaṃ, tadā sūryyasyānyeṣāṃ ca dhanam . yadi ṛṇaṃ
tadā ṛṇamityarthaḥ . atropapattiḥ . ye madhyamārkau-
dayikāste sphuṭārkaudayikāḥ kriyante . tatrārkaphalasyāsu-
karaṇāyānupātaḥ . yadi rāśikalā 1800 nirakṣoda-
yāsubhirudgacchanti tadā phalakalāḥ katibhiriti .
labdhaṃ bhāsvatphalotthā asavo bhavanti . athānyo'nu-
pātaḥ . yadi dyuniśāsubhirgatikalā labhyante tadaibhiḥ
kimiti . tāḥ kalā ṛṇaṃ dhanaṃ ca yato madhyamārkoda-
yāt prāk sphuṭārkodayaḥ syādṛṇe tatphale svaṃ yato''nanta-
ramityupapannam . idānīmudayāntaramāha” prami0 . “yuktāyanāṃ
śasya tu madhyamasya bhuktāsavo'rkasya nirakṣadeśe . meṣādi-
bhuktodayasaṃyutā ye yaścāyanāṃśānvitamadhyabhānoḥ . liptā-
gaṇastadvivareṇa nidhnī gatirgrahasya dyuniśāsubhaktā . svarṇa-
grahe cedasavo'dhikonā idaṃ grahāṇāmudayāntarākhyam” śi0
“madhyamārkasya sāyanāṃśasya ye rāśerbhuktabhāgāstaistadudayaṃ
nirakṣadeśīyaṃ saṃguṇya triṃśatā vibhajet phalaṃ tasya
rāśerbhuktāsavaḥ . atha meṣādyā ye'rkeṇa bhuktā rāśayasteṣāṃ
ca nirakṣodayāsavastatra yojyāste meṣādibhuktodayāsavaḥ
syuḥ . atha madhyamārkasya sāyanāṃśasya kalāḥ kāyāṃḥ .
tāsāṃ kalānāṃ teṣāmasūnāṃ ca yadantaraṃ tena grahagati-
rguṇyā dyuniśāsubhirbhājyā labdhāḥ kalā grahe dhanaṃ
kāryāḥ yadi kalābhyo'savo'dhikāḥ syuḥ, yadi nyū-
nāstadā ṛṇam . atropapattiḥ . iha yaḥ pūrvvamaha-
rgaṇaḥ kṛtaḥ samadhyamasāvanamānena sphuṭasāvamasya calatvāt .
ravimadhyagatikalātulyāsubhiḥ sahitā nākṣatrāḥ ṣaṣṭigha-
ṭikāḥ 60, 59, 8 . idaṃ madhyamamarkasāvanam . tā gati-
kalā yairasubhirudgacchanti tadyutāḥ vaṣṭighaṭikāḥ sphuṭasāva-
bham . taccalam . pratyahaṃ gatyanyatvāt pratimāsaṃ rāśyu-
dayānyatvācca . tādṛśo'hargaṇaḥ karttuṃ nāyātīti madhyamaḥ
kṛtaḥ . tena samyanarkodaye grahā na bhavanti kadācidarkodayāt
prāk kadācidanantaram . ata eva prāguktam . “daśaśiraḥ
puri madhyamabhāskare kṣitijasarnnidhige sati madhyamaḥ” śi0
iti . atha sphuṭamadhyāhargaṇayorantarānayanam . meṣāderā-
rabhya ye'rkabhuktā rāśayaste vairasubhirudgacchanti ta ekīkṛtā .
tāvatyasvātmake kāle bhadināntādūrddhvamahargaṇena bhavitavyam .
atha ca meṣādibhuktakalātulye'ntare kṛtaḥ . ato'sūnāṃ
kalānāṃ ca yadantaraṃ tāvadbhirasubhirahargaṇo'ntaritaḥ . yadya-
horātrāsubhirgatirlabhyata tadaibhirantarāsubhiḥ kimiti . phalaṃ
graheṣu svaṃ yadyasavo'dhikāḥ . anyathā ṛṇamityetaduktaṃ
yuktameva” . idānīṃ ye'syodayāntarasya vāsanāṃ na budhyanti
teṣāṃ pratītyarthamanyadapyāha” prami0 . “cet svodayaiḥ sphuṭara-
verasavaḥ kṛtāste viśleṣitāśca yadi madhyaraveḥ kalābhiḥ .
bāhvantarākhyamudayāntarakaṃ carākhyaṃ karmatrayaṃ vihitamauda-
yike tadā syāt” śi0 . “yadi sphuṭaraveḥ svodayena bhuktāsavaḥ
kṛtā meṣādisvodayaiśca yutāsteṣāmasūnāṃ madhyamārkakalānāṃ
ca yadantaraṃ tena bhuktirguṇitā dyuniśāsubhirbhaktā
yadyasavo'dhikāstadā phalaṃ grahe svam . anyathā ṛṇam .
evaṃ kṛte sati bhujāntaramudayāntaraṃ carākhyaṃ ca karmatra-
yamapi kṛtaṃ syādaudayike grahe . idānīṃ prakārāntareṇauda-
yikakarmāha” prami0 . “madhyādraverayanabhāgayutāddvinighnā-
ddojyā khaghurgatiguṇā khanagāści 270 bhaktā . svarṇaṃ grahe
yugayujoḥ padayorviliptāsvevaṃ sphuṭaṃ khalu bhavedudayāntaraṃ
vā” śi0 . “madhyamārkastha sāyanāṃśasya dviguṇitasya yā
laghusvaṇḍakairdorjyā tayā guṇitā grahagatiḥ khanagayamai
270 rhṛtā phalaṃ vikalādi grahe dhanam . evaṃ yugmapada-
sthite'rke . ayugmapadasthite tvṛṇam . atropapattiḥ . krā-
ntivṛttasya catvāryapi padāni pṛthak pṛthak pañcadaśabhiḥ
pañcadaśabhirghaṭikābhirudgacchanti . paraṃ naikaiko rāśiḥ pañca-
bhirata udayāntarakarma padamadhyaṃ yāvadupacīyate tato'pa-
coyate . ata eva padāntareṣu tasyābhāvaḥ . padamadhyeṣu para-
matā . yadatra nirakṣodayaiḥ karma darśitaṃ tadbālāvabodhā-
rtham . tat sthūlam udayānāṃ sthūlatvāt . ata evāryya
saṭṭādibhiḥ sūkṣmatvārthaṃ dṛkkāṇodayāḥ paṭhitāḥ” . idamu-
dayāntaraṃ karma yathā sagbhavati tathocyate . madhyamārkasya
sāyānāṃśasya dorjyāṃ dyujyāṃ ca kṛtvā tayā dyujyayā sā
dorjyā bhājyā mithunāntadyujyayā guṇanīyā . tasyā
dhanuṣo ye'savastairmadhyamārkasya sāyanāṃśasya bhujakalā ūnāḥ
satyaḥ sphuṭā antarāsavo bhavanti . tairudayo'ntarita ityarthaḥ
evaṃ padamadhye ṣaḍivaṃśatiḥ palāni kiñcidadhikāni bha-
vanvi . tāni jyāprakāreṇa sādhayitumarko dviguṇitaḥ .
dviguṇitasyārkasya yāvadbhujaḥ kriyate tāvat padamadhye rāśi-
trayaṃ bhavati . taddorjyayā laghvyā ṣaḍivaṃśatyā cānupātaḥ .
yadi khārkamitayā dorjyayā ṣaḍivaṃśatirlabhyate tadābhīṣṭayā
kimiti . atra ṣaḍkiśatyā khārkā apavarttitā guṇaka-
sthāne rūpam 1 . harasthāne sārdhāścatvāraḥ . phalaṃ pānīya-
palāni . punaranyo'nupātaḥ . yadi pānīyapalaṣaṣṭyā gati-
kalātulyā vikalā labhyante tadaibhiḥ kimiti . pūrvaṃ laghvī
dorjyā guṇaḥ sārdhāścatvaro haraḥ . idānīṃ ṣaṣṭirharaḥ ato
grahagaterdorjyā guṇaḥ . harayorghāto haraḥ khanagāśvinaḥ
270 ityupapannam . ojapade'savaḥ kalābhya ūnā eva bhava-
tyatastatra ṛṇam . yummapade tvadhikā atastatra dhanam” prami0
grahāṇāṃ dṛśyādṛśyayoḥ candre viśeṣasya ca nirūpaṇaṃ tatraiva
“niśīṣṭalagnādudayāstalagne nyūnādhike yasya khagaḥ
sadṛśyaḥ . dine'pi candro ravisannidhānānnāstaṃ gataścet sati
darśane bhā” śi0 . “dinakare'staṃgate yadiṣṭakāle lagnaṃ
tadiṣṭalagnam . tasmādgrahaścodayākhyalagnaṃ nyūnamastākhyaṃ
cādhikaṃ yadi bhavati tadā graho dṛśyaḥ ito'nyathā
cedadṛśyaḥ . evaṃ lakṣaṇe sati candro divase'pi dṛśyaḥ .
yadi graho dṛśyastadā grahasya chāyā sādhyā” prami0 .
tārāgrahāṇāmudayāstamamayorjñāpanaṃ yathā sū0 si0
raṅganā0 . “athodayāstamayayoḥ parijñānaṃ prakīrtyate . divā-
karakarākrāntamūrttīnāmalpatejasām” sū0 . “atha nakṣatra-
grahayutyadhikārānantaram . sūryyakiraṇābhibhūtā mūrtti-
rvimbaṃ yeṣāṃ teṣāṃ candrādiṣaḍgrahāṇāṃ nakṣatrāṇāṃ
ca . ataevālpatejasāṃ nyūnaprabhāvatāmudayāstamayayoḥ
agrimakāle sūryyādadhikāsannihitasannihitatvasambhāvanayā
krameṇodayāstayoḥ sūryānniḥsṛtasya yasmin kāle yada-
ntareṇa prathamadarśanaṃ sambhāvitaṃ sa udayaḥ . sūryāddūra-
sthitasya yasmit kāle yadantareṇa prathamādarśanaṃ sambhā-
vitaṃ so'staḥ . anena nityodayāstavyavacchedastayori-
tyarthaḥ . parijñānaṃ sūkṣmajñānaprakāraḥ prakīrtyate ati
sūkṣmatvena mayocyata ityarthaḥ . tathā ca graha ityuddeśe-
'stamanamuddiṣṭamapi tasya pūrvvameva sūryāsamatva eva sa-
mbhavāt tadvilakṣaṇatayā grahayutiprasaṅge noktam . nakṣatra-
grahayutistu grahayutivaditi tadanantaramuktā . ataḥ prati-
bandhakajijñāsāpagame'vaśyavaktavyatvādasyāvasarasaṅgatitvāt ta-
tsaṅgatyā nakṣatragrahayutyadhikārānantaraṃ prāguddiṣṭamastamanaṃ
tatprasaṅkādudayaśca pratipādyata iti bhāvaḥ . tatra prathamaṃ pañca-
tārāṇāṃ paścimāstapūrvodayāvāha” ra0 nā0 . “sūryādabhyadhikāḥ
paścādastaṃ jīvakujārkajāḥ . ūnāḥ prāgudayaṃ yānti śukra-
jñau vakriṇau tathā” sū0 “vakragatī śukrabudhau tathā sūryādadhi-
kau paścimāstaṃ gacchataḥ . sūryādalpau pūrvodayaṃ prāpnutaḥ .
śeṣaṃ spaṣṭam . atha candrabughaśukāṇāṃ pūrvāstapaścimodayā
vāha ra0 nā0 . “ūnā vivasvataḥ prācyāmastaṃ candrajñabhā-
rgaṃvāḥ . vrajantyabhyadhikāḥ paścādudayaṃ śīghrayāyinaḥ” sū0 .
“śīghrayāyinaḥ sūryyagatyadhikagataya ityarthaḥ . etena budha-
śukrāvarkagatyalpagatī sūryādalpau pūrvāstamadhikau ca paścimo-
dayaṃ na prāptuta ityuktam . śeṣaṃ spaṣṭam . atropa-
pattiḥ . ravigatito'lpagatirgraho'rkādūnaścet prācyāṃ da-
rśanayogyo bhavitumarhati . yataḥ sūryasyādhikatvena bahu-
gatitvāccottarottaramadhikaviprakarṣāt pravahavaśena nyūnasya
pūrvamudayādadhikasyānantaramudayaniyamāt . grahasya krānti-
jasaṃlagnatākālānantaraṃ yāvat sūryasya tādṛśaḥ kāla-
stāvatparyantaṃ viprakarṣe darśanasambhavāt . evaṃ yadālpa-
gatiḥ sūryādadhikastadā pravahavaśenārkasya pūrvamudayādananta-
ramuditagrahasya darśanāsambhavāt pravahavaśenādau nyūnārka-
syāstasambhavādanantaramadhikagrahasyāstasambhavāt sūryāstāna-
ntaraṃ paścimabhāge grahadarśanasambhave'pyadhikagatisūryasya
pṛṣṭhasthitatvenottarottaramadhikasannikarṣāt paścimāyāmadarśa-
naṃ sambhavatyeva . te tu bhaumaguruśanayaḥ . vakratve nyū-
nagatitvādbuthaśukrau ceti . athārkagatito'dhikagati-
grahaḥ . sūryādūnastadoktarītyottarottarabhadhikasannikarṣāt
pūrvasminnadarśanaṃ yāti . yadā sūryādadhikastadoktarītyo-
ttarottaramadhikaviprakarṣāt paścimāyāmudayaḥ . te tu śīghrā-
ścandrabudhaśukrā ityupapannamuktam . athābhīṣṭadina āsanne
sūryodayāstakālikau sūryadṛggrahau tatkālajñānārthaṃ kā-
ryāvityāha” ra0 nā0 . “sūrthāstakālikāḥ paścāt prācyāmu-
dayakālikau . divākaragrahau kuryāddṛkkarmātha grahasyatu” sū0 .
“paścāt paścimāstodayasādhane'bhīṣṭadina āsanne sūrya-
grahau sūryāstakālikau kuryādgaṇakaḥ . pūrvvāstodaya-
sādhane sūryodayakālikau kuryāt dine'bhīṣṭakāle ku-
ryāt . cakāro vikalpārthakaḥ . anantaraṃ grahasya dṛkkarmma
āyanākṣadṛkkarmmadvayaṃ kuryāt . tukāra ākṣadṛkkarmaślova-
pūrvvārddhoktamiti viśeṣārthakaḥ . atropapattiḥ . paścāda-
stodayasāghane paścimāyāṃ taddarśanamiti sūryāstakā-
likau sūryagrahāvaśiṣṭakālāṃśasādhanārthaṃ sūkṣmau . pūrvo-
dayāstamādhane pūrvadiśi taddarśanamiti sūryodayakālikau
sūryagrahāvaśiṣṭakālāṃśasādhanārthaṃ sūkṣmāvanyakāle tu ki-
ñcitsthūlāvapi kṛtau dṛkkarmasaṃskṛtagrahasya sūryavat kṣitija-
saṃlagnatāyogyatvādṛkkarmasaṃskṛto grahaḥ kārya iti . atheṣṭakā-
lāṃśānayanamāha” ra0 nā0 . “tatolagnāntaraprāṇāḥ kālāṃśāḥ
ṣaṣṭibhājitāḥ . pratīcyāṃ ṣaḍbhayutayostadvallagnāntarāsavaḥ” sū0 .
“tatastābhyāṃ sūryyadṛggrahābhyāṃ lagnāntaraprāṇāḥ “bhogyā-
sūnūnakasyātha” ityuktaprakāreṇāntarakālāsavaḥ ṣaṣṭibhaktā iṣṭāḥ
kālāṃśā bhavanti . prāgudayāstasādhane pratīcyāṃ, paścimo-
dayāstasādhane ṣaḍbhayutayoḥ ṣaḍrāśiyuktayoḥ sūryyadṛggraha-
yorlagnāntarāsavaḥ . anantarāsavastadvat ṣaṣṭibhaktā iṣṭakā-
lāṃśā bhavantītyarthaḥ . atropapattiḥ . dṛggrahasūryyābhyāma-
ntarakālo grahasya sūryyodayakāle dinagataṃ pūrvodayāstani-
mittamupayuktam . evaṃ paścimodayāstanimittaṃ sūryyadiggra-
hābhyāmastakālāsubhirantarakālaḥ sūryyāstakāle grahasya
dinaśeṣakāla upayuktaḥ tatrāstakālānāmanukterudayāsubhiḥ
sādhanārthaṃ saṣaḍbhau sūryyadṛggrahau kṛtau sa kālo'svātmakaḥ .
yadi ahorātrāsubhiścakrakalātulyaiścakrāṃśā labhyante tade-
ṣṭāsubhiḥ ka ityanupāte pramāṇaphalayoḥ phalāpavarttanena
harasthāne ṣaṣṭiḥ . ato'svātmakāntarakālaḥ ṣaṣṭibhakta iṣṭa-
kālāṃśā ityupapannamuktam . atredamavadheyam . sūryodayakāli-
kābhyāmarkadṛggrahābhyāmānītena dinagatena pūrvaṃ cālyo-
dṛggrahaḥ . sūryyāstakālikābhyāṃ saṣaḍbhābhyāmarkadṛggrahā-
bhyābhānītena dinaśeṣeṇāgre cālyaḥ saṣaḍbho dṛggrahaḥ .
krameṇa grahodayāstakāle prākpaścimadṛggrahau bhavataḥ .
tābhyāṃ sūryyasaṣaḍbhasūryyābhyāṃ ca krameṇa pūrvvarītyantara-
kālo grahasya sūryyodayāstakāle krameṇa dinagataśeṣau
nākṣatrau ṣaṣṭibhaktau kālāṃśāviṣṭau sūkṣmau . atheṣṭakāli-
kābhyāmānītakālena pūrvvavaccālitābhyāṃ prākpaścimadṛg-
grahābhyāṃ sūryyasaṣaḍabhasūryābhyāṃ cānītakālo nākṣatro'pi
sūkṣmāsannaḥ . sūryyodayāstasambandhābhāvāt tadutpannāḥ kā-
lāṃśā api tathā . atha sūryodayāstakālikābhyāmānī-
taikavāraṃ kālāt kālāṃśāḥ sthūlā iṣṭakālikābhyāmā-
nītaikavārakālāt kālāṃśā atisthūlāḥ ubhayatra kālasya
sāvanatvāt . na hi sāvanaṣaṣṭighaṭībhiścakraparipūrttiryena
sūkṣmāḥ siddhyantīti . atha yaiḥ kālāṃśairudayo'stī vā
bhavati tān vivakṣuḥ prathamaṃ guruśanibhaumānāṃ kālāṃśānāha”
ra0 nā0 . “ekādaśāmarejyasya tithisaṅkhyārkajasya ca . astāṃ-
śā bhūmiputrasya daśasaptādhikāstataḥ” sū0 . “tata iṣṭakālāṃ-
śāvagamānantaramastāṃśāḥ . asto yairaṃśairbhavati te'ṃśā a-
stīpalakṣaṇādudayāṃśā jñeyāḥ . amarejyasya gurorekādaśa
kālāṃśāḥ . śaneḥ pañcadaśa saṅkhyā kālāṃśānām . caḥ samu-
ccaye . bhaumasya saptādhikā daśa saptadaśa kālāṃśā ityarthaḥ .
athaśukrasyāha” ra0 nā0 . “paścādastamayo'ṣṭābhirudayaḥ prāṅ-
mahattayā . prāgastamudayaḥ paścādalpatvāddaśabhirbhṛgoḥ” sū0
“śukrasya mahattayā vakratvena nīcāsannatvāt sthūlabimbatayā
paścimāyāmasto'ṣṭāmiḥ kālāṃśaiḥ prācyāmudayaśca taiḥ
nādhikaiḥ . prācyāṃ śukrasyālpatvādaṇubimbatvāddaśabhiḥ
kālāṃśairastaṃ gaṇakaḥ kuryyāt nālpaiḥ . paścimāyāmu-
dayastasyāṇubimbasya daśabhiḥ kālāṃśaireva jñeyaḥ . atha budha-
syāha” ra0 nā0 “evaṃ budho dvādaśabhiścaturdaśabhiraṃśakaiḥ . vakrī-
śīghragatiścārkātkarotyastamayodayau” sū0 . “vakrī śīṃghragatiḥ .
caḥ samuccaye . budhaḥ sūryyāddvādaśabhiścaturdaśabhiśca kālāṃśai-
rastodayau evaṃ śukrarītyā karoti . paścādastaṃ
prāgudayaṃ ca dvādaśabhiḥ kālāṃśairmahābimbatayā budhaḥ
karoti . prāgastaṃ paścādudayaṃ ca caturdaśabhiḥ kālāṃ-
mairaṇubimbatvādbudhaḥ karotītyarthaḥ . atha prokte-
ṣṭakālāṃśābhyāmastasyodayasya vā gataiṣyatvajñānamāha”
ra nā0 . “ebhyo'dhikaiḥ kālabhāgairdṛśyā nyūnairadarśanāḥ .
bhavanti loke khacarā bhānubhāgrastamūrttayaḥ” sū0 . “emya
ekādaśāmarejyasyeti ślokatrayoktebhyo'dhikairiṣṭakālāṃśai-
rdṛśyā darśanayogyā abhīṣṭakāle grahā bhavanti . tathā
cāstasādhane dṛśyatve asta eṣyaḥ . udayasādhane dṛśyatva
udayo gata iti bhāvaḥ . alpairiṣṭakālāṃśairgrahā loke
bhūloke adarśanā na vidyate darśanaṃ dṛṣṭigocaratā yeṣāṃ
te adṛśyā abhīṣṭakāle bhavanti . nanvadṛśyāḥ kuto
bhavantītyata āha . bhānubhāgrastamūrttaya iti sūryāsanna-
tvena sūryyakiraṇadīptyā grastā abhibhūtā sūryyakiraṇaprati-
hatalokanayanāviṣayo mūrttirbimbasvarūpaṃ yeṣāṃ ta ityarthaḥ .
tathā cāstasādhane adṛśyatve'sto gataḥ . udayasādhane'dṛ-
śyatva udaya eṣya iti bhāvaḥ . ata eva . “uktebhya ūnā-
bhyadhikā yadīṣṭāḥ kheṭodayo gamyagatastadā syāt .
ato'nyathā cāstamayo'vagamyaḥ” iti bhāskarācāryoktaṃ sa-
ṅgacchate . atropapattiḥ uktakālāṃśatulyeṣṭakālāṃśe yatkāle
grahau sādhitau tatkāle eva grahasyodayo'sto vārkakṛtaḥ .
uktakālāṃśānāṃ sūryasānnidhyajanitādyantagrahādarśane hetu-
tvapratipādanāt . tathā ceṣṭakālāṃśā uktebhyo'lpāstadā
grahasyāstaṅgatatvamevetyudayasādhana iṣṭakālāṃśā uktebhyo'lpā-
stadeṣṭakālādagre grahasyodayaḥ . yadīṣṭakālāṃśā uktebhyo-
'dhikāstadeṣṭakālādgrahasyodayaḥ pūrvaṃ jātaḥ . evamastasā-
dhana iṣṭakālāṃśā adhikāstadeṣṭakālādagre grahāstaḥ .
yadīṣṭakālāśā nyūnāstadeṣṭakālāt pūrvaṃ grahāsto jāta
ityupapannamuktam . athodayāstayorgataiṣyadinādyānayanamāha”
ra0 nā0 . “tatkālāṃśāntarakalā bhuktyantaravibhājitāḥ . di-
nādi tatphalaṃ labdhaṃ bhuktiyogena vakriṇaḥ” sū0 . “ukteṣṭa-
kālāṃśayorantarasya kalāḥ sūryyagrahayorgatyoḥ kalātmakāntareṇa
bhaktāḥ . dinādikamudayāstayoḥ phalamudayāstayorgataiṣyadinādyaṃ
bhavatītyarthaḥ . vakragatigrahasya viśeṣamāha . labdhamiti .
vakriṇo vakragrahasya bhuktiyogena sūryagrahayoḥ kalātmaka-
gatiyogena bhaktāḥ phalaṃ gataiṣyadinādyaṃ jñeyam . atro-
papattiḥ . yadā sūryagrahayorgavyantarakalābhirekaṃ dinaṃ tade-
ṣṭaproktakālāṃśayorantakalābhiḥ kimityanupātenodayāstayo-
rabhīṣṭakālādgataiṣyadinādyavagamaḥ . vakagrahe gu sūryagrahayorga-
tiyogena pratyahamantaravṛddhergatiyogādanupāta upapanna ityu-
papannamuktam . atha grahagatikalayoḥ krāntivṛttasthatvāt
kālāṃśāntarasyāhorātravṛttasthatvāccānupātaḥ pramāṇecchayo-
rvaijātyenāyukta iti manasi dhṛtvā tayorekajātitvasampā-
danārthaṃ grahagatyoricchājātīyatvaṃ vadaṃstadantareṇānupāta-
stu yukta evetyāha” ra0 nā0 . “tallagnāsuhate bhuktī
aṣṭādaśaśatoddhṛte . syātāṃ kālagatī tābhyāṃ dinādi
gatagamyayoḥ” sū0 . “bhuktī ravigrahayorgatī kalātmike
tallagnāsuhate kālasādhanārthaṃ grahasya yo rāśyudayo
gṛhītastenākhātmakodayena guṇite aṣṭādaśaśatena bhakte
phale sūryagrahayoḥ kālāṃśavat kālagatī syātām .
tābhyāṃ gatibhyāṃ gatagamyayorudayāstayordinādi pūrvokta-
prakāreṇa sādhyam . na tu pūrvoktaprakāreṇa, yathāsthita-
gatibhyāṃ sthūlatvāpatteḥ . atropapattiḥ . yadi ekarāśi-
kalābhīrāśyudayāsavastadā gatikalābhiḥ ka ityanupā-
tenāhorātravṛtte gatyasavaḥ kalāsamā ityupapannamuktam .
atha nakṣatrāṇāṃ sūryasānnidhyavaśādastodayajñānārthaṃ kālāṃ-
śān vivakṣuḥ prathamameṣāmāha” ra0 nā0 . “svātyagastrya-
mṛgavyādhacitrājyeṣṭhāḥ punarvasuḥ . abhijidbrahmahṛdayaṃ
trayodaśabhiraṃśakaiḥ” sū0 . “mṛgavyādho lubdhakaḥ . trayoda-
śabhiḥ kālāṃśairdṛśyādṛśyāni nakṣatrāṇi bhavanti . śeṣaṃ spa-
ṣṭam . athānyeṣāmāha” ra0 nā0 . “hastaśravaṇaphālgunyaḥ śravi-
ṣṭhārohiṇīmaghāḥ . caturdaśāṃśakairdṛśyā viśākhāśvinadaiva-
tam” sū0 . phālgunyaḥ pūrvottarāphālgunīdvayam . āśvinadaiva-
tamaśvinīkumāro daivataṃ svāmī yasyetyaśvinīnakṣatram . dṛśyā
upalakṣaṇādadṛśyā api liṅgapariṇāmaśca yathāyomyaṃ
bodhyaḥ . śeṣaṃ spaṣṭam . athānyeṣāmāha” ra0 nā0 . “kṛtti-
kāmaitramūlāni sārpaṃ raudrarkṣameva ca . dṛśyante pañcadaśabhi-
rāṣāḍhādvitayaṃ tathā” sū0 . “kṛttikānurādhāsūlanakṣatrāṇi
pañcadaśabhiḥ kālāṃśairdṛśyante . upalakṣaṇānna dṛśyante'pi .
evakārīnyūnādhikavyavacchedārthaḥ . aśleṣārdrā . caḥsamuccaye .
āṣāḍhādvitayaṃ pūrvottarāṣāḍhādvayaṃ tathā pañcadaśakālāṃ-
śairdṛśyanta ityarthaḥ . athānyeṣāmavaśiṣṭānāmāha” ra0 nā0 .
“bharaṇītiṣyasaumyāni saukṣyāt triḥsaptakāṃśakaiḥ . śeṣāṇi
saptadaśabhirdṛśyādṛśyāni bhāni tu” sū0 . “tiṣyaḥ puṣyaḥ soma-
daivataṃ mṛgaśiro nakṣatrametāni nakṣaitrāṇi saukṣmyādaṇubimba-
tvāt triḥsaptakāṃśakairekaviṃśatikālāṃśairdṛśyādṛśyāni .
uditānyastaṅgatāni ca bhavantotyarthaḥ . śeṣāṇi pūrvādhi-
kāroktanakṣatreṣūktātiriktāni śatatārāpūrvottarābhādrapa-
dārevatīsaṃjñāni brahmāpāṃvatsāpasañjñāni ca sapta-
daśabhiḥ kālāṃśairdṛśyādṛśyāni bhavanti . tukāro dṛśyā-
dṛśyānītyatra samuccayārthakaḥ . atha drinādyānayanārthami-
cchāyā eva pramāṇajātoyatvakaraṇamāha” ra0 nā0 .
“aṣṭādaśaśatābhyastā dṛśyāṃśāḥ svodayāsubhiḥ . vibhajya
labdhāḥ kṣetrāṃśāstairdṛśyādṛśyatātha vā” sū0 . “dṛśyāṃśāḥ
kālāṃśā aṣṭādaśaśataguṇitāstān svodayāsubhirgraharāśyu-
dayāsubhirbhaktā labdhāḥ kṣetrāṃśāḥ krāntivṛttasyāṃśāstai-
raṃśairdṛśyādṛśyatā udayāstau prakārantareṇoktarītyā jñeyau .
kālāṃśābhyāṃ kṣetrāṃśāvānīya tadantarakalā yathāsthitagatyo-
rantareṇa yogena vā bhaktāḥ phalamudāyāstayorgataiṣyadinādyaṃ
pūrvāgatameva syādityarthaḥ . atropapattiḥ . yadi rāśyu-
dayāsubhirekarāśikalāstadā kālāṃśakalātulyāsubhiḥ kā
iti krāntivṛtte kalāstāḥ ṣaṣṭibhaktā aṃśā iti pūrva-
mevecchāsthāne kālāśā eva dhṛtā lāghavāt . ityuktamu-
papannam . grahāṇāmamukadiśyasto'mukadiśyudaya ityu-
ktam . tathā nakṣatrāṇāṃ noktam gatyabhāvādviyogayogā-
sambhavena gataiṣyadinādyānayanāsambhavaścetyata āha” ra0 nā0 .
“prāgeṣāmudayaḥ paścādastodṛkkarma pūrvavat . gataiṣyadivasaprāpti-
rbhānubhuktyā sadaiva hi” sū0 . “eṣāṃ nakṣatrāṇāṃ prācyāmudayaḥ
pratīcyāmasto gatyabhāvādalpagatigrahavat . eṣāṃ nakṣatrāṇāṃ
dṛkkarmākṣadṛkkarma pūrvvavat pūrvaprakāreṇa kāryam . parantu
ślokapūrvvārdhoktamiti dhyeyam . sadā nityam . evakā-
rāt kadācidapyanyathā netyarthaḥ . hi niścayena . ra-
vigatyā gataiṣyadivasānāṃ labdhiḥ syāt . nakṣatragatyasa-
mbhāvāt yoge grahagativat . atha katipayānāṃ nakṣatrāṇāṃ
sūryasānnidhyavaśādasto nāstītyāha . “abhijidbrahmahṛ-
dayaṃ svātīvaiṣṇavavāsavāḥ . ahirbudhnamudaksthatvānna lu-
pyante'rkaraśmibhiḥ” sū0 . abhijit . brahmahṛdayam . ane-
naikadeśasya brahmaṇo'pi grahaṇam . svātīśravaṇadhaniṣṭhāḥ .
ahirbudhnamuttarābhādrapadā etāni nakṣatrāṇyuttaradik-
sthatvāduttaravikṣepādhikyādityarthaḥ . sūryakiraṇairna lupyante
astaṃ na yāntītyarthaḥ . atrīpapattiḥ “yasyodayārkā-
dadhiko'stabhānuḥ prajāyate saumyaśarātidairṣyāt . tigmāṃ-
śusānnidhyavaśena nāsti dhiṣṇyasya tasyāstamayaḥ kathañcit” .
iti bhāskarācāryoktā . paramidamuktamaṣṭākṣabhāyām . anyathā
pūrvvābhādrapadāyā api tathātvāpatteriti dik” ra0 nā0 .
“yathā bhaumādīnāṃ sūryasānnidhyodayāstāsanne dīptyā sakala-
bimbadarśanaṃ tathā candrasya svodayāstakāle sakalabimbada-
rśanaṃ śuklatvena na bhavati . kintu bimbaikadeśa eva śuklatvena
dṛśyata iti bhaumādivisadṛśatvaṃ candrasya kuta ityāśaṅkā-
yāḥ pūrvvādhikāre samupasthitestaduttarabhūtaśṛṅgonnamanādhikā-
ro'vaśyamupasthita ārabdho vyākhyāyate . tatra śṛṅgonnate
rudayakālāt pūrvakāle'stakālānantarakāle cāsannakatipaya-
divaseṣu darśanāt pūrvādhikāre candrasya kālāṃśānuktyā
tadudayāstānukteśca prathamamupasthitacandrodayāstayoḥ sādha-
namatidiśati” ra0 nā0 . “udayāstavidhiḥ prāgvat
karttavyaḥ śītagorapi . bhāgairdvādaśabhiḥ paścāddṛśyaḥ
prāgyātyadṛśyatām” sū0 . “candrasya apiśabdaḥ pūrvādhi-
kāroktairgrahanakṣatraiḥ samuccayārthakaḥ . udayāstavidhiru-
dayāstayoḥ sādhanaprakāraḥ prāgvat pūrvādhikārokta-
rītyā gaṇakeṇa kāryaḥ . nanu kālāṃśānāṃ pūrvamanukteḥ
kathaṃ tatsiddhirata āha . bhāgairiti . dvādaśabhi-
raṃśaiścandraḥ paścimāyāṃ dṛśya udito bhavati . prācyāmadṛ-
śyatāmastaṃ prāpnoti . atra paścāt prāgiti punaruktamapi
pūrvaṃ budhaśukrayoḥ sāhacaryeṇa candrodayāstadiguktā tat-
sāhacaryeṇa candrasya paścimāstapūrvodayau vartete iti kasya-
cinmandabuddherbhramasya vāraṇāyeti dhyeyam” .
sūryyodaye viśeṣaḥ śu0 ta0 gṛ0 saṃ0 . “rekhāmātraṃ ca
dṛśyeta raśmibhiśca samanvitam . udayaṃ taṃ vijānīyā-
ddhomaṃ kuryyāt vicakṣaṇaḥ” “udayādodayādbhānorbhaumasāvana
vāsaraḥ” sū0 si0 . “sāvanaḥ syādahorātramudayādo-
dayādraveḥ” kāla0 mā0 brahma0 si0 . guruśukrodaye ca
sarvvamaṅgalakāryyāṇi karttavyāni . agastyodayaḥ agastya-
śabde uktaḥ . “prasasādodayādambhaḥ kumbhayone rmahaujasaḥ”
raghuḥ .
śarāj., v. Pṛthu Vainya): VII 69 2411 (parvataḥ, when
the mountains milked the earth, U. was their calf).—§ 597
(Pratijñāp.): VII, 84, 2989 (°ṃ Bhāskaro yathā, sc. āruroha).
—§ 605 (Karṇap.): VIII, 12, 462 (°āgrādribhavanaṃ).—
§ 608 (do.); 60, 3016 (°ṃ parvataṃ yadvat).—§ 611
(Śalyap.): IX, 16, 827 (śailāv Astodayāv iva); 20, †1069
(yathodayasthaḥ Savitā).—§ 637 (Rājadh.): XII, 45, 1546
(śailaṃ). Cf. Udayāeala, Udayagiri.
dhānaṃ udayavyaya or udayabbaya, as cpd.; see also
samudayāstaṃgama), arising and passing away (of
skandhas): SP 69.16 (vs) (dharmacakram…) skan-
dhānām udayaṃ vyayam, (the wheel of the law…)
which is (consists of) the (doctrine of the) arising and
passing away of the skandhas (wrongly Burnouf, not quite
rightly Kern); (2) n. of a mleccha king: Mmk 622.1.
tain from behind which the sun rises.
A. Mythological event: Indra, in con-
versation with Devasenā, saw the sun on
the Udaya mountain and the moon entering
the sun; at that point when the Raudra
muhūrta commenced on the new moon day
he saw the battle raging between gods and
demons on the Udaya mountain (amāvāsyāṃ
saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudram eva ca/
devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so 'paśyad udaye
girau) 3. 213. 26-27. B. Similes: (1)
Śālva mounted on his elephant appeared like
the sun on the Udaya mountain at the end
of the night 9. 19. 4; (2) Arjuna mounted
his excellent chariot as does the sun the
Udaya 7. 60. 16; (3) Karṇa, shining with
his white splendour (karṇam … śvetaccha-
vivirājitam), appeared like the sun beautify-
ing the Udaya mountain 8. 43. 38; (4) The
elephant, fierce and properly equipped, on
which Bhīma had mounted, looked like a man-
sion on the topmost part of the Udaya where
the sun had arisen (udayāgryabhavanaṃ
yathābhyuditabhāskaram) 8. 8. 22; (5)
Kṛṣṇa, with the Kaustubha jewel shining on
his chest, looked like the Udaya mountain
with the rising sun 12. 45. 15; (6) Duryo-
dhana and Śalya received the attacking
warriors like the Asta and the Udaya moun-
tains receiving the huge clouds 9. 15. 31;
(7) Just as an object on the Udaya moun-
tain shines due to the proximity of the sun
similarly a person of a lower order becomes
bright due to association with the people of
the higher order (yathodayagirau dravyaṃ
saṃnikarṣeṇa dīpyate/tathā satsaṃnikar-
ṣeṇa hīnavarṇo 'pi dīpyate//) 12. 282. 4
(Nī. on Bom. Ed. 12. 293. 4: dravyaṃ
maṇikāñcanādi dīpyate sūryasannikarṣeṇa
ata eva sandhyoḥ sūryaraśmayo dravyapra-
bhāvicchuraṇād raktā dṛśyante). [See
Udyant]