udararogaḥ
See also
udararoga.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 233.
udararogaḥ , puṃ, (udarasya rogaḥ .) jaṭharavyādhi-
viśeṣaḥ . udarī iti bhāṣā ..
(“siddhavidyādharākīrṇe kailāse nandanopame .
tapyamānaṃ tapastīvraṃ sākṣāddharmmamiva sthitam ..
śrāyurvvedavidāṃ śreṣṭhaṃ bhiṣagvidyāpravarttakam .
punarvvasuṃ jitātmānamagniveśo'bravīdvacaḥ ..
bhagavannudarairduḥkhairdṛśyante hyardditā narāḥ .
śuṣkavaktrāḥ kṛśairgātrairādhmātodarakukṣayaḥ ..
praṇaṣṭāgnibalāhārāḥ sarvvaceṣṭāsvanīśvarāḥ .
dīnāḥ pratikriyābhāvājjahato'sūnanāthavat ..
teṣāmāyatanaṃ saṅkhyāṃ prāgrūpākṛtibheṣajān .
yathāvajjñātumicchāmi guruṇā samyagīritam ..
sarvvabhūtahitāyarṣiḥ śiṣyeṇaivaṃ pracoditaḥ .
sarvvabhūtahitaṃ vākyaṃ vyāharttumupacakrame” ..
asya sanidānaṃ samprāptikalakṣaṇaṃ yathā, —
“agnidoṣānmanuṣyāṇāṃ rogasaṅghāḥ pṛthagvidhāḥ .
malavṛddhyā pravarttante viśeṣeṇodarāṇi tu ..
mande'gnau malinairbhuktairapākāddoṣasañcayaḥ .
prāṇāgnyapānān sandūṣya mārgān baddhvottarottarān ..
tvaṅmāṃsāntaramāgamya kukṣimādhmāpayan bhṛśam .
janayatyudaraṃ tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam” ..
sāmānyahetavo yathā, —
“atyuṣṇalavaṇakṣāravidāhyamlarasāśanāt .
mithyāsaṃsarjjanādrūkṣaviruddhāśucibhojanāt ..
plīhārśograhaṇīdoṣakarṣaṇāt karmmavibhramāt .
kliṣṭānāmapratīkārādraukṣyādvegavidhāraṇāt ..
srotasāṃ dūṣaṇādāmāt saṃkṣobhādatipūraṇāt .
arśovātaśakṛdrodhādantrasphuṭanabhedanāt ..
atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karmma ca kurvvatām .
udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ” ..
prāgrūpaṃ yathā, —
“kṣuṇṇāśaḥ svādvatisnigdhagurvvannaṃ pacyate'cirāt .
bhuktaṃ vidāhyate sarvvaṃ jīrṇājīrṇaṃ na vetti ca ..
sahate nātisauhityamīṣacchophaśca pādayoḥ .
śaśvadbalakṣayo'lpe'pi vyāyāme śvāsamṛcchati ..
purīṣanicayo vṛddhirudāvarttakṛtā ca rūk .
vastisandhau rugādhmānaṃ varddhate pāṭyate'pi ca ..
ātanyate ca jaṭharamapi laghvalpabhojanāt .
rājījanma valīnāśa iti liṅgaṃ bhaviṣyatām” ..
samprāptiryathā, —
“ruddhvā svedāmbuvāhāni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ .
prāṇāpānān hi sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām” ..
sāmānyalakṣaṇaṃ yathā, —
“kukṣerādhmānamāṭopaḥ śophaḥ pādakarasya ca .
mando'gniḥ ślakṣṇagaṇḍatvaṃ kārśyañcodaralakṣaṇam” ..
vātajasya sanidānasamprāptikaṃ lakṣaṇaṃ yathā, —
“rūkṣālpabhojanāyāsavegodāvarttakarṣaṇaiḥ .
vāyuḥ prakupitaḥ kukṣihṛdvastigudamārgagaḥ ..
hatvāgniṃ kaphamuddhūya tena ruddhagatistathā .
ācinotyudaraṃ jantostvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ” ..
asya rūpāṇi .
“kukṣi-pāṇi-pāda-vṛṣaṇa-śvayathūdara-vipāṭanam a-
niyatau ca vṛddhihrāsau kukṣi-pārśvaśūlodāvarttāṅga-
mardda-parbbabheda-śuṣkakāsa-kārśya-daurbbalyārocaka-vi-
pākā adhogurutvaṃ vātavarccamūtrasaṅgaḥ śyāvāruṇatvaṃ
nakhanayanavadanatvaṅmūtravarccasāmapi codaraṃ tanva-
sitarājīśirāsantatamāhatamādhmātadṛtiśabdavadbha-
vati . vāyuścorddhvamadhastiryyak ca saśūlaśabdaścaratye-
tadvātodaraṃ vidyāt” ..
pittajasya sanidānasamprāptikaṃ lakṣaṇaṃ yathā, —
“kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇāgnyātapasevanaiḥ .
vidāhyadhyaśanājīrṇaiścāśu pittaṃ samācitam ..
prāpyānilakaphau ruddhvā mārgamunmārgamāsthitam .
nihatyāmāśaye vahniṃ janayatyudaraṃ tataḥ” ..
asya rūpāṇi .
“dāhajvara-tṛṣṇā-mūrcchātisāra-bhramāḥ kaṭukāsya-
tvaṃ haritahāridratvaṃ nakha-nayana-vadana-tvaṅ-mūtra-varcca-
sāmapi codaraṃ nīla-pīta-hāridra-harita-tāmra-
rājīśirāvanaddhaṃ dahyāt dūṣayate dhūpyate rūpāyate
svidyate klidyate mṛdusparśaṃ kṣiprapākañca bhavatyetat
pittodaraṃ vidyāt” ..
śleṣmajanitasya sanidānasamprāptikaṃ lakṣaṇaṃ yathā, —
“avyāyāmadivāsvapnasvādvatisnigdhapicchilaiḥ .
dadhidugdhodakānūpamāṃsaiścātyupasevitaiḥ ..
kruddhena śleṣmaṇā srotaḥ svāhateṣvāvṛto'nilaḥ .
tameva pīḍayan kuryyādudaraṃ vahirantragaḥ” ..
asya rūpāṇi .
“gauravārocakāvipākāṅgamardda-supti-pāṇi-pāda-
muṣkoruśophotkleśa-nidrā-śvāsa-kāsāḥ śuklatvañca
nakha-nayana-vadana-tvaṅmūtravarccasāmapi codaraṃ śukla-
rājīśirāsantataṃ gurustimitasthiraṃ kaṭhinañca
bhavatyetat śleṣmodaraṃ vidyāt” ..
tridoṣajasya sanidānasamprāptikaṃ lakṣaṇaṃ yathā,
“durbbalāgnerapathyāmavirodhigurubhojanāt .
strīdattaiśca rajoroma-viṇmūtrāsthinakhādibhiḥ ..
viṣaiśca mandairvātādyāḥ kupitāḥ sañcitāstrayaḥ .
śanaiḥ koṣṭhe prakurvvanto janayantyudaraṃ nṛṇām” ..
asya rūpāṇi .
“sarvveṣāmeva doṣāṇāṃ samastāni liṅgānyupalabhyante
varṇāśca nakhādiṣūdaramapi nānāvarṇarājīśirā-
santataṃ bhavatyetat sannipātodaraṃ vidyāt” ..
yakṛtplīhasamudbhavasya sanidānasamprāptikaṃ
lakṣaṇaṃ yathā, —
“asitasyātisaṅkṣobhādyānayānābhiceṣṭitaiḥ .
ativyavāyabhārādhvavamanavyādhikarṣaṇaiḥ ..
vāmapārśvāsthitaḥ plīhācyutaḥ sthānāt pravarddhate .
śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhantaṃ vivarddhayet” ..
iti tasya plīhākaṭhino'ṣṭhilevādau varddhamāna-
kacchapasaṃsthāna upalabhyate sacopekṣitaḥ krameṇa
kukṣiṃ jaṭharamagnyadhiṣṭhānañca parikṣipannudaramabhi-
nivarttayati” ..
asya rūpāṇi yathā, —
“daurbbalyārocakāvipākavarccomūtragrahatamaḥpipā-
sāṅgamardda-ccharddi-mūrcchāṅgasāda-kāsa-śvāsa-mṛdujva-
rānāhāgnināśakārśyāsyavairasya-parbbabheda-koṣṭha-vā-
taśūlānyapi codaramaruṇavarṇaṃ vivarṇaṃ vā nīla-
harita-hāridra-rājimadbhavatyevameva yakṛdapi dakṣiṇa-
pārśvasthaṃ kuryyāttulyahetuliṅgauṣadhatvāttasya plīhajaṭha-
raevāvabodha ityetat yakṛtplīhodaraṃ vidyāt” ..
baddhagudodarasya nidānapūrvvikā samprāptiryathā,
“pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude .
udāvarttaistathārśobhirāntrasaṃmūrcchanena vā ..
apāno mārgasaṃrodhāddhātvagniṃ kupito'nilaḥ .
varccaḥpittakaphān ruddhvā janayatyudaraṃ tataḥ” ..
asya rūpāṇi .
“tṛṣṇā-dāha-jvara-mukha-tālu-śoṣorusāda-kāsa-
śvāsa-daurbbalyārocakāvipāka-varccomūtra-saṅgā-
dhmāna-ccharddi-kṣavathu-śirohṛnnābhi-gudaśūlānyapi
codaraṃ mūḍhavātaṃ sthiramaruṇaṃ nīlarājiśirāvanaddhaṃ
sarājikaṃ vā prāyo nābhyupari gopucchavadabhini-
varttata ityetad baddhagudodaraṃ vidyāt” ..
chidrodarasya nidānapūrvvikā samprāptiryathā,
“śarkarā-tṛṇakāṣṭhāsthi-kaṇṭakairannasaṃyutaiḥ .
bhidyetāntraṃ yadā bhuktairjjṛmbhayātyaśanena vā .
iyāt pākarasastebhyaśchidrebhyaḥ prasvavadvahiḥ .
pūrayan gudamantrañca janayatyudaraṃ tataḥ” ..
asya rūpāṇi .
“iti tadadhonābhyāḥ prāyo'bhinivarttamānamudako-
darasya ca yathābalañca doṣāṇāṃ rūpāṇi darśayatya-
pi cāturaḥ salohita-nīla-pīta-picchila-kuṇapa-
gandhāmavarcca upaveśate hikkā-śvāsa-kāsa-tṛṣṇā-
pramehā-rocakāvipāka-daurbbalyaparītaśca bhavatyetat
chidrodaraṃ vidyāt” ..
jalodarasya nidānapūrvvikā samprāptiryathā, —
“snehapītasya mandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā .
atyambupānānnaṣṭe'gnau mārutaḥ klomni saṃsthitaḥ ..
srotaḥsu ruddhamārgeṣu kaphaścodakamūrcchitaḥ .
varddhayetāṃ tadevāmbu svasthānādudarāya tau” ..
asya rūpāṇi .
“tasya rūpāṇyanannakāṅkṣāpipāsā-gudasrāva-śūla-
śvāsa-kāsa-daurbbalyāṇyapi codaraṃ nānāvarṇarāji-
bhirāsantatamudakapūrṇadṛtikṣobhasaṃsparśaṃ bhavatyeta-
dudakodaraṃ vidyāt” ..
eṣāṃ sādhyatvāsādhyatvādilakṣaṇaṃ yathā, —
“tatrācirotpannamanupadravamanudakaprāptamudaraṃ tvara-
māṇaścikitsedupekṣitānāṃ hyeṣāṃ doṣāḥ svasthāna-
dapavṛttā aparipākāddravībhūtāḥ sandhīn srotāṃsi
copakledayan svedaśca vāhyeṣu srotaḥsu pratihata-
gatistiryyagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati” .
tatra picchotpattau maṇḍalamudaraṃ gurustimitamā-
kocitamaśabdaṃ mṛdusparśamapagatarājīkamākrāntaṃ
nābhyāṃ sarpatīti . tato'nantaraṃ udakaprādurbhāvaḥ ..
tasya rūpāṇi kukṣeratimātravṛddhiḥ śirāntardhā-
nagamanamudakapūrṇadṛtisamakṣobhasparśatvañca .
tadāturamupadravāḥ spṛśanti charddyatīsāra-tamaka-
tṛṣṇā-śvāsa-kāsa-hikkā-daurbbalya-pārśvaśūlāruci-
svarabheda-mūtrasaṅgādayastathāvidhamacikitsyaṃ vidyā-
diti .. bhavati cātra, —
“vātātpittāt kaphāt plīhaḥ sannipātāttathodakāt .
parasparaṃ kṛcchrataramudaraṃ bhiṣagādiśet ..
pakṣādbaddhagudantūrddhvaṃ savvaṃ jātodakantathā .
prāyo bhavatyabhāvāya chidrāntrañcodaraṃ nṛṇām” ..
“śvayathuḥ sarvvamarmmotthaḥ śvāso hikkāruciḥ satṛṭ .
mūrcchāccharddyatisāraśca nihantyudariṇaṃ naram” ..
jalalakṣaṇamāha .
“aśothamaruṇābhāsaṃ saśabdaṃ nātibhārikam .
sadā guḍaguḍāyāntaṃ śirājālagavākṣitam ..
nābhiṃ viṣṭabhya pāyau tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati ..
hṛnnābhivaṃkṣaṇakaṭīgudapratyekaśūlinaḥ ..
karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nātimande ca pāvake ..
mūtre'lpe saṃhate doṣe lālayā virase mukhe .
ajātodakamityetairliṅgairvijñāya tattvataḥ” ..
ataḥparaṃ vātajādibhedena cikitsāvidhānaṃ yathā,
“upakrāmedbhiṣagdoṣabalakālaviśeṣavit .
vātodare balavataḥ pūrvvaṃ snehairupācaret ..
snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt snehavirecanam ..
hṛte doṣe parimlānaṃ veṣṭayedvāsasodaram ..
tathāsyānavakāśatvādvāyurnādhmāpayet punaḥ .
doṣātimātropacayāt srotasāṃ sannirodhanāt ..
sambhavantyudarāṇyevaṃ ato nityaṃ viśodhayet .
śuddhaṃ saṃsṛjya ca kṣīraṃ balārthaṃ pāyayettu tam ..
prāgutkeśānnivarttyañca bale labdhe kramāt payaḥ .
yūṣairasarvvā mandāmlalavaṇaiḥ rodhitānalam ..
sodāvarttiṃ punaḥ snigdhaṃ svinnamāsthāpayennaram .
sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikāsthiṣu .
dīptāgnibaddhaviḍvātaṃ rūkṣamapyanuvāsayet ..
tīkṣṇādhobhāgayuktaḥ syānnirūho dāśamūlikaḥ .
vātaghnāmlaśṛtairaṇḍatilatailānuvāsanaḥ ..
avirecyantu yaṃ vidyāddurbbalaṃ sthaviraṃ śiśum .
sukumāraṃ prakṛtyālpadoṣaṃ vātholvaṇānilam ..
taṃ bhiṣak śamanaiḥ sarpiryūṣamāṃsarasaudanaiḥ .
vastyabhyaṅgānuvāsaśca kṣauraiścopācaredbudhaḥ .. 1 ..
pittodare tu balinaṃ pūrvvameva virecayet .
durbbalantvanuvāsyādau śodhayet kṣīravastinā ..
sañjātabalakālāgniṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet .
payasā satrivṛtkalkenoruvūkaśṛtena vā ..
śātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenārambadhena vā .
sakaphe vā samūtreṇa savāte tiktasarpiṣā ..
punaḥ kṣīraprayogañca vastikarmmavirecanam .
krameṇa dhruvamātiṣṭhan yuktaḥ pittodaraṃ jayet ..
snigdhaṃ svinnaṃ viśuddhantu kaphodariṇamāturam .
saṃsarjjayet kaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ ..
gomūtrāriṣṭapānaiśca cūrṇāyaskṛtibhistathā .
sakṣāraistailapānaiśca samayettu kaphodaram ..
sannipātodare sarvvā yathoktāḥ kārayet kriyāḥ .
sopadravantu nirvṛttaṃ pratyākhyeyaṃ vijānatā ..
udāvarttarugānāhairdāhamohatṛṣājvaraiḥ .
gauravārucikāṭhinyaiścānilādīn yathākramam ..
liṅgaḥ plīhodarān dṛṣṭvā raktaṃ vāpi svalakṣaṇaiḥ .
cikitsāṃ saṃprakurvvīta yathādoṣaṃ yathābalam ..
snehaṃ svedaṃ virekañca nirūhamanuvāsanam .
samīkṣya kārayedbāhau vāme vā vyadhayetsirām ..
ṣaṭpalaṃ vā pibetsarpiḥ pippalīrvvā prayojayet .
saguḍāmabhayāṃ vāpi kṣārāriṣṭagaṇāṃstathā ..
rohitakalatānāntu kāṇḍaikā sābhayā jale .
mūtre vā śṛtametacca saptarātrasthitaṃ pibet ..
kāmalāgulmamehārśaḥplīhasarvvodarakrimīn .
taddhanyājjāṅgalarasairjīrṇe syāccātra bhojanam ..
agnikarmma ca kurvvīta bhiṣagvātakapholvaṇe .
paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīravastayaḥ ..
raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānañca śasyate .
yūṣairmāṃsarasaiścāpi dīpanīyasamāyutaiḥ ..
laghūnyannāni saṃsṛjya bhajet plīhodarī naraḥ ..
svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam .
satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam ..
parisraṃsīni cānnāni tīkṣṇañcaiva virecanam .
udāvarttaharaṃ karmma kāryyaṃ vātaghnameva ca ..
chidrodaramṛte svedāt śleṣmodaravadācaret ..
jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tatpātayedbhiṣak” ..
ariṣṭalakṣaṇaṃ yathā .
“tṛṣṇākāsajvarārttantu kṣīṇamāṃsāgnibhojanam .
varjjayet śvāsinaṃ tadvat śūlinaṃ durbbalendriyam” ..
“dravebhyaścodakādibhyo niyacchedanupūrvvaśaḥ .
sarvvamevodaraṃ prāyo doṣasaṃghātajaṃ matam .
tasmāttridoṣaśamanīṃ kriyāṃ savvaṣu kārayet” ..
pathyaniyamo yathā .
“doṣaiḥ kukṣau hi saṃpūrṇe vahnirmandatvamṛcchati .
tasmādbhojyāni yojyāni dīpanāni laghūni ca ..
raktaśālīn yavān mudgān jāṅgalāṃśca mṛgadvijān .
payomūtrāsavāriṣṭānmadhuśīdhūṃstathā surām ..
yavāgūmodanaṃ vāpi yūṣairadyādrasairapi .
mandāmlasnehakaṭubhiryacca mūlopasādhitaiḥ” ..
apathyāni yathā .
“audūkānūpajaṃ māṃsaṃ śākaṃ piṣṭakṛtaṃ tilān .
vyāyāmādhvadivāsvapnaṃ yānayānañca varjjayet ..
tathoṣṇalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca .
nādyādannāni jaṭharī toyapānañca varjjayet” ..
vātajādibhedena takrapānaniyamo yathā .
“vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam .
śarkarāmadhukopetaṃ svādu pittodarī pibet ..
yamānīsaindhavājājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī .
pibenmadhuyutaṃ takraṃ vyaktāmlaṃ nātipelavam ..
madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ .
yuktaṃ plīhodarāghātaṃ savyoṣantu dakodarī ..
baddhodarī tu hapuṣāyavānyajājīsaindhavaiḥ .
pibecchidrodarī takraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam ..
“devadārupalāśārkahastipippalīśigrukaiḥ .
sāśvagandhaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ samaiḥ ..
palāśaṃ kattṛṇaṃ rāsnā tadvatpaktrāvasecayet .
mūtrāṇyaṣṭāvudariṇāṃ seke pāne ca yojayet ..
rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ tathā saṃśodhanārthinām .
dīpanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni vakṣyate ..
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ .
sakṣārairarddhapalikairdviḥprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet ..
kalkairdvipañcamūlasya tulārddhasya rasena ca ..
dadhimaṇḍātakopetaṃ tatsarpirjaṭharāpaham .
śvayathuṃ vātaviṣṭambhaṃ gulmārśāṃsi ca nāśayet” ..
iti pañcakolaghṛtam .. * ..
“caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakātpale .
kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet” ..
iti citrakaghṛtam ..
“paṭolamūlarajanīviḍaṅgatriphalātvacam .
kāmpilyako nīlinī ca trivṛtā ceti cūrṇayet ..
ṣaḍādyān kārṣikānantyāṃstrīn dvitricaturguṇān .
kṛtvā cūrṇamatomuṣṭiṃ gavāṃ mūtreṇa vā pibet ..
virikto mṛdu bhuñjīta bhojanaṃ jāṅgalaiḥ rasaiḥ .
maṇḍaṃ peyāñca pītvā ca savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ payaḥ ..
śṛtaṃ pibettataścūrṇaṃ pibedeva punaḥ punaḥ .
hanti sarvvodarāṇyetañcūrṇaṃ jātodakānyapi .
kāmalāṃ pāṇḍurogañca śvayathuñcāpakarṣati” ..
iti paṭolādyaṃ cūrṇam .. * ..
“nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca .
citrakañca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut” ..
iti nīlinyādyaṃ cūṇam .. * ..
“bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāntu taṇḍulaiḥ .
yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram ..
pibedikṣurasañcānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye .
svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ tathā pittakaphānilāḥ ..
kriyātīte tridoṣe ca jaṭhare cāpraśāmyati .
jñātīn sasuhṛdo dārān brāhyaṇān nṛpatīn gurūn ..
anujñāpya bhiṣak karmma vidadhyātsaṃśayaṃ bruvan .
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet ..
evamākhyāya tasyedamanujñātaḥ prayojayet .
pānabhojanasaṃyuktaṃ viṣamasmai pradāpayet ..
yasmin vā kupitaḥ sarpo visṛjeddhi phale biṣam .
tenāsya doṣasaṃghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ ..
viṣeṇāśu pramāthitvādāśubhinnaḥ pravarttate .
viṣeṇa hṛtadoṣantaṃ śītāmbupariṣecitam ..
pāyayeta bhiṣagdugdhaṃ yavāgūṃ vā yathābalam .
trivṛnmaṇḍūkaparṇyāśca śākaṃ sayavavāstukam .
bhakṣayetkālaśākaṃ vā svarasodakasādhitam ..
niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk .
māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet” ..
“idantu śalyaharttṝṇāṃ karmma syāddaṣṭakarmmaṇāṃ .
mātrāyuktena śastreṇa pāṭayenmatimān bhiṣak ..
vipāṭyāntrantataḥ paścādvīkṣya baddhakṣatāntrayoḥ .
sarpiṣābhyajya keśādīnavamṛjya vimokṣayet ..
mūrcchanāt yacca saṃmūḍhamantraṃ yacca vimokṣayet .
chidrāṇyantrasya tu sthūlairdaṃśayitvā pipīlikaiḥ ..
bahuśaḥ saṃgṛhītāni matvā chittvā pipīlikān .
pratiyogaiḥ praveśyāntraṃ vahiḥ sīvyedvraṇantataḥ .
tathā jātodakaṃ sarvvamudaraṃ vyadhayedbhiṣak ..
vāmapārśve tvadho nābhernāḍīṃ dattvā ca gālayet .
niḥsnāvya ca vimṛjyaitadveṣṭayedvāsasodaram ..
tathā vastivirekādyairmlānaṃ sarvvañca veṣṭayet .
niḥsṛte laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet ..
ataḥ parañca ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavennaraḥ .
trīn māsān payasā peyāṃ pibettrīṃścāpi bhojayet ..
śyāmākaṅkoradūṣyaṃ vā kṣīreṇa laghubhojanaḥ .
naraḥ saṃvatsareṇaivaṃ jayet prāptaṃ jalodaram ..
prayogāṇāñca sarvveṣāmanukṣīraṃ prayojayet .
doṣānubandharakṣārthaṃ balasthairyyārthameva ca ..
prayogāpacitāṅgānāṃ hitaṃ hyudariṇāṃ payaḥ .
sarvvadhātukṣayārttānāṃ devānāmamṛtaṃ yathā” ..
iti carake cikitsitasthāne'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ .
“dhanvantarirdharmmabhṛtāṃ variṣṭhī
rājarṣirindrapratimo babhūva .
brahmarṣiputtraṃ vinayopapannaṃ
śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutamanvaśātsaḥ ..
pṛthaksamastairapi ceha doṣaiḥ
plīhodaraṃ baddhagudaṃ tathaiva .
āgantukaṃ saptamamaṣṭamañca
dakodarañceti vadanti tāni ..
sudurbbalāgnerahitāśanasya
saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇādvā .
snehādimithyācaraṇācca janto-
rvṛddhiṃ gatāḥ koṣṭhamabhiprapannāḥ ..
gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni
kurvvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ .
koṣṭhādupasnehavadannasāro
niḥsṛtya duṣṭo'nilaveganunnaḥ ..
tvacaḥ samunnamya śanaiḥ samantā-
dvivarddhamāno jaṭharaṃ karoti” .. * ..
asya pūrvvarūpaṃ yathā, —
“tatpūrvvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣā-
balīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ .
jīrṇāparijñānavidāhavatyo
vastau rujaḥ pādagataśca śophaḥ” ..
vātajādibhedena lakṣaṇāni yathā, —
“saṃgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhī-
ryadvarddhate kṛṣṇaśirāvanaddham .
saśūlamānāhavadugraśabdam
satodabhedaṃ pavanātmakantat .. 1 ..
yaccoṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ
pītaṃ śirā yatra bhavanti pītāḥ .
pītākṣiviṇmūtranakhānanasya
pittottaraṃ tattvacirābhivṛddhi .. 2 ..
yacchītalaṃ śuklaśirāvanaddhaṃ
ślakṣṇaṃ sthiraṃ śuklanakhānanasya .
snigdhaṃ mahacchophayutaṃ sasādaṃ
kaphodaraṃ tañca cirābhivṛddhi .. 3 ..
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ
praduṣṭamatyarthamasṛkkaphaśca .
plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti
plīhodarantat pravadanti tajjñāḥ ..
vāme ca pārśveparivṛddhimeti
viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra .
mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgai-
rupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ ..
savyetarasmin yakṛti praduṣṭe
jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva” .. 4 ..
dūṣyudaraṃ baddhagudodaraṃ parisrāvyudaraṃ dakodarañceti
caturṇāmudarāṇāṃ suśrutīyaṃ lakṣaṇādikaṃ yat bhāva-
prakāśe saṃgṛhītaṃ tattāvaccānyavidham ..
asya cikitsā yathā .
“aṣṭāvudarāṇi pūrvvamuddiṣṭāni teṣvasādhyaṃ baddhagudaṃ
parisrāvi cāvaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni sarvvāṇyeva
ca pratyākhyāyopakrameta . teṣvādyaścaturvvargo bheṣaja-
sādhyaḥ . kālaprakarṣāt sarvvāṇyeva śastrasādhyāni
varjjayitavyāni vā ..
udarī tu gurvvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśita-
pariṣekāvagāhān pariharet . śāliyaṣṭikayava-
godhūmanīvārānnityamaśnīyāt ..
tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena sarpiṣā
snehayitvā tilvakavipakvenānulomya citrāphalataila-
pragāḍhena vidārigandhākaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca
śālvaṇena copanāhayedudaram . bhojayeccainaṃ vidā-
rigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena cābhīkṣṇaṃ
svedayet .. * ..
pittodariṇantu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā sneha-
yitvā śyāmātriphalātrivṛdvipakvenānulomya śarka-
rāmadhudhṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpaye-
danuvāsayecca pāyasenopanāhayeṭudaraṃ bhojayeccainaṃ
vidārigandhādisiddhena payasā .. * .. śleṣmodariṇaṃ
pippalyādikaṣāyasiddhena sarpiṣopasnehya snuhīkṣī-
ravipakvenānulomya trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena
muṣkādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca śaṇātasī-
dhātakīkiṇvasarṣapamūlakavījakalkaiścopanāhayedu-
daraṃ bhojayeccainaṃ trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa
pāyasena vā svedayeccābhīkṣṇam .. * ..
dūṣyodariṇantu pratyākhyāya saptalāśaṅkhinīsvarasa-
siddhena sarpiṣā virecayenmāsamarddhaṃ māsaṃ vā
mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā śuddhvakoṣṭhanu
madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet .
ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayet .
vallīphalāni vā mūlajaṃ kandajaṃ vā viṣamāsevayet
tenāgado bhavatyanyaṃ vā bhāvamāpadyate .. * ..
bhavati cātra, —
“kupitānilamūlatvāt sañcayitvānmalasya ca .
sarvvodareṣu śaṃsanti bahuśastvanulomanam” ..
jyotiṣkaphalatailaṃ vā kṣīreṇa svarjjikāhiṅgumiśraṃ
pibet .. guḍadvitīyāṃ vā harītakīṃ bhakṣayet ..
snuhīkṣīrabhāvitānāṃ vā pippalīnāṃ sahasraṃ kā-
lena pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā snuhībhāvitāmutkārikāṃ
paktāṃ dāpayet” ..
“plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato vāma-
bāhau kurpparābhyantarataḥ śirāṃ vidhyedvimardayet
pāṇinā plīhānaṃ rudhirasyandanārthaṃ tataḥ saṃśuddhadehaṃ
samudraśuktikākṣāraṃ payasā pāyayeta hiṅgusautarcci
kākṣāreṇa srutena palāśakṣāreṇa vā yavakṣāram .
pārijātakekṣarakāpāmārgakṣāraṃ vā tailasaṃsṛṣṭam .
śobhāñjanakaṣāyaṃ vā pippalīsaindhavacitrakayuktam .
pūtikarañjakṣāraṃ vāmlasrutaṃ viḍalavaṇa-pippalī-
pragāḍham .. * ..
pippalīpippalīmūlacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindha-
vānāṃ pālikābhāgā ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ kṣīraṃ
tadaikadhyaṃ vipācayedetat ṣaṭpalakaṃ nāma sarpiḥ
plīhāgniṣaṅgagulmodarodāvartta-śvayathu-pāṇḍuroga-
kāsa-śvāsa-pratiśyāyorddhvavātaviṣamajvarānapahanti
mandāgnirvā hiṅgvādikaṃ cūrṇamupayuñjīta yakṛddā-
lye'pyeṣa eva kriyāvibhāgaḥ viśeṣatastu dakṣiṇa-
bāhau śirāvyadhaḥ” ..
“maṇibandhaṃ sakṛnnāmya vāmāṅgaṣṭhasamīritām .
dahetsirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye” .. * ..
baddhagude parisrāviṇi ca snigdhasvinnasyābhyakta-
syādho nābhervvāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā
udaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇānyantrāṇi ni-
ṣkṛṣya nirīkṣya baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ
bālaṃ vā pohya malajātaṃ vā tato madhusarpirmyā-
mabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā vāhyavraṇa-
mudarasya sīvyet . parisrāviṇyapyevameva śalya-
muddhṛtyāntrasrāvān saṃśodhya tacchridramantraṃ samādhāya
kālapipīlikābhirdaṃśayet daṣṭe ca tāsāṃ kāyā-
napaharet na śirāṃsi tataḥ pūrvvavat sīvyet
sandhānañca yathoktaṃ kārayet yaṣṭīmadhukamiśrayā
ca kṛṣṇamṛdāvalipya bandhenopacarettatonivātamā-
gāraṃ praveśyācārikamupadiśedvāsayeccainaṃ tailadroṇyāṃ
sarpirdroṇyāṃ vā payovṛttimiti .. * .. udakodari-
ṇastu vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya sthita-
syāptaiḥ suparigṛhītasyākakṣāt pariveṣṭitasyādho-
nābhervāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā vrīhi-
mukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyet . tatra tapvā-
dīnāmanyatamasya nāḍīdvidvārāṃ pakṣanāḍīṃ vā saṃyo-
jyādoṣodakamavasiñcettato nāḍīmapahṛtya taila-
lavaṇenābhyajya vraṇabandhenopacarennacaikasminneva divase
sarvvaṃ doṣodakamapaharet sahasā hyapahṛte tṛṣṇā-
jvarāṅgamarddātīsāraśvāsapādadāhā utpadyeran ā-
pūryyate vā bhṛśataramudaramasañjātaprāṇasya tasmā-
ttṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭhamadaśamadvādaśaṣoḍaśarā-
trāṇāmanyatamamantarīkṛtya doṣodakamalpālpamava-
siñcet . niḥsrute niḥsnute ca doṣe gāḍhataramāvi-
kakāśeyacarmmaṇāmanyatamena pariveṣṭayeduduraṃ tathā
nādhmāyati vāyuḥ ṣaṇmāsāṃśca payasā bhojaye-
jjāṅgalarasena vā tatra trīn māsān arddhodakena
payasā phalāmlena jāṅgalarasena vāvaśiṣṭaṃ māsatraya-
mannaṃ laghahitaṃ vā sevetaivaṃ saṃvatsareṇāgado bhavati ..
bhavati cātra, —
āsthāpane cava virecane ca
pāne tathāhāravidhikriyāsu .
sarvvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ
kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā” ..
iti suśrate cikitsitasthāne udarādhikāraḥ ..
auṣadhānyāha ..
“śuddhasūtaṃ dvidhā gandhaṃ mṛtārkāyaḥśilājatu .
rasasāmyena dātavyaṃ rasasya dviguṇaṃ viṣam ..
trikaṭucitrakākolīnirguṇḍīmūṣalīrajaḥ .
ajabhodāvidhāṃśena pratyekañca prakalpayet ..
nimbapañcāṅgulakvāthairbhāvanāścaikaviṃśatim .
bhṛṅgarājarasaiḥ sapta dattvā kṣaudreṇa lehayet ..
vadarāsthipramāṇena vaṭikāṃ tāṃ divā niśi .
śleṣmottaraṃ nihantyāśu nāmnā vaiśvānarī vaṭī ..
devadāruvahnimūlakalkaṃ kṣīreṇa pācayet .
bhojanaṃ meṣadugdhena kaulotthena rasena ca” ..
iti vaiśvānarī vaṭī .. * ..
“pippalī maricaṃ tāmra-kāñcanīcūrṇasaṃyutam .
snuhīkṣīre dinaṃ mardyaṃ tulyaṃ jaipālavījakam ..
niṣkaṃ khādet virekāya sadyo hanti jalodaram .
recanānāñca sarvveṣāṃ dadhyannaṃ stambhane hitam .
dinānte ca pradātavyamanyadvā mudgayūṣakam” ..
iti jalodarīrasaḥ .. * ..
“pāradaṃ śuktitutthañca jaipālaṃ pippalīsamam .
ārambadhaphalānmajjāṃ vajrīdugdhena marddayet .
māṣamātraṃ vaṭīṃ khādet strīṇāṃ hanti jalodaram ..
ciñcāphalarasañcānu pathyaṃ dadhyodanaṃ hitam .
dakodaraharañcaiva kaṭhine recanena ca” ..
iti udarārirasaḥ .. * ..
“dvikarṣaṃ lauhacūrṇasya cābhrañcāpi palārddhakam .
karṣaṃ śuddhaṃ mṛtaṃ tāmraṃ limpākāṅghritvacāṃ palam ..
mṛgājinapalaṃ bhasma sarvvamekatra kārayet .
navaguñjāpramāṇena vaṭikāṃ kārayedbhiṣak ..
yakṛtplīhodaraharaṃ kāmalāñca halīmakam .
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ hanyādbalavarṇāgnikārakam .
yakṛdari tvidaṃ lauhaṃ vātagulmavināśanam” ..
iti yakṛdarilauham .. * ..
iti vaidyakarasendrasārasaṃgrahe ..
pathyāni yathā, —
“virecanaṃ laṅghanamabdasambhavāḥ
kulatthamudgāruṇaśālayo yavāḥ .
mṛgadvijājāṅgalasaṃjñayānvitāḥ
peyāḥ surāmākṣikasīdhumādhavāḥ ..
takrarasonoruvutailamārdrakam
śāliñca śākaṃ kulakaṃ kaṭhillakam .
punarnavā śigruphalaṃ harītakī
tāmbūlamelāyavaśūkamāyasam ..
ajā-gavoṣṭrī-mahiṣī-payojalaṃ
laghūni tiktāni ca dīpanānyapi .
vastreṇa saṃveṣṭanamagnikarmmatā
viṣaprayogo'nuyuto yathāyatham” .. * ..
apathyāni yathā ..
“sasnehanaṃ dhūmapānaṃ jalapānaṃ śirāvyadhaḥ .
charddiryānaṃ divānidrā vyāyāmaḥ piṣṭavaikṛtam ..
audakānūpamāṃsāni patraśākāṃstilānapi .
uṣṇāni ca vidāhīni lavaṇānyaśanāni ca ..
śimbīdhānyaṃ viruddhānnaṃ duṣṭanīraṃ gurūṇi ca .
mahendragirijātānāṃ saritāṃ salilāni ca ..
viṣṭambhīni viśeṣāttu svedaṃ chidrasamudbhave .
varjjayedudaravyādhau vaidyo rakṣannijaṃ yaśaḥ” ..
iti vaidyakapathyāpathyavidhiḥ .. * ..)