• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udararogaḥ

    See also udararoga.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 233.
    udararogaḥ , puṃ, (udarasya rogaḥ .) jaṭharavyādhi-
    viśeṣaḥ . udarī iti bhāṣā ..
    (“siddhavidyādharākīrṇe kailāse nandanopame .
    tapyamānaṃ tapastīvraṃ sākṣāddharmmamiva sthitam ..
    śrāyurvvedavidāṃ śreṣṭhaṃ bhiṣagvidyāpravarttakam .
    punarvvasuṃ jitātmānamagniveśo'bravīdvacaḥ ..
    bhagavannudarairduḥkhairdṛśyante hyardditā narāḥ .
    śuṣkavaktrāḥ kṛśairgātrairādhmātodarakukṣayaḥ ..
    praṇaṣṭāgnibalāhārāḥ sarvvaceṣṭāsvanīśvarāḥ .
    dīnāḥ pratikriyābhāvājjahato'sūnanāthavat ..
    teṣāmāyatanaṃ saṅkhyāṃ prāgrūpākṛtibheṣajān .
    yathāvajjñātumicchāmi guruṇā samyagīritam ..
    sarvvabhūtahitāyarṣiḥ śiṣyeṇaivaṃ pracoditaḥ .
    sarvvabhūtahitaṃ vākyaṃ vyāharttumupacakrame” ..
    asya sanidānaṃ samprāptikalakṣaṇaṃ yathā, —
    “agnidoṣānmanuṣyāṇāṃ rogasaṅghāḥ pṛthagvidhāḥ .
    malavṛddhyā pravarttante viśeṣeṇodarāṇi tu ..
    mande'gnau malinairbhuktairapākāddoṣasañcayaḥ .
    prāṇāgnyapānān sandūṣya mārgān baddhvottarottarān ..
    tvaṅmāṃsāntaramāgamya kukṣimādhmāpayan bhṛśam .
    janayatyudaraṃ tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam” ..
    sāmānyahetavo yathā, —
    “atyuṣṇalavaṇakṣāravidāhyamlarasāśanāt .
    mithyāsaṃsarjjanādrūkṣaviruddhāśucibhojanāt ..
    plīhārśograhaṇīdoṣakarṣaṇāt karmmavibhramāt .
    kliṣṭānāmapratīkārādraukṣyādvegavidhāraṇāt ..
    srotasāṃ dūṣaṇādāmāt saṃkṣobhādatipūraṇāt .
    arśovātaśakṛdrodhādantrasphuṭanabhedanāt ..
    atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karmma ca kurvvatām .
    udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ” ..
    prāgrūpaṃ yathā, —
    “kṣuṇṇāśaḥ svādvatisnigdhagurvvannaṃ pacyate'cirāt .
    bhuktaṃ vidāhyate sarvvaṃ jīrṇājīrṇaṃ na vetti ca ..
    sahate nātisauhityamīṣacchophaśca pādayoḥ .
    śaśvadbalakṣayo'lpe'pi vyāyāme śvāsamṛcchati ..
    purīṣanicayo vṛddhirudāvarttakṛtā ca rūk .
    vastisandhau rugādhmānaṃ varddhate pāṭyate'pi ca ..
    ātanyate ca jaṭharamapi laghvalpabhojanāt .
    rājījanma valīnāśa iti liṅgaṃ bhaviṣyatām” ..
    samprāptiryathā, —
    “ruddhvā svedāmbuvāhāni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ .
    prāṇāpānān hi sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām” ..
    sāmānyalakṣaṇaṃ yathā, —
    “kukṣerādhmānamāṭopaḥ śophaḥ pādakarasya ca .
    mando'gniḥ ślakṣṇagaṇḍatvaṃ kārśyañcodaralakṣaṇam” ..
    vātajasya sanidānasamprāptikaṃ lakṣaṇaṃ yathā, —
    “rūkṣālpabhojanāyāsavegodāvarttakarṣaṇaiḥ .
    vāyuḥ prakupitaḥ kukṣihṛdvastigudamārgagaḥ ..
    hatvāgniṃ kaphamuddhūya tena ruddhagatistathā .
    ācinotyudaraṃ jantostvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ” ..
    asya rūpāṇi .
    “kukṣi-pāṇi-pāda-vṛṣaṇa-śvayathūdara-vipāṭanam a-
    niyatau ca vṛddhihrāsau kukṣi-pārśvaśūlodāvarttāṅga-
    mardda-parbbabheda-śuṣkakāsa-kārśya-daurbbalyārocaka-vi-
    pākā adhogurutvaṃ vātavarccamūtrasaṅgaḥ śyāvāruṇatvaṃ
    nakhanayanavadanatvaṅmūtravarccasāmapi codaraṃ tanva-
    sitarājīśirāsantatamāhatamādhmātadṛtiśabdavadbha-
    vati . vāyuścorddhvamadhastiryyak ca saśūlaśabdaścaratye-
    tadvātodaraṃ vidyāt” ..
    pittajasya sanidānasamprāptikaṃ lakṣaṇaṃ yathā, —
    “kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇāgnyātapasevanaiḥ .
    vidāhyadhyaśanājīrṇaiścāśu pittaṃ samācitam ..
    prāpyānilakaphau ruddhvā mārgamunmārgamāsthitam .
    nihatyāmāśaye vahniṃ janayatyudaraṃ tataḥ” ..
    asya rūpāṇi .
    “dāhajvara-tṛṣṇā-mūrcchātisāra-bhramāḥ kaṭukāsya-
    tvaṃ haritahāridratvaṃ nakha-nayana-vadana-tvaṅ-mūtra-varcca-
    sāmapi codaraṃ nīla-pīta-hāridra-harita-tāmra-
    rājīśirāvanaddhaṃ dahyāt dūṣayate dhūpyate rūpāyate
    svidyate klidyate mṛdusparśaṃ kṣiprapākañca bhavatyetat
    pittodaraṃ vidyāt” ..
    śleṣmajanitasya sanidānasamprāptikaṃ lakṣaṇaṃ yathā, —
    “avyāyāmadivāsvapnasvādvatisnigdhapicchilaiḥ .
    dadhidugdhodakānūpamāṃsaiścātyupasevitaiḥ ..
    kruddhena śleṣmaṇā srotaḥ svāhateṣvāvṛto'nilaḥ .
    tameva pīḍayan kuryyādudaraṃ vahirantragaḥ” ..
    asya rūpāṇi .
    “gauravārocakāvipākāṅgamardda-supti-pāṇi-pāda-
    muṣkoruśophotkleśa-nidrā-śvāsa-kāsāḥ śuklatvañca
    nakha-nayana-vadana-tvaṅmūtravarccasāmapi codaraṃ śukla-
    rājīśirāsantataṃ gurustimitasthiraṃ kaṭhinañca
    bhavatyetat śleṣmodaraṃ vidyāt” ..
    tridoṣajasya sanidānasamprāptikaṃ lakṣaṇaṃ yathā,
    “durbbalāgnerapathyāmavirodhigurubhojanāt .
    strīdattaiśca rajoroma-viṇmūtrāsthinakhādibhiḥ ..
    viṣaiśca mandairvātādyāḥ kupitāḥ sañcitāstrayaḥ .
    śanaiḥ koṣṭhe prakurvvanto janayantyudaraṃ nṛṇām” ..
    asya rūpāṇi .
    “sarvveṣāmeva doṣāṇāṃ samastāni liṅgānyupalabhyante
    varṇāśca nakhādiṣūdaramapi nānāvarṇarājīśirā-
    santataṃ bhavatyetat sannipātodaraṃ vidyāt” ..
    yakṛtplīhasamudbhavasya sanidānasamprāptikaṃ
    lakṣaṇaṃ yathā, —
    “asitasyātisaṅkṣobhādyānayānābhiceṣṭitaiḥ .
    ativyavāyabhārādhvavamanavyādhikarṣaṇaiḥ ..
    vāmapārśvāsthitaḥ plīhācyutaḥ sthānāt pravarddhate .
    śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhantaṃ vivarddhayet” ..
    iti tasya plīhākaṭhino'ṣṭhilevādau varddhamāna-
    kacchapasaṃsthāna upalabhyate sacopekṣitaḥ krameṇa
    kukṣiṃ jaṭharamagnyadhiṣṭhānañca parikṣipannudaramabhi-
    nivarttayati” ..
    asya rūpāṇi yathā, —
    “daurbbalyārocakāvipākavarccomūtragrahatamaḥpipā-
    sāṅgamardda-ccharddi-mūrcchāṅgasāda-kāsa-śvāsa-mṛdujva-
    rānāhāgnināśakārśyāsyavairasya-parbbabheda-koṣṭha-vā-
    taśūlānyapi codaramaruṇavarṇaṃ vivarṇaṃ vā nīla-
    harita-hāridra-rājimadbhavatyevameva yakṛdapi dakṣiṇa-
    pārśvasthaṃ kuryyāttulyahetuliṅgauṣadhatvāttasya plīhajaṭha-
    raevāvabodha ityetat yakṛtplīhodaraṃ vidyāt” ..
    baddhagudodarasya nidānapūrvvikā samprāptiryathā,
    “pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude .
    udāvarttaistathārśobhirāntrasaṃmūrcchanena vā ..
    apāno mārgasaṃrodhāddhātvagniṃ kupito'nilaḥ .
    varccaḥpittakaphān ruddhvā janayatyudaraṃ tataḥ” ..
    asya rūpāṇi .
    “tṛṣṇā-dāha-jvara-mukha-tālu-śoṣorusāda-kāsa-
    śvāsa-daurbbalyārocakāvipāka-varccomūtra-saṅgā-
    dhmāna-ccharddi-kṣavathu-śirohṛnnābhi-gudaśūlānyapi
    codaraṃ mūḍhavātaṃ sthiramaruṇaṃ nīlarājiśirāvanaddhaṃ
    sarājikaṃ vā prāyo nābhyupari gopucchavadabhini-
    varttata ityetad baddhagudodaraṃ vidyāt” ..
    chidrodarasya nidānapūrvvikā samprāptiryathā,
    “śarkarā-tṛṇakāṣṭhāsthi-kaṇṭakairannasaṃyutaiḥ .
    bhidyetāntraṃ yadā bhuktairjjṛmbhayātyaśanena vā .
    iyāt pākarasastebhyaśchidrebhyaḥ prasvavadvahiḥ .
    pūrayan gudamantrañca janayatyudaraṃ tataḥ” ..
    asya rūpāṇi .
    “iti tadadhonābhyāḥ prāyo'bhinivarttamānamudako-
    darasya ca yathābalañca doṣāṇāṃ rūpāṇi darśayatya-
    pi cāturaḥ salohita-nīla-pīta-picchila-kuṇapa-
    gandhāmavarcca upaveśate hikkā-śvāsa-kāsa-tṛṣṇā-
    pramehā-rocakāvipāka-daurbbalyaparītaśca bhavatyetat
    chidrodaraṃ vidyāt” ..
    jalodarasya nidānapūrvvikā samprāptiryathā, —
    “snehapītasya mandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā .
    atyambupānānnaṣṭe'gnau mārutaḥ klomni saṃsthitaḥ ..
    srotaḥsu ruddhamārgeṣu kaphaścodakamūrcchitaḥ .
    varddhayetāṃ tadevāmbu svasthānādudarāya tau” ..
    asya rūpāṇi .
    “tasya rūpāṇyanannakāṅkṣāpipāsā-gudasrāva-śūla-
    śvāsa-kāsa-daurbbalyāṇyapi codaraṃ nānāvarṇarāji-
    bhirāsantatamudakapūrṇadṛtikṣobhasaṃsparśaṃ bhavatyeta-
    dudakodaraṃ vidyāt” ..
    eṣāṃ sādhyatvāsādhyatvādilakṣaṇaṃ yathā, —
    “tatrācirotpannamanupadravamanudakaprāptamudaraṃ tvara-
    māṇaścikitsedupekṣitānāṃ hyeṣāṃ doṣāḥ svasthāna-
    dapavṛttā aparipākāddravībhūtāḥ sandhīn srotāṃsi
    copakledayan svedaśca vāhyeṣu srotaḥsu pratihata-
    gatistiryyagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati” .
    tatra picchotpattau maṇḍalamudaraṃ gurustimitamā-
    kocitamaśabdaṃ mṛdusparśamapagatarājīkamākrāntaṃ
    nābhyāṃ sarpatīti . tato'nantaraṃ udakaprādurbhāvaḥ ..
    tasya rūpāṇi kukṣeratimātravṛddhiḥ śirāntardhā-
    nagamanamudakapūrṇadṛtisamakṣobhasparśatvañca .
    tadāturamupadravāḥ spṛśanti charddyatīsāra-tamaka-
    tṛṣṇā-śvāsa-kāsa-hikkā-daurbbalya-pārśvaśūlāruci-
    svarabheda-mūtrasaṅgādayastathāvidhamacikitsyaṃ vidyā-
    diti .. bhavati cātra, —
    “vātātpittāt kaphāt plīhaḥ sannipātāttathodakāt .
    parasparaṃ kṛcchrataramudaraṃ bhiṣagādiśet ..
    pakṣādbaddhagudantūrddhvaṃ savvaṃ jātodakantathā .
    prāyo bhavatyabhāvāya chidrāntrañcodaraṃ nṛṇām” ..
    “śvayathuḥ sarvvamarmmotthaḥ śvāso hikkāruciḥ satṛṭ .
    mūrcchāccharddyatisāraśca nihantyudariṇaṃ naram” ..
    jalalakṣaṇamāha .
    “aśothamaruṇābhāsaṃ saśabdaṃ nātibhārikam .
    sadā guḍaguḍāyāntaṃ śirājālagavākṣitam ..
    nābhiṃ viṣṭabhya pāyau tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati ..
    hṛnnābhivaṃkṣaṇakaṭīgudapratyekaśūlinaḥ ..
    karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nātimande ca pāvake ..
    mūtre'lpe saṃhate doṣe lālayā virase mukhe .
    ajātodakamityetairliṅgairvijñāya tattvataḥ” ..
    ataḥparaṃ vātajādibhedena cikitsāvidhānaṃ yathā,
    “upakrāmedbhiṣagdoṣabalakālaviśeṣavit .
    vātodare balavataḥ pūrvvaṃ snehairupācaret ..
    snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt snehavirecanam ..
    hṛte doṣe parimlānaṃ veṣṭayedvāsasodaram ..
    tathāsyānavakāśatvādvāyurnādhmāpayet punaḥ .
    doṣātimātropacayāt srotasāṃ sannirodhanāt ..
    sambhavantyudarāṇyevaṃ ato nityaṃ viśodhayet .
    śuddhaṃ saṃsṛjya ca kṣīraṃ balārthaṃ pāyayettu tam ..
    prāgutkeśānnivarttyañca bale labdhe kramāt payaḥ .
    yūṣairasarvvā mandāmlalavaṇaiḥ rodhitānalam ..
    sodāvarttiṃ punaḥ snigdhaṃ svinnamāsthāpayennaram .
    sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikāsthiṣu .
    dīptāgnibaddhaviḍvātaṃ rūkṣamapyanuvāsayet ..
    tīkṣṇādhobhāgayuktaḥ syānnirūho dāśamūlikaḥ .
    vātaghnāmlaśṛtairaṇḍatilatailānuvāsanaḥ ..
    avirecyantu yaṃ vidyāddurbbalaṃ sthaviraṃ śiśum .
    sukumāraṃ prakṛtyālpadoṣaṃ vātholvaṇānilam ..
    taṃ bhiṣak śamanaiḥ sarpiryūṣamāṃsarasaudanaiḥ .
    vastyabhyaṅgānuvāsaśca kṣauraiścopācaredbudhaḥ .. 1 ..
    pittodare tu balinaṃ pūrvvameva virecayet .
    durbbalantvanuvāsyādau śodhayet kṣīravastinā ..
    sañjātabalakālāgniṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet .
    payasā satrivṛtkalkenoruvūkaśṛtena vā ..
    śātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenārambadhena vā .
    sakaphe vā samūtreṇa savāte tiktasarpiṣā ..
    punaḥ kṣīraprayogañca vastikarmmavirecanam .
    krameṇa dhruvamātiṣṭhan yuktaḥ pittodaraṃ jayet ..
    snigdhaṃ svinnaṃ viśuddhantu kaphodariṇamāturam .
    saṃsarjjayet kaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ ..
    gomūtrāriṣṭapānaiśca cūrṇāyaskṛtibhistathā .
    sakṣāraistailapānaiśca samayettu kaphodaram ..
    sannipātodare sarvvā yathoktāḥ kārayet kriyāḥ .
    sopadravantu nirvṛttaṃ pratyākhyeyaṃ vijānatā ..
    udāvarttarugānāhairdāhamohatṛṣājvaraiḥ .
    gauravārucikāṭhinyaiścānilādīn yathākramam ..
    liṅgaḥ plīhodarān dṛṣṭvā raktaṃ vāpi svalakṣaṇaiḥ .
    cikitsāṃ saṃprakurvvīta yathādoṣaṃ yathābalam ..
    snehaṃ svedaṃ virekañca nirūhamanuvāsanam .
    samīkṣya kārayedbāhau vāme vā vyadhayetsirām ..
    ṣaṭpalaṃ vā pibetsarpiḥ pippalīrvvā prayojayet .
    saguḍāmabhayāṃ vāpi kṣārāriṣṭagaṇāṃstathā ..
    rohitakalatānāntu kāṇḍaikā sābhayā jale .
    mūtre vā śṛtametacca saptarātrasthitaṃ pibet ..
    kāmalāgulmamehārśaḥplīhasarvvodarakrimīn .
    taddhanyājjāṅgalarasairjīrṇe syāccātra bhojanam ..
    agnikarmma ca kurvvīta bhiṣagvātakapholvaṇe .
    paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīravastayaḥ ..
    raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānañca śasyate .
    yūṣairmāṃsarasaiścāpi dīpanīyasamāyutaiḥ ..
    laghūnyannāni saṃsṛjya bhajet plīhodarī naraḥ ..
    svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam .
    satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam ..
    parisraṃsīni cānnāni tīkṣṇañcaiva virecanam .
    udāvarttaharaṃ karmma kāryyaṃ vātaghnameva ca ..
    chidrodaramṛte svedāt śleṣmodaravadācaret ..
    jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tatpātayedbhiṣak” ..
    ariṣṭalakṣaṇaṃ yathā .
    “tṛṣṇākāsajvarārttantu kṣīṇamāṃsāgnibhojanam .
    varjjayet śvāsinaṃ tadvat śūlinaṃ durbbalendriyam” ..
    “dravebhyaścodakādibhyo niyacchedanupūrvvaśaḥ .
    sarvvamevodaraṃ prāyo doṣasaṃghātajaṃ matam .
    tasmāttridoṣaśamanīṃ kriyāṃ savvaṣu kārayet” ..
    pathyaniyamo yathā .
    “doṣaiḥ kukṣau hi saṃpūrṇe vahnirmandatvamṛcchati .
    tasmādbhojyāni yojyāni dīpanāni laghūni ca ..
    raktaśālīn yavān mudgān jāṅgalāṃśca mṛgadvijān .
    payomūtrāsavāriṣṭānmadhuśīdhūṃstathā surām ..
    yavāgūmodanaṃ vāpi yūṣairadyādrasairapi .
    mandāmlasnehakaṭubhiryacca mūlopasādhitaiḥ” ..
    apathyāni yathā .
    “audūkānūpajaṃ māṃsaṃ śākaṃ piṣṭakṛtaṃ tilān .
    vyāyāmādhvadivāsvapnaṃ yānayānañca varjjayet ..
    tathoṣṇalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca .
    nādyādannāni jaṭharī toyapānañca varjjayet” ..
    vātajādibhedena takrapānaniyamo yathā .
    “vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam .
    śarkarāmadhukopetaṃ svādu pittodarī pibet ..
    yamānīsaindhavājājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī .
    pibenmadhuyutaṃ takraṃ vyaktāmlaṃ nātipelavam ..
    madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ .
    yuktaṃ plīhodarāghātaṃ savyoṣantu dakodarī ..
    baddhodarī tu hapuṣāyavānyajājīsaindhavaiḥ .
    pibecchidrodarī takraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam ..
    “devadārupalāśārkahastipippalīśigrukaiḥ .
    sāśvagandhaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ samaiḥ ..
    palāśaṃ kattṛṇaṃ rāsnā tadvatpaktrāvasecayet .
    mūtrāṇyaṣṭāvudariṇāṃ seke pāne ca yojayet ..
    rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ tathā saṃśodhanārthinām .
    dīpanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni vakṣyate ..
    pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ .
    sakṣārairarddhapalikairdviḥprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet ..
    kalkairdvipañcamūlasya tulārddhasya rasena ca ..
    dadhimaṇḍātakopetaṃ tatsarpirjaṭharāpaham .
    śvayathuṃ vātaviṣṭambhaṃ gulmārśāṃsi ca nāśayet” ..
    iti pañcakolaghṛtam .. * ..
    “caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakātpale .
    kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet” ..
    iti citrakaghṛtam ..
    “paṭolamūlarajanīviḍaṅgatriphalātvacam .
    kāmpilyako nīlinī ca trivṛtā ceti cūrṇayet ..
    ṣaḍādyān kārṣikānantyāṃstrīn dvitricaturguṇān .
    kṛtvā cūrṇamatomuṣṭiṃ gavāṃ mūtreṇa vā pibet ..
    virikto mṛdu bhuñjīta bhojanaṃ jāṅgalaiḥ rasaiḥ .
    maṇḍaṃ peyāñca pītvā ca savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ payaḥ ..
    śṛtaṃ pibettataścūrṇaṃ pibedeva punaḥ punaḥ .
    hanti sarvvodarāṇyetañcūrṇaṃ jātodakānyapi .
    kāmalāṃ pāṇḍurogañca śvayathuñcāpakarṣati” ..
    iti paṭolādyaṃ cūrṇam .. * ..
    “nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca .
    citrakañca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut” ..
    iti nīlinyādyaṃ cūṇam .. * ..
    “bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāntu taṇḍulaiḥ .
    yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram ..
    pibedikṣurasañcānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye .
    svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ tathā pittakaphānilāḥ ..
    kriyātīte tridoṣe ca jaṭhare cāpraśāmyati .
    jñātīn sasuhṛdo dārān brāhyaṇān nṛpatīn gurūn ..
    anujñāpya bhiṣak karmma vidadhyātsaṃśayaṃ bruvan .
    akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet ..
    evamākhyāya tasyedamanujñātaḥ prayojayet .
    pānabhojanasaṃyuktaṃ viṣamasmai pradāpayet ..
    yasmin vā kupitaḥ sarpo visṛjeddhi phale biṣam .
    tenāsya doṣasaṃghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ ..
    viṣeṇāśu pramāthitvādāśubhinnaḥ pravarttate .
    viṣeṇa hṛtadoṣantaṃ śītāmbupariṣecitam ..
    pāyayeta bhiṣagdugdhaṃ yavāgūṃ vā yathābalam .
    trivṛnmaṇḍūkaparṇyāśca śākaṃ sayavavāstukam .
    bhakṣayetkālaśākaṃ vā svarasodakasādhitam ..
    niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk .
    māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet” ..
    “idantu śalyaharttṝṇāṃ karmma syāddaṣṭakarmmaṇāṃ .
    mātrāyuktena śastreṇa pāṭayenmatimān bhiṣak ..
    vipāṭyāntrantataḥ paścādvīkṣya baddhakṣatāntrayoḥ .
    sarpiṣābhyajya keśādīnavamṛjya vimokṣayet ..
    mūrcchanāt yacca saṃmūḍhamantraṃ yacca vimokṣayet .
    chidrāṇyantrasya tu sthūlairdaṃśayitvā pipīlikaiḥ ..
    bahuśaḥ saṃgṛhītāni matvā chittvā pipīlikān .
    pratiyogaiḥ praveśyāntraṃ vahiḥ sīvyedvraṇantataḥ .
    tathā jātodakaṃ sarvvamudaraṃ vyadhayedbhiṣak ..
    vāmapārśve tvadho nābhernāḍīṃ dattvā ca gālayet .
    niḥsnāvya ca vimṛjyaitadveṣṭayedvāsasodaram ..
    tathā vastivirekādyairmlānaṃ sarvvañca veṣṭayet .
    niḥsṛte laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet ..
    ataḥ parañca ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavennaraḥ .
    trīn māsān payasā peyāṃ pibettrīṃścāpi bhojayet ..
    śyāmākaṅkoradūṣyaṃ vā kṣīreṇa laghubhojanaḥ .
    naraḥ saṃvatsareṇaivaṃ jayet prāptaṃ jalodaram ..
    prayogāṇāñca sarvveṣāmanukṣīraṃ prayojayet .
    doṣānubandharakṣārthaṃ balasthairyyārthameva ca ..
    prayogāpacitāṅgānāṃ hitaṃ hyudariṇāṃ payaḥ .
    sarvvadhātukṣayārttānāṃ devānāmamṛtaṃ yathā” ..
    iti carake cikitsitasthāne'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ .
    “dhanvantarirdharmmabhṛtāṃ variṣṭhī
    rājarṣirindrapratimo babhūva .
    brahmarṣiputtraṃ vinayopapannaṃ
    śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutamanvaśātsaḥ ..
    pṛthaksamastairapi ceha doṣaiḥ
    plīhodaraṃ baddhagudaṃ tathaiva .
    āgantukaṃ saptamamaṣṭamañca
    dakodarañceti vadanti tāni ..
    sudurbbalāgnerahitāśanasya
    saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇādvā .
    snehādimithyācaraṇācca janto-
    rvṛddhiṃ gatāḥ koṣṭhamabhiprapannāḥ ..
    gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni
    kurvvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ .
    koṣṭhādupasnehavadannasāro
    niḥsṛtya duṣṭo'nilaveganunnaḥ ..
    tvacaḥ samunnamya śanaiḥ samantā-
    dvivarddhamāno jaṭharaṃ karoti” .. * ..
    asya pūrvvarūpaṃ yathā, —
    “tatpūrvvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣā-
    balīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ .
    jīrṇāparijñānavidāhavatyo
    vastau rujaḥ pādagataśca śophaḥ” ..
    vātajādibhedena lakṣaṇāni yathā, —
    “saṃgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhī-
    ryadvarddhate kṛṣṇaśirāvanaddham .
    saśūlamānāhavadugraśabdam
    satodabhedaṃ pavanātmakantat .. 1 ..
    yaccoṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ
    pītaṃ śirā yatra bhavanti pītāḥ .
    pītākṣiviṇmūtranakhānanasya
    pittottaraṃ tattvacirābhivṛddhi .. 2 ..
    yacchītalaṃ śuklaśirāvanaddhaṃ
    ślakṣṇaṃ sthiraṃ śuklanakhānanasya .
    snigdhaṃ mahacchophayutaṃ sasādaṃ
    kaphodaraṃ tañca cirābhivṛddhi .. 3 ..
    vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ
    praduṣṭamatyarthamasṛkkaphaśca .
    plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti
    plīhodarantat pravadanti tajjñāḥ ..
    vāme ca pārśveparivṛddhimeti
    viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra .
    mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgai-
    rupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ ..
    savyetarasmin yakṛti praduṣṭe
    jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva” .. 4 ..
    dūṣyudaraṃ baddhagudodaraṃ parisrāvyudaraṃ dakodarañceti
    caturṇāmudarāṇāṃ suśrutīyaṃ lakṣaṇādikaṃ yat bhāva-
    prakāśe saṃgṛhītaṃ tattāvaccānyavidham ..
    asya cikitsā yathā .
    “aṣṭāvudarāṇi pūrvvamuddiṣṭāni teṣvasādhyaṃ baddhagudaṃ
    parisrāvi cāvaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni sarvvāṇyeva
    ca pratyākhyāyopakrameta . teṣvādyaścaturvvargo bheṣaja-
    sādhyaḥ . kālaprakarṣāt sarvvāṇyeva śastrasādhyāni
    varjjayitavyāni vā ..
    udarī tu gurvvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśita-
    pariṣekāvagāhān pariharet . śāliyaṣṭikayava-
    godhūmanīvārānnityamaśnīyāt ..
    tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena sarpiṣā
    snehayitvā tilvakavipakvenānulomya citrāphalataila-
    pragāḍhena vidārigandhākaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca
    śālvaṇena copanāhayedudaram . bhojayeccainaṃ vidā-
    rigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena cābhīkṣṇaṃ
    svedayet .. * ..
    pittodariṇantu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā sneha-
    yitvā śyāmātriphalātrivṛdvipakvenānulomya śarka-
    rāmadhudhṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpaye-
    danuvāsayecca pāyasenopanāhayeṭudaraṃ bhojayeccainaṃ
    vidārigandhādisiddhena payasā .. * .. śleṣmodariṇaṃ
    pippalyādikaṣāyasiddhena sarpiṣopasnehya snuhīkṣī-
    ravipakvenānulomya trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena
    muṣkādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca śaṇātasī-
    dhātakīkiṇvasarṣapamūlakavījakalkaiścopanāhayedu-
    daraṃ bhojayeccainaṃ trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa
    pāyasena vā svedayeccābhīkṣṇam .. * ..
    dūṣyodariṇantu pratyākhyāya saptalāśaṅkhinīsvarasa-
    siddhena sarpiṣā virecayenmāsamarddhaṃ māsaṃ vā
    mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā śuddhvakoṣṭhanu
    madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet .
    ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayet .
    vallīphalāni vā mūlajaṃ kandajaṃ vā viṣamāsevayet
    tenāgado bhavatyanyaṃ vā bhāvamāpadyate .. * ..
    bhavati cātra, —
    “kupitānilamūlatvāt sañcayitvānmalasya ca .
    sarvvodareṣu śaṃsanti bahuśastvanulomanam” ..
    jyotiṣkaphalatailaṃ vā kṣīreṇa svarjjikāhiṅgumiśraṃ
    pibet .. guḍadvitīyāṃ vā harītakīṃ bhakṣayet ..
    snuhīkṣīrabhāvitānāṃ vā pippalīnāṃ sahasraṃ kā-
    lena pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā snuhībhāvitāmutkārikāṃ
    paktāṃ dāpayet” ..
    “plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato vāma-
    bāhau kurpparābhyantarataḥ śirāṃ vidhyedvimardayet
    pāṇinā plīhānaṃ rudhirasyandanārthaṃ tataḥ saṃśuddhadehaṃ
    samudraśuktikākṣāraṃ payasā pāyayeta hiṅgusautarcci
    kākṣāreṇa srutena palāśakṣāreṇa vā yavakṣāram .
    pārijātakekṣarakāpāmārgakṣāraṃ vā tailasaṃsṛṣṭam .
    śobhāñjanakaṣāyaṃ vā pippalīsaindhavacitrakayuktam .
    pūtikarañjakṣāraṃ vāmlasrutaṃ viḍalavaṇa-pippalī-
    pragāḍham .. * ..
    pippalīpippalīmūlacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindha-
    vānāṃ pālikābhāgā ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ kṣīraṃ
    tadaikadhyaṃ vipācayedetat ṣaṭpalakaṃ nāma sarpiḥ
    plīhāgniṣaṅgagulmodarodāvartta-śvayathu-pāṇḍuroga-
    kāsa-śvāsa-pratiśyāyorddhvavātaviṣamajvarānapahanti
    mandāgnirvā hiṅgvādikaṃ cūrṇamupayuñjīta yakṛddā-
    lye'pyeṣa eva kriyāvibhāgaḥ viśeṣatastu dakṣiṇa-
    bāhau śirāvyadhaḥ” ..
    “maṇibandhaṃ sakṛnnāmya vāmāṅgaṣṭhasamīritām .
    dahetsirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye” .. * ..
    baddhagude parisrāviṇi ca snigdhasvinnasyābhyakta-
    syādho nābhervvāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā
    udaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇānyantrāṇi ni-
    ṣkṛṣya nirīkṣya baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ
    bālaṃ vā pohya malajātaṃ vā tato madhusarpirmyā-
    mabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā vāhyavraṇa-
    mudarasya sīvyet . parisrāviṇyapyevameva śalya-
    muddhṛtyāntrasrāvān saṃśodhya tacchridramantraṃ samādhāya
    kālapipīlikābhirdaṃśayet daṣṭe ca tāsāṃ kāyā-
    napaharet na śirāṃsi tataḥ pūrvvavat sīvyet
    sandhānañca yathoktaṃ kārayet yaṣṭīmadhukamiśrayā
    ca kṛṣṇamṛdāvalipya bandhenopacarettatonivātamā-
    gāraṃ praveśyācārikamupadiśedvāsayeccainaṃ tailadroṇyāṃ
    sarpirdroṇyāṃ vā payovṛttimiti .. * .. udakodari-
    ṇastu vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya sthita-
    syāptaiḥ suparigṛhītasyākakṣāt pariveṣṭitasyādho-
    nābhervāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā vrīhi-
    mukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyet . tatra tapvā-
    dīnāmanyatamasya nāḍīdvidvārāṃ pakṣanāḍīṃ vā saṃyo-
    jyādoṣodakamavasiñcettato nāḍīmapahṛtya taila-
    lavaṇenābhyajya vraṇabandhenopacarennacaikasminneva divase
    sarvvaṃ doṣodakamapaharet sahasā hyapahṛte tṛṣṇā-
    jvarāṅgamarddātīsāraśvāsapādadāhā utpadyeran ā-
    pūryyate vā bhṛśataramudaramasañjātaprāṇasya tasmā-
    ttṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭhamadaśamadvādaśaṣoḍaśarā-
    trāṇāmanyatamamantarīkṛtya doṣodakamalpālpamava-
    siñcet . niḥsrute niḥsnute ca doṣe gāḍhataramāvi-
    kakāśeyacarmmaṇāmanyatamena pariveṣṭayeduduraṃ tathā
    nādhmāyati vāyuḥ ṣaṇmāsāṃśca payasā bhojaye-
    jjāṅgalarasena vā tatra trīn māsān arddhodakena
    payasā phalāmlena jāṅgalarasena vāvaśiṣṭaṃ māsatraya-
    mannaṃ laghahitaṃ vā sevetaivaṃ saṃvatsareṇāgado bhavati ..
    bhavati cātra, —
    āsthāpane cava virecane ca
    pāne tathāhāravidhikriyāsu .
    sarvvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ
    kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā” ..
    iti suśrate cikitsitasthāne udarādhikāraḥ ..
    auṣadhānyāha ..
    “śuddhasūtaṃ dvidhā gandhaṃ mṛtārkāyaḥśilājatu .
    rasasāmyena dātavyaṃ rasasya dviguṇaṃ viṣam ..
    trikaṭucitrakākolīnirguṇḍīmūṣalīrajaḥ .
    ajabhodāvidhāṃśena pratyekañca prakalpayet ..
    nimbapañcāṅgulakvāthairbhāvanāścaikaviṃśatim .
    bhṛṅgarājarasaiḥ sapta dattvā kṣaudreṇa lehayet ..
    vadarāsthipramāṇena vaṭikāṃ tāṃ divā niśi .
    śleṣmottaraṃ nihantyāśu nāmnā vaiśvānarī vaṭī ..
    devadāruvahnimūlakalkaṃ kṣīreṇa pācayet .
    bhojanaṃ meṣadugdhena kaulotthena rasena ca” ..
    iti vaiśvānarī vaṭī .. * ..
    “pippalī maricaṃ tāmra-kāñcanīcūrṇasaṃyutam .
    snuhīkṣīre dinaṃ mardyaṃ tulyaṃ jaipālavījakam ..
    niṣkaṃ khādet virekāya sadyo hanti jalodaram .
    recanānāñca sarvveṣāṃ dadhyannaṃ stambhane hitam .
    dinānte ca pradātavyamanyadvā mudgayūṣakam” ..
    iti jalodarīrasaḥ .. * ..
    “pāradaṃ śuktitutthañca jaipālaṃ pippalīsamam .
    ārambadhaphalānmajjāṃ vajrīdugdhena marddayet .
    māṣamātraṃ vaṭīṃ khādet strīṇāṃ hanti jalodaram ..
    ciñcāphalarasañcānu pathyaṃ dadhyodanaṃ hitam .
    dakodaraharañcaiva kaṭhine recanena ca” ..
    iti udarārirasaḥ .. * ..
    “dvikarṣaṃ lauhacūrṇasya cābhrañcāpi palārddhakam .
    karṣaṃ śuddhaṃ mṛtaṃ tāmraṃ limpākāṅghritvacāṃ palam ..
    mṛgājinapalaṃ bhasma sarvvamekatra kārayet .
    navaguñjāpramāṇena vaṭikāṃ kārayedbhiṣak ..
    yakṛtplīhodaraharaṃ kāmalāñca halīmakam .
    kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ hanyādbalavarṇāgnikārakam .
    yakṛdari tvidaṃ lauhaṃ vātagulmavināśanam” ..
    iti yakṛdarilauham .. * ..
    iti vaidyakarasendrasārasaṃgrahe ..
    pathyāni yathā, —
    “virecanaṃ laṅghanamabdasambhavāḥ
    kulatthamudgāruṇaśālayo yavāḥ .
    mṛgadvijājāṅgalasaṃjñayānvitāḥ
    peyāḥ surāmākṣikasīdhumādhavāḥ ..
    takrarasonoruvutailamārdrakam
    śāliñca śākaṃ kulakaṃ kaṭhillakam .
    punarnavā śigruphalaṃ harītakī
    tāmbūlamelāyavaśūkamāyasam ..
    ajā-gavoṣṭrī-mahiṣī-payojalaṃ
    laghūni tiktāni ca dīpanānyapi .
    vastreṇa saṃveṣṭanamagnikarmmatā
    viṣaprayogo'nuyuto yathāyatham” .. * ..
    apathyāni yathā ..
    “sasnehanaṃ dhūmapānaṃ jalapānaṃ śirāvyadhaḥ .
    charddiryānaṃ divānidrā vyāyāmaḥ piṣṭavaikṛtam ..
    audakānūpamāṃsāni patraśākāṃstilānapi .
    uṣṇāni ca vidāhīni lavaṇānyaśanāni ca ..
    śimbīdhānyaṃ viruddhānnaṃ duṣṭanīraṃ gurūṇi ca .
    mahendragirijātānāṃ saritāṃ salilāni ca ..
    viṣṭambhīni viśeṣāttu svedaṃ chidrasamudbhave .
    varjjayedudaravyādhau vaidyo rakṣannijaṃ yaśaḥ” ..
    iti vaidyakapathyāpathyavidhiḥ .. * ..)