• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udaraḥ

    See also udala, udara, udaram, udaraṃ, uddala.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 231.
    udaraḥ , puṃ, (udaraṃ aśrayatvenāstyasya . arśa āditvā
    dac .) udarastharogaviśeṣaḥ . udarī iti bhāṣā .
    yathā . athodarādhikāraḥ . tatrodarasya nimitta-
    māha .
    “rogāḥ sarvve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi ca .
    ajīrṇānmalinaiścānyarjāyante malasañcayāt” ..
    agnau mande sarvve rogā jāyante kintu sutarā-
    matiśayena udarāṇi jāyante . aparānapi hetū-
    nāha . ajīrṇānmalinaiścānyaiḥ atyantadoṣajanakaiḥ
    malasañcayāt malānāṃ doṣāṇāṃ purīṣasya cāti-
    vṛddheḥ . atrodaraśabdenodarastho roga ucyate . yata
    āha .
    “tātsthyataddharmmatābhyāñca tatsamīpatayāpi ca .
    tatsāhacaryyāt śabdānāṃ vṛttiruktā caturvvidhā” .. * ..
    saṃprāptimāha .
    “ruddhāḥ svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ .
    prāṇāgnyapānān saṃduṣya janayantyudaraṃ nṛṇām .. * ..
    sāmānyarūpamāha .
    “ādhmānaṃ gamane 'śaktirddaurbbalyaṃ durbbalāgnitā .
    śothaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ .
    dāhastandrā ca sarvveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi .. * ..
    sannikṛṣṭanidānapūrvvikāṃ saṃkhyāmāha .
    “pṛthakdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ .
    sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu .. * ..
    vātodarasya lakṣaṇamāha .
    “tatra vātodare śothaḥ pāṇipānnābhikukṣiṣu .
    kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parbbabhedanam ..
    śuṣkakāso'ṅgamarddaśca gurutā malasaṃgrahaḥ .
    śyāvāruṇatvagāditvamakasmānmāṃsavṛddhimat ..
    satodamedamudaraṃ tanukṛṣṇaśirātatam .
    ādhmānādativacchabdamāhataṃ prakaroti ca ..
    vāyuścātra saruk śabdo vicaret sarvvatogatiḥ” ..
    pāṇipādityatra vyañjanāntaḥ pācchabda ārṣatvāt .
    kukṣipārśvodaretyatra kukṣiśabda udarasya vāma-
    dakṣiṇabhāgadvayavācī . sarvvatogatiḥ sakalakoṣṭhe
    sañcaran .. * .. paittikamāha .
    “pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā .
    bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit ..
    pītatāmraśirānaddha sasvedaṃ soṣma dahyate .
    dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate” ..
    harit śākavarṇam . soṣma antastāpayuktam . dahyate
    vahirdāhayuktam . dhūmāyate dhūmamivodvamati .
    kṣiprapākaṃ kṣiprapākāt jalodaratāṃ yāti . pradū-
    yate vyathate .. * .. kaphodaramāha .
    “śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaścayathugauravam .
    tandrotkleśo'ruciḥ śvāsaḥ kāsaḥ śuklatvagāditā ..
    udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat .
    cirābhivṛddhikaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram” ..
    svāpaḥ sparśājñatā . gauravamaṅgānām . tandrā nidrā-
    bāhulyam . utkleśo hṛllāsaḥ . śuklarājītataṃ
    śuklaśirāvyāptam .. * .. sannipātoduramāha .
    “striyo'nnapānaṃ nakhalomamūtra-
    viḍārttavairyuktamasādhuvṛttāḥ .
    yasmai prayacchantyarayo garāṃśca
    duṣṭāmbudūṣīviṣasevanācca ..
    tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ
    kuryyuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam .
    tacchītavāte bhṛśadurddine ca
    viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ..
    sa cāturo mūrcchati hi prasaktaṃ
    pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca .
    dūṣyodaraṃ kīrttitametadeva
    plīhodaraṃ kīrttayato nibodha” ..
    striya ityavivekisannihitajanopalakṣaṇam . tāśca
    svasaubhāgyamicchantyaḥ . viṭ māṃrjjārādīnām .
    ārttavaṃ rajaḥ . arayo vā . garān saṃyogajāni
    viṣāṇi . duṣṭāmbu saviṣamatsyatṛṇaparṇādiyutaṃ
    śaṭitañca .. dūṣīviṣaṃ viṣamevāgnyādyupaghātena svalpa-
    prabhāvam . yata uktam .
    “jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā
    dāvāgnivātātapaśodhitañca .
    svabhāvato vā guṇaviprayuktaṃ
    viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti” ..
    guṇaviprayuktaṃ guṇaviyuktaṃ tat . udaraṃ śītatādiṣu
    kupyati . dūṣīviṣasya kopāt . mūrcchātiviṣayo-
    gāt . prasaktaṃ nirantaraṃ etadeva sannipātodaram .
    tantrāntare dūṣyodaraṃ kīrttitam . athavā parasparaṃ
    dūṣayantīti doṣā eva dūṣyāḥ taiḥ kṛtamudaraṃ dūṣyo-
    daram .. * .. plīhodaramāha .
    “varddhate plīhavṛddhyā yadvidyāt plīhodaraṃ hi tat .
    tadvāme varddhate pārśve nimittaṃ tasya tatra yat ..
    pravṛddhaplīhaliṅgāni yānyuktāni bhiṣagvaraiḥ .
    plīhodare'pi dṛśyante tāni sarvvāṇi dehinām” ..
    plīhodarasyaiva bhedo yakṛddālyudaraṃ na punaradhika-
    mityāha . “savyānyapārśve yakṛti pravṛddhe jñeyaṃ yakṛ-
    ddālyudaraṃ tadeva” . yakṛddālayati doṣairbhedayatīti
    yakṛddālyudaraṃ tadeva udarameva .. * .. baddhagudamāha .
    “yasyānnamannairupalepibhirvvā,
    bālāśmabhirvvā pihitaṃ yathāvat .
    sañcīyate yasya malaḥ sadoṣaḥ,
    śanaiḥ śanaiḥ śaṅkaravacca nāḍyām ..
    nirudhyate yasya gude purīṣaṃ
    nireti kṛcchrādapi cālpamalpam .
    hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti
    tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti” ..
    upalepibhiḥ picchilairannaiḥ śākaśālukādibhiḥ .
    bālāśmabhiḥ bālukābhiḥ karkkarairvvā bālaiḥ keśaiḥ
    aśmabhiḥ pāṣāṇairvvā . yathāvat yasya yat sambhavati .
    malaḥ purīṣam . śaṅkaravat saṃmārjjanīkṣiptatṛṇa-
    dhūlyādivat . “śaṅkaro'vakaraḥ pumān” ityamaraḥ .
    śaṅkaro ghūṇa iti loke . nāḍyāṃ antranāḍyām .
    hṛnnābhimadhye hṛnnābhyormadhye .. * .. kṣatodaramāha .
    “śalyaṃ yathānnopahataṃ yadantraṃ
    bhuktaṃ bhinattyāgatamanyathā vā .
    tasmāt kṣato'ntrāt salilaprakāśaḥ
    srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ ..
    nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ
    nistudyate dālyati cātimātram .
    etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ
    dakodaraṃ kīrttayato nibodha” ..
    śalyaṃ karkkarādi . annopahataṃ annanihitam . bhuktaṃ
    yadantraṃ bhinatti . tathā anyathā āgataṃ bhojanaṃ
    vinā āgataṃ śarādi . tadapi yadantraṃ bhinatti
    etadupalakṣaṇam . jṛmbhaṇamatyaśanaṃ vā yadantraṃ
    bhinatti . yata uktaṃ carake .
    “śarkkarātṛṇakāṣṭhāsthikaṇṭakairannasaṃyutaḥ .
    bhidyetāntraṃ yadā bhuktaṃ jṛmbhayātyaśanena vā” .. iti .
    tasmāt bhinnādantrāt . gudatastu bhūyaḥ antrāt
    saṃsrutya punargudataḥ sravedityarthaḥ . dālyati vidī-
    ryyataiva . padasiddhirārṣatvāt . etat kṣatodaraṃ
    tantrāntare parisrāvyudaraṃ pradiṣṭam .. * ..
    udakodaramāha .
    “yat snehapīto'pyanuvāsito vā,
    vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ .
    pibejjalaṃ śītalamāśu tasya
    srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni ..
    snehopalipteyvathavāpi teṣū-
    dakodaraṃ pūrvvavadabhyupaiti .
    snigdhaṃ mahattat parivṛttanābhi
    samātataṃ pūrṇamivāmbunā ca” ..
    yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca
    śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat” ..
    snehapītaḥ pītaityatrādhyavasitāditvāt karttari
    ktaḥ paścāt snehaṃ pītaḥ snehapīta iti tatpuruṣaḥ .
    tena snehaṃ pītavānityarthaḥ . anuvāsito vā gṛhī-
    tānuvāsanavastiḥ . vāntaḥ atrāpi pūrvvavat karttari
    ktaḥ tena vāntavānityarthaḥ . evaṃ viriktaḥ virikta-
    bān . tathā nirūḍhaḥ gṛhītanirūḍhavastiḥ . sa
    cedāśu śītalaṃ jalaṃ pibet . tasya tadvahāni jala-
    vahāni srotāṃsi duṣyanti svakarmmaduṣṭāni bhavanti
    jalavaheṣu srotaḥsu duṣṭeṣu satsu annarase upasne-
    hanyāyena vahirbhūte dakodaramāyāti . athavā
    teṣu udakavaheṣu srotaḥsu snehopalipteṣu pūrvvavat
    yathāpūrvvam . annarase upasnehanyāyena vahirniḥsṛte
    dakodaramāyāti . tathā jale'pi vahirniḥsṛte
    dakodaramāyāti . tat udaram . parivṛttanābhi
    gambhīranābhi . samātataṃ stabdham . yathā dṛtiḥ
    carmmamayaṃ jalāharaṇapātram . kṣubhyati antarjala-
    dolanena sañcalati kampate vahiḥ śabdāyate kampa-
    mānaṃ sat śabdaṃ karoti .. * ..
    sādhyāsādhyalakṣaṇamāha .
    “janmanaivodaraṃ sarvvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam .
    balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam” ..
    balinaḥajātāmbu navotthitañca yatnasādhyamityanvayaḥ .
    “paścādbaddhagudaṃ tūrddhvaṃ sarvvaṃ jātodakaṃ tathā .
    prāyo bhavatyabhāvāya chidrāntrañca dakodaram” ..
    chidrāntraṃ śarādinā chidramantraṃ yasya tadudaraṃ abhā-
    vāyaṃ bhavati .. * ..
    jātodakasyodarasya lakṣaṇamāha . carakaḥ .
    “payaḥpūrṇā dṛtiriva kṣobhe śabdakaraṃ mṛdu .
    apravyaktaśiraḥśūlaṃ nitāntamudaraṃ mahat ..
    ālasyamāsyavairasyaṃ mūtraṃ bahu sakṛcchrataḥ .
    jātodakasya liṅgaṃ syānmando'gniḥ pāṇḍutāpi ca ..
    śūlākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam .
    balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇañca varjjayet” ..
    śūlākṣasthāne śūnākṣamiti ca pāṭhaḥ . kuṭilīpasthaṃ
    vakramehanam . upaklinnatanutvacaṃ . upari ārdrā tanvo
    tyagyasya . taṃ udariṇam .
    “pārśvabhaṅgānnavidveṣaśophātīsārapīḍitam .
    viriktaṃ cāpyudariṇaṃ pūryyamāṇaṃ vivarjjayet” ..
    viriktamapi pūryyamāṇaṃ pūryyamāṇodaraṃ udariṇaṃ
    vivarjjayet .. * ..
    athodarasya cikitsā .
    “eraṇḍatailaṃ daśamūlamiśraṃ
    gomūtrayuktastriphalāraso vā .
    nihanti vātodaraśothaśūlān
    kvāthaḥ samūtro daśamūlajaśca ..
    kuṣṭhaṃ dantī yavakṣāraḥ pāṭhā trilavaṇaṃ vacā .
    śuṇṭhī coṣṇāmbunā pītā vātodararujāpahā” ..
    kuṣṭhādicūrṇam .. * ..
    “laśunasya tulāmekāṃ jaladroṇe vipācayet .
    trikaṭu triphalā dantī hiṅga saindhavacitrakam ..
    devadāru vacā kuṣṭhaṃ madhu śigruḥ punarnavā .
    sauvarccalaṃ viḍaṅgāni dīpyako gajapippalī ..
    eteṣāṃ palikān bhāgān trivṛtaḥ ṣaṭpalāni ca .
    piṣṭvā kaṣāyeṇaitena tailaṃ mṛdvagninā pacet ..
    tatpibet prātarutthāya yathāgnibalamātrayā .
    nihanti sakalān rogān udarāṇi viśeṣataḥ ..
    mūtrakṛcchramudāvarttamantravṛddhigudakramīn .
    pārśvakukṣibhavaṃ śūlamāmaśūlamarocakam ..
    yakṛdaṣṭhīlikānāhān plīhānaṃ cāṅgavedanām .
    māsamātreṇa naśyaṃnti aśītirvātajā gadāḥ” ..
    iti rasonatailam .. * ..
    “pittodareṣu balinaṃ pūrvvameva virecayet .
    durbbalaṃ hanuvāṣpādau śodhayet sauravastinā .
    saṃjātabalakāyāgniṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet ..
    payasā ca trivṛtkalkairuvūkasya śṛtena ca ..
    pippalyādigaṇenājyaṃ pācitaṃ pāyayedbhiṣak .
    naraṃ pathyabhujaṃ nityaṃ kaphodaranivṛttaye” .. * ..
    “nāgaratriphalākalkairdadhyambuparipeṣitaiḥ .
    pācitaṃ tailamājyañca pibet sarvvodarāpaham” ..
    iti nāgarāditailaṃ ghṛtañca .. * ..
    “śāliyaṣṭikagodhūmayavanīvārabhojanam .
    nirūho recanaṃ śreṣṭhaṃ sarvveṣu jaṭhareṣa ca ..
    ānūṣamodanaṃ māṃsaṃ śākaṃ piṣṭakṛtaṃ tilāḥ .
    vyāyāmañca divāsvapnapānapānāni varjjayet ..
    tathogralavaṇoṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca .
    nādyādannāni jaṭhare toyapānañca varjjayet ..
    udarāṇāṃ malāḍhyatvādbahuśaḥ śodhanaṃ hitam .
    kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā pibenmūtreṇa vāsakṛt” .. * ..
    “vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam .
    śarkkarāmaricopetaṃ svādu pittodarī pibet ..
    yavānīhapuṣājājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī .
    sannipātodarī yuktaṃ trikaṭukṣārasaindhavaiḥ ..
    yavānī hapuṣā dhānyaṃ triphalā copakuñcikā .
    kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭī vacā ..
    śatāhvā ñīrako vyoṣaṃ svarṇakṣīrī ca citrakam .
    dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam ..
    viḍaḍgañca samāṃsāni dantyā bhāgatrayaṃ bhavet .
    trivṛdviśāle dviguṇe sātalā syāccaturguṇā ..
    eṣa nārāyaṇo nāmnā cūrṇo rogagaṇāpahaḥ .
    enaṃ prāpya nivarttante rogā viṣṇumivāsurāḥ ..
    takreṇodarabhiḥ peyo gulmibhirvādarāmbunā .
    ānaddhavāte surayā vātaroge prasannayā ..
    dadhimaṇḍena viḍabandhe dāḍimāmbubhirarśase .
    parikarttaṣu vṛkṣāmlairuṣṇāmbubhirajīrṇake ..
    bhagandare pāṇḍuroge kāse śvāse galagrahe .
    hṛdroge grahaṇīroge kuṣṭhe mande'nale jvare ..
    daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe .
    yathārhaṃ snigdhakoṣṇena peyabhetadvirecanam” ..
    upakuñcikā kāravī ca vṛhajjīrakaḥ . yasya maga-
    railā nāma iti loke . tasya bhāgadvayaṃ grāhyaṃ puna-
    rukteḥ . svarṇakṣīrī coka iti loke . viśālā
    indravāruṇī . sātalā sīhuṇḍabhedaḥ sātaletyeva
    prasiddhā . parikartto gude parikarttanavat pīḍā
    iti nārāyaṇacūrṇam .. * ..
    “snukkṣīradantītriphalāviḍaṅga-
    siṃhītrivṛccitrakasūryyakalkaiḥ .
    ghṛtaṃ vipakvaṃ kuḍavapramāṇaṃ
    toyena tasyākṣasamena karṣam ..
    pītoṣṇamambho'nupibedvireke
    peyaṃ rasaṃ vā prapibedvidhijñaḥ .
    nārācamenaṃ jaṭharāmayānā-
    muktaṃ prayuktaṃ pravadanti santaḥ” ..
    iti nārācaghṛtam .. * ..
    “vajrāṇḍyāḥ karṣamātrāyāḥ kalkaṃ dadhyādiveṣṭitam .
    nigiledvāriṇā nityamudaravyādhiśāntaye” ..
    vajrāṇḍī śūraṇapatro māṇabhedaḥ . vajrāṇḍī iti
    loke .. * ..
    “punarnavādāruniśāsaviśvā-
    paṭolapathyāḥ picumarddadāru .
    sanāgaracchinnaruheti sarvvaiḥ
    kṛtaḥ kaṣāyo vidhinā vidhijñaiḥ ..
    gomūtrayuk guggulunā ca yuktaḥ
    pītaḥ prabhāte niyataṃ narāṇām .
    sarvvāṅgaśothodarapārśvaśūla-
    śvāsānvitaṃ pāṇḍugadaṃ nihanti” ..
    punarnavādikvāthaḥ . ityudarādhikāraḥ . iti bhāva-
    prakāśaḥ .. (“udaraṃ stimitaṃ guru” iti vaidyaka-
    mādhavakaradhṛtarugviniścayagranthaḥ . asya śabdasya
    rogaviśeṣavācyatve'nyāviśeṣavācyavivṛttirudararo-
    gaśabde jñātavyā ..)