udaraḥ
See also
udala,
udara,
udaram,
udaraṃ,
uddala.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 231.
udaraḥ , puṃ, (udaraṃ aśrayatvenāstyasya . arśa āditvā
dac .) udarastharogaviśeṣaḥ . udarī iti bhāṣā .
yathā . athodarādhikāraḥ . tatrodarasya nimitta-
māha .
“rogāḥ sarvve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi ca .
ajīrṇānmalinaiścānyarjāyante malasañcayāt” ..
agnau mande sarvve rogā jāyante kintu sutarā-
matiśayena udarāṇi jāyante . aparānapi hetū-
nāha . ajīrṇānmalinaiścānyaiḥ atyantadoṣajanakaiḥ
malasañcayāt malānāṃ doṣāṇāṃ purīṣasya cāti-
vṛddheḥ . atrodaraśabdenodarastho roga ucyate . yata
āha .
“tātsthyataddharmmatābhyāñca tatsamīpatayāpi ca .
tatsāhacaryyāt śabdānāṃ vṛttiruktā caturvvidhā” .. * ..
saṃprāptimāha .
“ruddhāḥ svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ .
prāṇāgnyapānān saṃduṣya janayantyudaraṃ nṛṇām .. * ..
sāmānyarūpamāha .
“ādhmānaṃ gamane 'śaktirddaurbbalyaṃ durbbalāgnitā .
śothaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ .
dāhastandrā ca sarvveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi .. * ..
sannikṛṣṭanidānapūrvvikāṃ saṃkhyāmāha .
“pṛthakdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ .
sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu .. * ..
vātodarasya lakṣaṇamāha .
“tatra vātodare śothaḥ pāṇipānnābhikukṣiṣu .
kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parbbabhedanam ..
śuṣkakāso'ṅgamarddaśca gurutā malasaṃgrahaḥ .
śyāvāruṇatvagāditvamakasmānmāṃsavṛddhimat ..
satodamedamudaraṃ tanukṛṣṇaśirātatam .
ādhmānādativacchabdamāhataṃ prakaroti ca ..
vāyuścātra saruk śabdo vicaret sarvvatogatiḥ” ..
pāṇipādityatra vyañjanāntaḥ pācchabda ārṣatvāt .
kukṣipārśvodaretyatra kukṣiśabda udarasya vāma-
dakṣiṇabhāgadvayavācī . sarvvatogatiḥ sakalakoṣṭhe
sañcaran .. * .. paittikamāha .
“pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā .
bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit ..
pītatāmraśirānaddha sasvedaṃ soṣma dahyate .
dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate” ..
harit śākavarṇam . soṣma antastāpayuktam . dahyate
vahirdāhayuktam . dhūmāyate dhūmamivodvamati .
kṣiprapākaṃ kṣiprapākāt jalodaratāṃ yāti . pradū-
yate vyathate .. * .. kaphodaramāha .
“śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaścayathugauravam .
tandrotkleśo'ruciḥ śvāsaḥ kāsaḥ śuklatvagāditā ..
udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat .
cirābhivṛddhikaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram” ..
svāpaḥ sparśājñatā . gauravamaṅgānām . tandrā nidrā-
bāhulyam . utkleśo hṛllāsaḥ . śuklarājītataṃ
śuklaśirāvyāptam .. * .. sannipātoduramāha .
“striyo'nnapānaṃ nakhalomamūtra-
viḍārttavairyuktamasādhuvṛttāḥ .
yasmai prayacchantyarayo garāṃśca
duṣṭāmbudūṣīviṣasevanācca ..
tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ
kuryyuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam .
tacchītavāte bhṛśadurddine ca
viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ..
sa cāturo mūrcchati hi prasaktaṃ
pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca .
dūṣyodaraṃ kīrttitametadeva
plīhodaraṃ kīrttayato nibodha” ..
striya ityavivekisannihitajanopalakṣaṇam . tāśca
svasaubhāgyamicchantyaḥ . viṭ māṃrjjārādīnām .
ārttavaṃ rajaḥ . arayo vā . garān saṃyogajāni
viṣāṇi . duṣṭāmbu saviṣamatsyatṛṇaparṇādiyutaṃ
śaṭitañca .. dūṣīviṣaṃ viṣamevāgnyādyupaghātena svalpa-
prabhāvam . yata uktam .
“jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā
dāvāgnivātātapaśodhitañca .
svabhāvato vā guṇaviprayuktaṃ
viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti” ..
guṇaviprayuktaṃ guṇaviyuktaṃ tat . udaraṃ śītatādiṣu
kupyati . dūṣīviṣasya kopāt . mūrcchātiviṣayo-
gāt . prasaktaṃ nirantaraṃ etadeva sannipātodaram .
tantrāntare dūṣyodaraṃ kīrttitam . athavā parasparaṃ
dūṣayantīti doṣā eva dūṣyāḥ taiḥ kṛtamudaraṃ dūṣyo-
daram .. * .. plīhodaramāha .
“varddhate plīhavṛddhyā yadvidyāt plīhodaraṃ hi tat .
tadvāme varddhate pārśve nimittaṃ tasya tatra yat ..
pravṛddhaplīhaliṅgāni yānyuktāni bhiṣagvaraiḥ .
plīhodare'pi dṛśyante tāni sarvvāṇi dehinām” ..
plīhodarasyaiva bhedo yakṛddālyudaraṃ na punaradhika-
mityāha . “savyānyapārśve yakṛti pravṛddhe jñeyaṃ yakṛ-
ddālyudaraṃ tadeva” . yakṛddālayati doṣairbhedayatīti
yakṛddālyudaraṃ tadeva udarameva .. * .. baddhagudamāha .
“yasyānnamannairupalepibhirvvā,
bālāśmabhirvvā pihitaṃ yathāvat .
sañcīyate yasya malaḥ sadoṣaḥ,
śanaiḥ śanaiḥ śaṅkaravacca nāḍyām ..
nirudhyate yasya gude purīṣaṃ
nireti kṛcchrādapi cālpamalpam .
hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti
tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti” ..
upalepibhiḥ picchilairannaiḥ śākaśālukādibhiḥ .
bālāśmabhiḥ bālukābhiḥ karkkarairvvā bālaiḥ keśaiḥ
aśmabhiḥ pāṣāṇairvvā . yathāvat yasya yat sambhavati .
malaḥ purīṣam . śaṅkaravat saṃmārjjanīkṣiptatṛṇa-
dhūlyādivat . “śaṅkaro'vakaraḥ pumān” ityamaraḥ .
śaṅkaro ghūṇa iti loke . nāḍyāṃ antranāḍyām .
hṛnnābhimadhye hṛnnābhyormadhye .. * .. kṣatodaramāha .
“śalyaṃ yathānnopahataṃ yadantraṃ
bhuktaṃ bhinattyāgatamanyathā vā .
tasmāt kṣato'ntrāt salilaprakāśaḥ
srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ ..
nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ
nistudyate dālyati cātimātram .
etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ
dakodaraṃ kīrttayato nibodha” ..
śalyaṃ karkkarādi . annopahataṃ annanihitam . bhuktaṃ
yadantraṃ bhinatti . tathā anyathā āgataṃ bhojanaṃ
vinā āgataṃ śarādi . tadapi yadantraṃ bhinatti
etadupalakṣaṇam . jṛmbhaṇamatyaśanaṃ vā yadantraṃ
bhinatti . yata uktaṃ carake .
“śarkkarātṛṇakāṣṭhāsthikaṇṭakairannasaṃyutaḥ .
bhidyetāntraṃ yadā bhuktaṃ jṛmbhayātyaśanena vā” .. iti .
tasmāt bhinnādantrāt . gudatastu bhūyaḥ antrāt
saṃsrutya punargudataḥ sravedityarthaḥ . dālyati vidī-
ryyataiva . padasiddhirārṣatvāt . etat kṣatodaraṃ
tantrāntare parisrāvyudaraṃ pradiṣṭam .. * ..
udakodaramāha .
“yat snehapīto'pyanuvāsito vā,
vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ .
pibejjalaṃ śītalamāśu tasya
srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni ..
snehopalipteyvathavāpi teṣū-
dakodaraṃ pūrvvavadabhyupaiti .
snigdhaṃ mahattat parivṛttanābhi
samātataṃ pūrṇamivāmbunā ca” ..
yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca
śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat” ..
snehapītaḥ pītaityatrādhyavasitāditvāt karttari
ktaḥ paścāt snehaṃ pītaḥ snehapīta iti tatpuruṣaḥ .
tena snehaṃ pītavānityarthaḥ . anuvāsito vā gṛhī-
tānuvāsanavastiḥ . vāntaḥ atrāpi pūrvvavat karttari
ktaḥ tena vāntavānityarthaḥ . evaṃ viriktaḥ virikta-
bān . tathā nirūḍhaḥ gṛhītanirūḍhavastiḥ . sa
cedāśu śītalaṃ jalaṃ pibet . tasya tadvahāni jala-
vahāni srotāṃsi duṣyanti svakarmmaduṣṭāni bhavanti
jalavaheṣu srotaḥsu duṣṭeṣu satsu annarase upasne-
hanyāyena vahirbhūte dakodaramāyāti . athavā
teṣu udakavaheṣu srotaḥsu snehopalipteṣu pūrvvavat
yathāpūrvvam . annarase upasnehanyāyena vahirniḥsṛte
dakodaramāyāti . tathā jale'pi vahirniḥsṛte
dakodaramāyāti . tat udaram . parivṛttanābhi
gambhīranābhi . samātataṃ stabdham . yathā dṛtiḥ
carmmamayaṃ jalāharaṇapātram . kṣubhyati antarjala-
dolanena sañcalati kampate vahiḥ śabdāyate kampa-
mānaṃ sat śabdaṃ karoti .. * ..
sādhyāsādhyalakṣaṇamāha .
“janmanaivodaraṃ sarvvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam .
balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam” ..
balinaḥajātāmbu navotthitañca yatnasādhyamityanvayaḥ .
“paścādbaddhagudaṃ tūrddhvaṃ sarvvaṃ jātodakaṃ tathā .
prāyo bhavatyabhāvāya chidrāntrañca dakodaram” ..
chidrāntraṃ śarādinā chidramantraṃ yasya tadudaraṃ abhā-
vāyaṃ bhavati .. * ..
jātodakasyodarasya lakṣaṇamāha . carakaḥ .
“payaḥpūrṇā dṛtiriva kṣobhe śabdakaraṃ mṛdu .
apravyaktaśiraḥśūlaṃ nitāntamudaraṃ mahat ..
ālasyamāsyavairasyaṃ mūtraṃ bahu sakṛcchrataḥ .
jātodakasya liṅgaṃ syānmando'gniḥ pāṇḍutāpi ca ..
śūlākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam .
balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇañca varjjayet” ..
śūlākṣasthāne śūnākṣamiti ca pāṭhaḥ . kuṭilīpasthaṃ
vakramehanam . upaklinnatanutvacaṃ . upari ārdrā tanvo
tyagyasya . taṃ udariṇam .
“pārśvabhaṅgānnavidveṣaśophātīsārapīḍitam .
viriktaṃ cāpyudariṇaṃ pūryyamāṇaṃ vivarjjayet” ..
viriktamapi pūryyamāṇaṃ pūryyamāṇodaraṃ udariṇaṃ
vivarjjayet .. * ..
athodarasya cikitsā .
“eraṇḍatailaṃ daśamūlamiśraṃ
gomūtrayuktastriphalāraso vā .
nihanti vātodaraśothaśūlān
kvāthaḥ samūtro daśamūlajaśca ..
kuṣṭhaṃ dantī yavakṣāraḥ pāṭhā trilavaṇaṃ vacā .
śuṇṭhī coṣṇāmbunā pītā vātodararujāpahā” ..
kuṣṭhādicūrṇam .. * ..
“laśunasya tulāmekāṃ jaladroṇe vipācayet .
trikaṭu triphalā dantī hiṅga saindhavacitrakam ..
devadāru vacā kuṣṭhaṃ madhu śigruḥ punarnavā .
sauvarccalaṃ viḍaṅgāni dīpyako gajapippalī ..
eteṣāṃ palikān bhāgān trivṛtaḥ ṣaṭpalāni ca .
piṣṭvā kaṣāyeṇaitena tailaṃ mṛdvagninā pacet ..
tatpibet prātarutthāya yathāgnibalamātrayā .
nihanti sakalān rogān udarāṇi viśeṣataḥ ..
mūtrakṛcchramudāvarttamantravṛddhigudakramīn .
pārśvakukṣibhavaṃ śūlamāmaśūlamarocakam ..
yakṛdaṣṭhīlikānāhān plīhānaṃ cāṅgavedanām .
māsamātreṇa naśyaṃnti aśītirvātajā gadāḥ” ..
iti rasonatailam .. * ..
“pittodareṣu balinaṃ pūrvvameva virecayet .
durbbalaṃ hanuvāṣpādau śodhayet sauravastinā .
saṃjātabalakāyāgniṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet ..
payasā ca trivṛtkalkairuvūkasya śṛtena ca ..
pippalyādigaṇenājyaṃ pācitaṃ pāyayedbhiṣak .
naraṃ pathyabhujaṃ nityaṃ kaphodaranivṛttaye” .. * ..
“nāgaratriphalākalkairdadhyambuparipeṣitaiḥ .
pācitaṃ tailamājyañca pibet sarvvodarāpaham” ..
iti nāgarāditailaṃ ghṛtañca .. * ..
“śāliyaṣṭikagodhūmayavanīvārabhojanam .
nirūho recanaṃ śreṣṭhaṃ sarvveṣu jaṭhareṣa ca ..
ānūṣamodanaṃ māṃsaṃ śākaṃ piṣṭakṛtaṃ tilāḥ .
vyāyāmañca divāsvapnapānapānāni varjjayet ..
tathogralavaṇoṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca .
nādyādannāni jaṭhare toyapānañca varjjayet ..
udarāṇāṃ malāḍhyatvādbahuśaḥ śodhanaṃ hitam .
kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā pibenmūtreṇa vāsakṛt” .. * ..
“vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam .
śarkkarāmaricopetaṃ svādu pittodarī pibet ..
yavānīhapuṣājājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī .
sannipātodarī yuktaṃ trikaṭukṣārasaindhavaiḥ ..
yavānī hapuṣā dhānyaṃ triphalā copakuñcikā .
kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭī vacā ..
śatāhvā ñīrako vyoṣaṃ svarṇakṣīrī ca citrakam .
dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam ..
viḍaḍgañca samāṃsāni dantyā bhāgatrayaṃ bhavet .
trivṛdviśāle dviguṇe sātalā syāccaturguṇā ..
eṣa nārāyaṇo nāmnā cūrṇo rogagaṇāpahaḥ .
enaṃ prāpya nivarttante rogā viṣṇumivāsurāḥ ..
takreṇodarabhiḥ peyo gulmibhirvādarāmbunā .
ānaddhavāte surayā vātaroge prasannayā ..
dadhimaṇḍena viḍabandhe dāḍimāmbubhirarśase .
parikarttaṣu vṛkṣāmlairuṣṇāmbubhirajīrṇake ..
bhagandare pāṇḍuroge kāse śvāse galagrahe .
hṛdroge grahaṇīroge kuṣṭhe mande'nale jvare ..
daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe .
yathārhaṃ snigdhakoṣṇena peyabhetadvirecanam” ..
upakuñcikā kāravī ca vṛhajjīrakaḥ . yasya maga-
railā nāma iti loke . tasya bhāgadvayaṃ grāhyaṃ puna-
rukteḥ . svarṇakṣīrī coka iti loke . viśālā
indravāruṇī . sātalā sīhuṇḍabhedaḥ sātaletyeva
prasiddhā . parikartto gude parikarttanavat pīḍā
iti nārāyaṇacūrṇam .. * ..
“snukkṣīradantītriphalāviḍaṅga-
siṃhītrivṛccitrakasūryyakalkaiḥ .
ghṛtaṃ vipakvaṃ kuḍavapramāṇaṃ
toyena tasyākṣasamena karṣam ..
pītoṣṇamambho'nupibedvireke
peyaṃ rasaṃ vā prapibedvidhijñaḥ .
nārācamenaṃ jaṭharāmayānā-
muktaṃ prayuktaṃ pravadanti santaḥ” ..
iti nārācaghṛtam .. * ..
“vajrāṇḍyāḥ karṣamātrāyāḥ kalkaṃ dadhyādiveṣṭitam .
nigiledvāriṇā nityamudaravyādhiśāntaye” ..
vajrāṇḍī śūraṇapatro māṇabhedaḥ . vajrāṇḍī iti
loke .. * ..
“punarnavādāruniśāsaviśvā-
paṭolapathyāḥ picumarddadāru .
sanāgaracchinnaruheti sarvvaiḥ
kṛtaḥ kaṣāyo vidhinā vidhijñaiḥ ..
gomūtrayuk guggulunā ca yuktaḥ
pītaḥ prabhāte niyataṃ narāṇām .
sarvvāṅgaśothodarapārśvaśūla-
śvāsānvitaṃ pāṇḍugadaṃ nihanti” ..
punarnavādikvāthaḥ . ityudarādhikāraḥ . iti bhāva-
prakāśaḥ .. (“udaraṃ stimitaṃ guru” iti vaidyaka-
mādhavakaradhṛtarugviniścayagranthaḥ . asya śabdasya
rogaviśeṣavācyatve'nyāviśeṣavācyavivṛttirudararo-
gaśabde jñātavyā ..)