udakaparīkṣā
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 183, col. 3.
udaka—parīkṣā f. ‘water-trial’, a kind of ordeal
Comm. on
Yājñ.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 5,
p. 1169.
udakaparīkṣā (
u° + pa°) f.
Wasserprobe (als Gottesurtheil)
ŚKDR.; vgl.
STENZLER in
Z. d. d. m. G. 9, 671. fgg.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 227, col. 1.
udakaparīkṣā f. Wasserprobe (als Gottesurtheil).
Vācaspatyam
☞
p. 1132, col. 2.
udakaparīkṣā strī vivādādau laukikapramāṇālābhe kāryye
divyaśapathabhede tatprakāraśca mitā0 vya0 . “satyena
mābhirakṣa tvaṃ varuṇetyabhiśāpya kam . nābhidaghnodakasthasya
gṛhītvorū jalaṃ viśet” yā0 uktaḥ . prapañcastu mitā0
vya0 . di0 tatve ca anusandheyaḥ .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 229.
udakaparīkṣā , strī, (udakasya udakena vā parīkṣā .)
divyaviśeṣaḥ . yathā . athodakaparīkṣā .
pitāmahaḥ .
“toyasyātha pravakṣyāmi vidhiṃ dharmmyaṃ sanātanam .
maṇḍalaṃ puṣpadhūpābhyāṃ kārayet suvicakṣaṇaḥ ..
śarān saṃpūjayedbhaktyā vaiṇavañca dhanustathā” .
tatra prathamato varuṇaṃ pūjayet . yathā nāradaḥ .
“gandhamālyaiḥ surabhibhirmadhukṣīraghṛtādibhiḥ .
varuṇāya prakurvvīta pūjāmādau samāhitaḥ” ..
tato dharmmāvāhanādisakaladevatāpūjāhomasama-
ntrakapratijñāpatraśironiveśāntaṃ karmma kuryyāt .
kātyāyanaḥ .
“śarāṃstvanāyasāgrāṃstu prakurvvīta viśuddhaye .
veṇukāṣṭhamayāṃścaiva kṣeptā ca sudṛḍhaṃ kṣipet” ..
pitāmahaḥ .
“kṣeptā ca kṣatriyaḥ kāryyastadvṛttirbrāhmaṇo'thavā ..
akrūrahṛdayaḥ śāntaḥ sopavāsastathā śuciḥ ..
iṣūnna prakṣipeddhīmān mārute vāti vā bhṛśam .
viṣame bhūpradeśe ca vṛkṣasthāṇusamākule” .. * ..
nāradaḥ .
“krūraṃ dhanuḥ saptaśataṃ madhyamaṃ ṣaṭśataṃ matam .
mandaṃ pañcaśataṃ proktameṣa jñeyo dhanurvidhiḥ” ..
aṅgulīnāṃ saptādhikaṃ śataṃ yasya dhanuṣaḥ parimāṇaṃ
tat saptaśatam . evaṃ ṣaṭśatādikam .. * ..
pitāmahaḥ .
“madhyamena tu cāpena prakṣipettu śaratrayam .
hastānāntu śate sārddhe lakṣyaṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ ..
teṣāñca preṣitānāntu śarāṇāṃ śāstradarśanāt .
madhyamastu śaro grāhyaḥ puruṣeṇa balīyasā ..
śarāṇāṃ patanaṃ grāhyaṃ sarpaṇaṃ parivarjayet .
sarpan sarpan śaro yāti dūrāddūrataraṃ yataḥ” ..
patanaṃ grāhyamiti śarapatanasthānaparyyantaṃ gacchedi-
tyarthaḥ . tena prasaraṇapakṣe'pi patanasthānakaśara-
grahaṇaṃ tataśca prathamataḥ puruṣāntareṇa tatsthāne śaraḥ
ānetavyaḥ .. * .. nāradaḥ .
“nadīṣu nātivegāsu taḍāgeṣu saraḥsu ca .
hradeṣu sthiratoyeṣu kuryyāt puṃsāṃ nimajjanam” ..
nātivegāsu sthitivirodhivegaśūnyāsu .. * ..
viṣṇuḥ . paṅkaśaivāladuṣṭagrāhamatsyajalaukādivarjjite
tasya nābhimātrajale magnasyārāgadveṣiṇaḥ puruṣa-
syānyasyorū gṛhītvā abhimantritāmbhaḥ praviśet .
tatsamakālañca nātikrūramṛdunā dhanuṣā puruṣo-
'paraḥ śaramokṣaṃ kuryyāditi tasya śādhyasyetyarthaḥ .
anyathā tasyeti vyatha syāt .. * ..
anyapuruṣasya stambhadhāraṇamāha smṛtiḥ .
“udake prāṅmukhastiṣṭheddharmmasthūṇāṃ pragṛhya ca” .. * ..
prāḍvivākakartṛkajalābhimantraṇamāha pitāmahaḥ .
toya tvaṃ prāṇināṃ prāṇaḥ mṛṣṭerādyantu nirmmitam .
śuddheśca kāraṇaṃ proktaṃ dravyāṇāṃ dehināṃ tathā ..
atastvaṃ darśayātmānaṃ śubhāśubhaparīkṣaṇe” .. * ..
śodhyakarttṛkābhimantraṇamāha yājñavalkyaḥ .
“satyena mābhirakṣasva varuṇetyabhiśāpya kam .
nābhimātrodasthasya gṛhītvorū jalaṃ viśet” ..
mā māṃ . abhiśāpya śapathaṃ kārayitvā . kaṃ
jalam . viśet nimajjet .. * .. toraṇañca nima-
jjanasamīpe same sthāne śodhyakarṇapramāṇocchritaṃ
kāryyam . yathā nāradaḥ .
“gatvā tu tajjalasthānaṃ taṭe toraṇamucchritam .
kurvvīta karṇamātrantu bhūmibhāge same śucau” .. * ..
śaramokṣe viśeṣamāhaturnāradavṛhaspatī .
“śaraprakṣepaṇasthānādyuvā javasamanvitaḥ .
gacchet paramayā śaktyā yatrāsau madhyamaḥ śaraḥ ..
madhyamaṃ śaramādāya puruṣo'nyastathāvidhaḥ .
pratyāgacchettu vegena yataḥ sa puruṣo gataḥ ..
āgatastu śaragrāhī na paśyati yadā jale .
antarjjalagataṃ samyak tadā śuddhiṃ vinirddiśet ..
anyathā na viśuddhaḥ syādekāṅgasyāpi darśanāt .
sthānādvānyatra gamanādyasmin pūrvvaṃ niveśayet” .. * ..
javinau viśeṣayati nāradaḥ .
“pañcāśato dhāvakānāṃ yau syātāmadhikau jave .
tau ca tatra niyoktavyau śarānayanakarmmaṇi” ..
ekāṅgasya darśanāditi karṇādyabhiprāyeṇa .
“śiromātrantu dṛśyeta na karṇau nāpi nāsike .
apsu praveśane yasya śuddhaṃ tamapi nirddhiśet” ..
iti viśeṣābhidhānāt . kātyāyanaḥ .
“nimajyotplavate yastu dṛṣṭaścet prāṇinā naraḥ .
punastatra nimajjeta daṃśacihnavibhāvitaḥ” ..
jalāntargatamatsyajalaukādinā daṣṭaḥ samutplavate yadi
tadā daṣṭe dṛṣṭe punarnimajjanīya ityarthaḥ .. * ..
pitāmahaḥ .
“gantuścāpi ca karttuśca samaṃ gamanamabhajjanam .
gacchet toraṇamūlāttu śarasthāna javī naraḥ ..
tasmin gate dvitīyo'pi vegādādāya śāyakam .
gacchettoraṇamūlantu yataḥ sa puruṣo gataḥ ..
āgatastu śaragrāhī na paśyati yadā jale .
antarjjalagataṃ samyak tataḥ śuddhiṃ vinirddiśet” ..
atra majjanasamakālagamanābhidhānāt śaramokṣa-
samakālaṃ gamanaṃ śūlapāṇyuktamayuktam . majjanasama-
kālakṣiptaṃ madhyamaṃ śaramādāyetyaparamuktamapi pramā-
ṇaśūnyam . tataśca triṣu śareṣu mukteṣu eko vega-
vān madhyamaśarapatanasthānaṃ gatvā tamādāya tatraiva
tiṣṭhati . anyastu puruṣo vegavān śaramokṣasthāne
toraṇamūle tiṣṭhati evaṃ sthitayostṛtīyāyāṃ kara-
tālikāyāṃ prāḍvivākadattāyāṃ śodhyo nima-
jjati tatsamakālameva toraṇamūlasthito'pi druta-
taraṃ madhyamaśarapatanasthānaṃ gacchati śaragrāhī ca
tasmin prāpte drutataraṃ toraṇamūlaṃ prāpyāntarjjala-
gataṃ yadi na paśyati tadā śuddho bhavatīti varttu-
lārthaḥ .. * .. * .. tatra prayogaḥ . uktalakṣaṇajalā-
śayanikaṭe tathā toraṇaṃ vidhāya uktadeśe lakṣyaṃ
kṛtvā toraṇasamīpe saśaraṃ dhanuḥ saṃpūjya jalā-
śaye varuṇamāvāhya pūjayitvā tattīre dhammādīṃśca
devān havanāntamiṣṭvā dakṣiṇāṃ kṛtvā śodhyasya
śirasi pratijñāpatraṃ baddhā prāḍvivāko jalamabhi-
mantrayet . vakṣyamāṇamantreṇa .
om̐ “toya tvaṃ prāṇināṃprāṇaḥ sṛṣṭerādyantu nirmmitam .
śuddheśca kāraṇaṃ proktaṃ dravyāṇāṃ dehināṃ tathā ..
atastvaṃ darśayātmānaṃ śubhāśubhaparīkṣaṇe” . iti ..
śodhyastu om̐ “satyena mābhirakṣasva varuṇa” ityanena
jalamabhimantrya gṛhītasthūṇasya śodhyanābhimātroda-
kāvasthitasya balīyasaḥ prāṅmukhasya puruṣasya samīpaṃ
jalamadhye gacchet . tataḥ śareṣu triṣu mukteṣu madhyama-
śarapātasthāne madhyamaśaraṃ gṛhītvā javinyekasmin
puruṣe sthite anyasmiṃśca toraṇamūlasthite prāḍvivā-
kena tālatraye datteśodhyo gṛhītasthūṇaprāṅmukhapuru-
ṣasyorū gṛhītvā nimajjati tatsamakālameva to-
raṇamūlastho'pi madhyamaśarasthānaṃ drutaṃ gacchati .
tataḥ śaragrāhī ca tasmin prāpte drutaṃ toraṇamūlaṃ
prāpya jalāntaḥsthaṃ yadi na paśyati tadā śuddhaḥ .
karṇādyaṅgaṃ vinā śiromātradarśane'pi śuddhaḥ .
majjanasthānādanyatragamane'pyaśuddhaḥ . tato dakṣiṇā-
dikaṃ dadyāt” . iti divyatattvam ..