• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udakaparīkṣā


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 183, col. 3.
    udaka—parīkṣā f. ‘water-trial’, a kind of ordeal Comm. on Yājñ.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 5, p. 1169.
    udakaparīkṣā (u° + pa°) f. Wasserprobe (als Gottesurtheil) ŚKDR.; vgl. STENZLER in Z. d. d. m. G. 9, 671. fgg.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 227, col. 1.
    udakaparīkṣā f. Wasserprobe (als Gottesurtheil).

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1132, col. 2.
    udakaparīkṣā strī vivādādau laukikapramāṇālābhe kāryye
    divyaśapathabhede tatprakāraśca mitā0 vya0 . “satyena
    mābhirakṣa tvaṃ varuṇetyabhiśāpya kam . nābhidaghnodakasthasya
    gṛhītvorū jalaṃ viśet” yā0 uktaḥ . prapañcastu mitā0
    vya0 . di0 tatve ca anusandheyaḥ .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 229.
    udakaparīkṣā , strī, (udakasya udakena vā parīkṣā .)
    divyaviśeṣaḥ . yathā . athodakaparīkṣā .
    pitāmahaḥ .
    “toyasyātha pravakṣyāmi vidhiṃ dharmmyaṃ sanātanam .
    maṇḍalaṃ puṣpadhūpābhyāṃ kārayet suvicakṣaṇaḥ ..
    śarān saṃpūjayedbhaktyā vaiṇavañca dhanustathā” .
    tatra prathamato varuṇaṃ pūjayet . yathā nāradaḥ .
    “gandhamālyaiḥ surabhibhirmadhukṣīraghṛtādibhiḥ .
    varuṇāya prakurvvīta pūjāmādau samāhitaḥ” ..
    tato dharmmāvāhanādisakaladevatāpūjāhomasama-
    ntrakapratijñāpatraśironiveśāntaṃ karmma kuryyāt .
    kātyāyanaḥ .
    “śarāṃstvanāyasāgrāṃstu prakurvvīta viśuddhaye .
    veṇukāṣṭhamayāṃścaiva kṣeptā ca sudṛḍhaṃ kṣipet” ..
    pitāmahaḥ .
    “kṣeptā ca kṣatriyaḥ kāryyastadvṛttirbrāhmaṇo'thavā ..
    akrūrahṛdayaḥ śāntaḥ sopavāsastathā śuciḥ ..
    iṣūnna prakṣipeddhīmān mārute vāti vā bhṛśam .
    viṣame bhūpradeśe ca vṛkṣasthāṇusamākule” .. * ..
    nāradaḥ .
    “krūraṃ dhanuḥ saptaśataṃ madhyamaṃ ṣaṭśataṃ matam .
    mandaṃ pañcaśataṃ proktameṣa jñeyo dhanurvidhiḥ” ..
    aṅgulīnāṃ saptādhikaṃ śataṃ yasya dhanuṣaḥ parimāṇaṃ
    tat saptaśatam . evaṃ ṣaṭśatādikam .. * ..
    pitāmahaḥ .
    “madhyamena tu cāpena prakṣipettu śaratrayam .
    hastānāntu śate sārddhe lakṣyaṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ ..
    teṣāñca preṣitānāntu śarāṇāṃ śāstradarśanāt .
    madhyamastu śaro grāhyaḥ puruṣeṇa balīyasā ..
    śarāṇāṃ patanaṃ grāhyaṃ sarpaṇaṃ parivarjayet .
    sarpan sarpan śaro yāti dūrāddūrataraṃ yataḥ” ..
    patanaṃ grāhyamiti śarapatanasthānaparyyantaṃ gacchedi-
    tyarthaḥ . tena prasaraṇapakṣe'pi patanasthānakaśara-
    grahaṇaṃ tataśca prathamataḥ puruṣāntareṇa tatsthāne śaraḥ
    ānetavyaḥ .. * .. nāradaḥ .
    “nadīṣu nātivegāsu taḍāgeṣu saraḥsu ca .
    hradeṣu sthiratoyeṣu kuryyāt puṃsāṃ nimajjanam” ..
    nātivegāsu sthitivirodhivegaśūnyāsu .. * ..
    viṣṇuḥ . paṅkaśaivāladuṣṭagrāhamatsyajalaukādivarjjite
    tasya nābhimātrajale magnasyārāgadveṣiṇaḥ puruṣa-
    syānyasyorū gṛhītvā abhimantritāmbhaḥ praviśet .
    tatsamakālañca nātikrūramṛdunā dhanuṣā puruṣo-
    'paraḥ śaramokṣaṃ kuryyāditi tasya śādhyasyetyarthaḥ .
    anyathā tasyeti vyatha syāt .. * ..
    anyapuruṣasya stambhadhāraṇamāha smṛtiḥ .
    “udake prāṅmukhastiṣṭheddharmmasthūṇāṃ pragṛhya ca” .. * ..
    prāḍvivākakartṛkajalābhimantraṇamāha pitāmahaḥ .
    toya tvaṃ prāṇināṃ prāṇaḥ mṛṣṭerādyantu nirmmitam .
    śuddheśca kāraṇaṃ proktaṃ dravyāṇāṃ dehināṃ tathā ..
    atastvaṃ darśayātmānaṃ śubhāśubhaparīkṣaṇe” .. * ..
    śodhyakarttṛkābhimantraṇamāha yājñavalkyaḥ .
    “satyena mābhirakṣasva varuṇetyabhiśāpya kam .
    nābhimātrodasthasya gṛhītvorū jalaṃ viśet” ..
    mā māṃ . abhiśāpya śapathaṃ kārayitvā . kaṃ
    jalam . viśet nimajjet .. * .. toraṇañca nima-
    jjanasamīpe same sthāne śodhyakarṇapramāṇocchritaṃ
    kāryyam . yathā nāradaḥ .
    “gatvā tu tajjalasthānaṃ taṭe toraṇamucchritam .
    kurvvīta karṇamātrantu bhūmibhāge same śucau” .. * ..
    śaramokṣe viśeṣamāhaturnāradavṛhaspatī .
    “śaraprakṣepaṇasthānādyuvā javasamanvitaḥ .
    gacchet paramayā śaktyā yatrāsau madhyamaḥ śaraḥ ..
    madhyamaṃ śaramādāya puruṣo'nyastathāvidhaḥ .
    pratyāgacchettu vegena yataḥ sa puruṣo gataḥ ..
    āgatastu śaragrāhī na paśyati yadā jale .
    antarjjalagataṃ samyak tadā śuddhiṃ vinirddiśet ..
    anyathā na viśuddhaḥ syādekāṅgasyāpi darśanāt .
    sthānādvānyatra gamanādyasmin pūrvvaṃ niveśayet” .. * ..
    javinau viśeṣayati nāradaḥ .
    “pañcāśato dhāvakānāṃ yau syātāmadhikau jave .
    tau ca tatra niyoktavyau śarānayanakarmmaṇi” ..
    ekāṅgasya darśanāditi karṇādyabhiprāyeṇa .
    “śiromātrantu dṛśyeta na karṇau nāpi nāsike .
    apsu praveśane yasya śuddhaṃ tamapi nirddhiśet” ..
    iti viśeṣābhidhānāt . kātyāyanaḥ .
    “nimajyotplavate yastu dṛṣṭaścet prāṇinā naraḥ .
    punastatra nimajjeta daṃśacihnavibhāvitaḥ” ..
    jalāntargatamatsyajalaukādinā daṣṭaḥ samutplavate yadi
    tadā daṣṭe dṛṣṭe punarnimajjanīya ityarthaḥ .. * ..
    pitāmahaḥ .
    “gantuścāpi ca karttuśca samaṃ gamanamabhajjanam .
    gacchet toraṇamūlāttu śarasthāna javī naraḥ ..
    tasmin gate dvitīyo'pi vegādādāya śāyakam .
    gacchettoraṇamūlantu yataḥ sa puruṣo gataḥ ..
    āgatastu śaragrāhī na paśyati yadā jale .
    antarjjalagataṃ samyak tataḥ śuddhiṃ vinirddiśet” ..
    atra majjanasamakālagamanābhidhānāt śaramokṣa-
    samakālaṃ gamanaṃ śūlapāṇyuktamayuktam . majjanasama-
    kālakṣiptaṃ madhyamaṃ śaramādāyetyaparamuktamapi pramā-
    ṇaśūnyam . tataśca triṣu śareṣu mukteṣu eko vega-
    vān madhyamaśarapatanasthānaṃ gatvā tamādāya tatraiva
    tiṣṭhati . anyastu puruṣo vegavān śaramokṣasthāne
    toraṇamūle tiṣṭhati evaṃ sthitayostṛtīyāyāṃ kara-
    tālikāyāṃ prāḍvivākadattāyāṃ śodhyo nima-
    jjati tatsamakālameva toraṇamūlasthito'pi druta-
    taraṃ madhyamaśarapatanasthānaṃ gacchati śaragrāhī ca
    tasmin prāpte drutataraṃ toraṇamūlaṃ prāpyāntarjjala-
    gataṃ yadi na paśyati tadā śuddho bhavatīti varttu-
    lārthaḥ .. * .. * .. tatra prayogaḥ . uktalakṣaṇajalā-
    śayanikaṭe tathā toraṇaṃ vidhāya uktadeśe lakṣyaṃ
    kṛtvā toraṇasamīpe saśaraṃ dhanuḥ saṃpūjya jalā-
    śaye varuṇamāvāhya pūjayitvā tattīre dhammādīṃśca
    devān havanāntamiṣṭvā dakṣiṇāṃ kṛtvā śodhyasya
    śirasi pratijñāpatraṃ baddhā prāḍvivāko jalamabhi-
    mantrayet . vakṣyamāṇamantreṇa .
    om̐ “toya tvaṃ prāṇināṃprāṇaḥ sṛṣṭerādyantu nirmmitam .
    śuddheśca kāraṇaṃ proktaṃ dravyāṇāṃ dehināṃ tathā ..
    atastvaṃ darśayātmānaṃ śubhāśubhaparīkṣaṇe” . iti ..
    śodhyastu om̐ “satyena mābhirakṣasva varuṇa” ityanena
    jalamabhimantrya gṛhītasthūṇasya śodhyanābhimātroda-
    kāvasthitasya balīyasaḥ prāṅmukhasya puruṣasya samīpaṃ
    jalamadhye gacchet . tataḥ śareṣu triṣu mukteṣu madhyama-
    śarapātasthāne madhyamaśaraṃ gṛhītvā javinyekasmin
    puruṣe sthite anyasmiṃśca toraṇamūlasthite prāḍvivā-
    kena tālatraye datteśodhyo gṛhītasthūṇaprāṅmukhapuru-
    ṣasyorū gṛhītvā nimajjati tatsamakālameva to-
    raṇamūlastho'pi madhyamaśarasthānaṃ drutaṃ gacchati .
    tataḥ śaragrāhī ca tasmin prāpte drutaṃ toraṇamūlaṃ
    prāpya jalāntaḥsthaṃ yadi na paśyati tadā śuddhaḥ .
    karṇādyaṅgaṃ vinā śiromātradarśane'pi śuddhaḥ .
    majjanasthānādanyatragamane'pyaśuddhaḥ . tato dakṣiṇā-
    dikaṃ dadyāt” . iti divyatattvam ..