udāvarttaḥ
See also
udāvarta,
udāvartaḥ,
udāvartta.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 237.
udāvarttaḥ , puṃ, (ut + āṅ + vṛt + ghañ .) roga-
viśeṣaḥ . tatparyyāyaḥ . gudagrahaḥ 2 . iti hema-
candraḥ .. malamūtravāyurodhakarogaḥ tasya nidānaṃ
saṃprāptiśca . yathā nidāne .
“vātaviṇmūtrajṛmbhāsrukṣavodgāravamīndriyam .
kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇāṃ dhṛtyodāvarttasambhavaḥ” ..
(aparañcāsya sanidānasaṃprāptika lakṣaṇaṃ yathā, —
“kaṣāyatiktoṣaṇarūkṣabhojyaiḥ
sandhāraṇābhojanamaithunaiśca .
pakvāśaye kupyati cedapānaḥ
srotāṃsyadhogāni balī sa ruddhvā ..
karoti viṇmūtrasamīrasaṅgaṃ
kramādudāvarttamataḥ sughoram .
rugvastihṛtkukṣyudareṣvabhīkṣṇaṃ
sa pṛṣṭhapārśveṣvatidāruṇā syāt ..
ādhmānahṛllāsavikarttikāśca
todo'vipākaśca savastiśothaḥ .
varcco'pravṛttirjaṭhare ca gaṇḍā-
nyūrddhvañca vāyurvvihito gude syāt ..
kṛcchreṇa śukrasya cirātpravṛttiḥ
syādvā tanuḥ syāt khararūkṣaśītā .
tataśca rogā jvaramūtrakṛcchra-
pravāhikāhṛdgrahaṇīpradoṣāḥ ..
vamyāndhya-bādhiryya-śiro'bhitāpa-
vātodarāṣṭhīlamanovikārāḥ .
tṛṣṇāsrapittārucigulmakāsa-
śvāsapratiśyārdditapārśvarogāḥ .
anye ca rogā bahavo'nilotthāḥ
bhavantyudāvarttakṛtāḥ sughorāḥ” ..
asya cikitsā yathā, —
“taṃ tailaśītajvaranāśanoktaiḥ,
svedairyathoktaiḥ pravilīnadoṣam .
upācaredvarttinirūhavasti-
snehairvirekairanulomanānnaiḥ .. * ..
śyāmātrivṛnmāgadhikāgnicūrṇaṃ
gomūtrapiṣṭaṃ daśabhāgamāṣam .
sanīlikāṃ dvirlavaṇāṃ guḍena
varttiṃ karāṅguṣṭhanibhāṃ vidadhyāt ..
piṇyākasauvarccalahiṅgubhirvvā
sasarṣapatryūṣaṇayāvaśūkaiḥ .
krimighnakampillakaśaṅkhinībhiḥ
sudhārkajakṣīraguḍairyutābhiḥ .
syāt pippalīsarṣaparāṭhaveśma-
dhūmaiḥ sagomūtraguḍaiśca varttiḥ .. * ..
śyāmāphalekṣu sapippalīkaṃ
nāḍyāthavā tat pradhamettu cūrṇam .
rakṣoghnatumbīkarahāṭakṛṣṇā-
cūrṇaṃ sajīmūtakasaindhavaṃ vā .. * ..
snigdhe gude tānyanulomayanti
narasya varcco'nilamūtrasaṅgam .
teṣāṃ vighāte tu bhiṣagvidadhyāt
svabhyaktasusvinnatanornirūham ..
ūrddhvānulomauṣadhamūtrataila-
kṣārāmla-vātaghnayutaṃ sutīkṣṇam .. * ..
vāte'dhike'mlaṃ lavaṇaṃ satailaṃ
kṣīreṇa pitte tu kaphe samūtram .
samūtravarcco'nilasaṅgamāśu
gudaṃ śirāśca praguṇīkaroti .. * ..
trivṛtsudhāpatratilādiśākaṃ
grāmyaudakānūparasairyavānnam .
anyaiśca sṛṣṭānilamūtraviḍbhi-
radyāt prasannāguḍasīdhupāyī .. * ..
bhūyo'nubandhe tu bhavedvirecyo
mūtraprasannādadhimaṇḍayuktaiḥ” .. * ..
dviruttaraṃ hiṅguvacāgnikuṣṭhaṃ
suvarccikā caiva viḍaḍgacūrṇam .
sukhāmbunānāhavisūcikārtti-
hṛdrogagulmorddhvasamīraṇaghnam .. * ..
vacābhayācitrakayāvaśūkān
sapippalīkātiviṣān sakuṣṭhān .
uṣṇāmbunānāhavimūḍhavātān
pītvā jayedāśu rasaudanāśī” .. * ..
iti cikitsāsthāne ṣaḍviṃśe'dhyāye carakeṇoktam ..
suśrutenottaratantre 55 adhyāye'sya sanidānasamprā-
ptikaṃ lakṣaṇaṃ cikitsā ceti yaduktaṃ tadyathā .
“adhaścorddhvañca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ .
na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ..
vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ .
vyāhanyamānairuditairudāvartto nirucyate ..
kṣuttṛṣṭā-śvāsa-nidrāṇāmudāvartto vidhāraṇāt .
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇañca cikitsitam ..
trayodaśabidhaścāsau bhinna etaistukāraṇaiḥ .
apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca yathāparaḥ ..
ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ
śirorujaṃ śvāsamatīvahikkām .
kāsa-pratiśyāya-galagrahāṃśca
balāsapittaprasarañca ghoram ..
kuryyādapānābhihataḥ khamārge
hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣipedvā .. 1 ..
āṭopaśūlau parikarttanañca
saṅgaḥ purīṣasya tathorddhvavātaḥ
purīṣamāsyādathavā nireti
purīṣavege'bhihate narasya .. 2 ..
mūtrasya vege'bhihate narastu
kṛcchreṇa mūtraṃ kurute'lpamalpam .
meḍhre gude vaṅkṣaṇamuṣkayośca
nābhipradeśeṣvathavāpi mūrddhni ..
ānaddhavastiśca bhavanti tīvrāḥ
śūlāśca śūlairiva bhinnamūrtteḥ .. 3 ..
manyāgalastambhaśirovikārā
jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ .
śrotrānanaghrāṇavilocanotthā
bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ .. 4 ..
ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā
netrodakaṃ prāptamamuñcato hi .
śirogurutvaṃ nayanāmayāśca
bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena .. 5 ..
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātā-
cchiro'kṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ .
kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīvatodaḥ
kūjaśca vāyorathavā pravṛttiḥ .. 6 ..
udgāravege'bhihate bhavanti
jantorvikārāḥ pavanaprasūtāḥ .. 7 ..
charddervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ
yenaiva dīṣeṇa vidagdhamannam .. 8 ..
mūtrāśaye vā gudamuṣkayośca
śopho rujā mūtravinigrahaśca .
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā
te te vikārā vihate tu śukre .. 9 ..
tantrāṅgamarddāvaruciḥ śramaśca
kṣudho'bhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ .. 10 ..
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodha-
stṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathā ca .. 11 ..
śrāntasya niśvāsavinigraheṇa
hṛdrogamohāvathavāpi gulmaḥ .. 12 ..
jṛmbhāṅgamarddo'ṅgaśiro'kṣijāḍyaṃ
nidrābhighātādathavāpi tandrā” .. 13 ..
ariṣṭalakṣaṇaṃ yathā,
“tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam .
śakṛdvamantaṃ matimānudāvarttinamutsṛjet ..
asya cikitsā yathā,
“sarvveṣveteṣu vidhivadudāvartteṣu kṛtsnaśaḥ .
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye ..
sāmānyataḥ pṛthaktvena striyāṃ bhūyo nibodha me .
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhe svinne viśiṣyate .. 1 ..
purīṣaje tu karttavyo vidhirānāhiko bhavet .. 2 ..
sauvarccalāḍhyāṃ madirāṃ mūtreṣvabhihate pibet .
elāmapyatha madyena kṣīraṃ vāpi pibennaraḥ” .. 3 ..
“snehasvaidairudāvarttaṃ ñṛmbhājaṃ samupācaret .. 4 ..
aśrumokṣo'śruje kāryyaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ .. 5 ..
tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopasiṃhanaiḥ .
varttiprayogairathavā kṣavaśaktiṃ pravarttayet ..
tīkṣṇauṣadhapradhamanairathavādityaraśmibhiḥ .. 6 ..
udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret .
surāṃ sauvarcalavatīṃ vījapūrṇarasānvitām .. 7 ..
chardyāghātaṃ yathā doṣaṃ samyak snehādibhirjayet .
sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ vātra dāpayet .. 8 ..
vastiśuddhikarāvāpañcaturguṇajalampayaḥ .
āvārināśāt kvathitaṃ pītavarṇaṃ prakāmataḥ .
ramayeyuḥ priyā nāryyaḥ śukrodāvarttinaṃ naram .. 9 ..
kṣudvighāte hitaṃ snigdhamuṣṇamalpañca bhojanam .. 10 ..
tṛṣṇāghāte pibenmanthaṃ yavāgūṃ vāpi śītalāṃ .. 11 ..
bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ .. 12 ..
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakathārataḥ” .. 13 ..
aparañca sanidānasamprāptikaṃ lakṣaṇaṃ cikitsā ca ..
“vāyaḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ .
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti hi ..
vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni va .
srotāṃsyudāvarttayati purīṣañcātivarttayet ..
tatohṛdvastiśūlārtto gauravārucipīḍitaḥ .
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ ..
śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān .
tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān ..
labhate ca bahūnanyān vikārān vātakopajān .
tattailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet ..
doṣato bhinnavarccaskaṃ bhuktañcāpyanuvāsayet .
nacecchāntiṃ prayātyevamudāvarttaḥ sudāruṇaḥ ..
athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ .
pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapānakaiḥ” ..
“devadārvvagnikaṃ kuṣṭhaṃ vacāmpathyāṃ palaṅkaṣām .
pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyārddhāḍhakaṃ pacet ..
pādāvaśiṣṭaṃ tatpītamudāvarttaṃ vyapohati” ..
ghṛtaṃ yathā .
“mūlakaṃ śuṣkamādrañca varṣābhūḥ pañcamūlakam ..
ārevataphalañcāpsu paktvā tena ghṛtampacet .
tatpīyamānaṃ śamayet udāvarttamaśeṣataḥ” .. * ..
“cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam .
kṛnavedhanamāgadhyo lavanāṇāñca sādhayet ..
gavāṃ mūtreṇa tā varttīḥ kārayettu gudānugāḥ” .
vaidyakarasendrasārasaṅgrahe yaccikitsitaṃ tadyathā ..
“trikaṭupāradaṃ pathyākālakaphalaṃ dviguṇaṃ .
thānakulīnāṃ svarasairguḍikā kāryyāmlarolyāstu ..
prabalajalodaragulmajvarapāṇḍāmayanāśinī .
proktā timirāṇipaṭalavidradhiprabalodāvarttaharī ..
krimikoṣṭhagātrakaṇḍūpiḍakāśca nihanti śūlacayaṃ .
śuddhaguḍikā kathitā bhuvane śrīvaidyanāthākhyā” ..
iti vaidyanāthavaṭikā .. * ..
atra apathyāni yathā .
“vamanaṃ vegarodhañca śamīdhānyāni kodravam .
nālītaśākaṃ śālūkaṃ jāmbavaṃ karkaṭīphalam ..
piṇyākamālukaṃ sarvvaṃ karīraṃ piṣṭavaikṛtam .
viṣṭambhīni viruddhāni kaṣāyāṇi gurūṇi ca ..
udāvarttī prayatnena vrarjayet satataṃ naraḥ .
iti vaidyakapathyāpathyavidhiḥ .)