• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udātta

    See also udāttaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 147.
    udātta mfn. (-ttaḥ-ttā-ttaṃ)

    1 Generous, gentle and bountiful.

    2 Giving, a donor.

    3 Great, illustrious.

    4 Dear, beloved.

    5 Accented. m. (-ttaḥ)

    1 The acute accent, a high or sharp tone.

    2 Gift, donation.

    3 A musical instrument, a large drum.

    4 An ornament, (in rhetoric.)

    E. uda high, up, and ātta pronounced, sounded; or from dā, to give or have, with āṅ prefixed, affix ktaḥ see anudātta.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 120, col. 1.
    udā_tta (ttaḥ) 1. m. The acute accent;
    a gift. a. Liberal; great; dear.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 116, col. 2.
    udātta udātta, see dā with the

    prep. ud-ā.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 154, col. 2.
    Ud-ātta, as, ā, am (for ud-ā-datta), elevated,

    high, upraised, lofty; highly or acutely accented;

    great, illustrious; generous, gentle, and bountiful;

    giving, a donor; dear, beloved; (as), m. the acute

    accent, a high or sharp tone; a gift, donation; a

    kind of musical instrument, a large drum; an orna-

    ment or figure of speech in rhetoric; work, business;

    (am), n. an ornament or figure in rhetoric. —Udātta-

    tara, as, ā, am, more elevated, more acute. —Udāt-

    ta-tva, am, n. the state of having the acute accent.

    —Udātta-maya, as, ī, am, similar to the high

    tone or accent. —Udātta-rāghava, am, n. title of a

    drama. —Udātta-vat, ān, atī, at, pronounced with

    the acute accent. —Udātta-śruti, is, is, i, pronounced

    with the Udātta accent. —Udāttaśruti-tā, f. the state

    of being pronounced with the acute accent.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 303, col. 1.
    udātta a. [ud-ādā-kta]

    1 High, elevated, lofty, exalted, noble; °anvayaiḥ K. 92; Ratn. 4; sublime; Ve. 1.

    2 Noble, dignified; atyudāttasujanaścaṃdraketuḥ U. 6.

    3 Generous, bountiful, donor.

    4 Famous, illustrious, great; Śi. 20. 82; lalitodāttamahimā Bv. 1. 79.

    5 Dear, beloved.

    6 Highly or acutely accented (as a Svara), see below.

    — ttaḥ

    1 The acute accent, a high or sharp tone; uccairudāttaḥ P. I. 2. 29; tālvādiṣu sabhāgeṣu sthāneṣurdhvabhāge niṣpanno'judāttaḥ Sk.; see under anudātta also; nihaṃtyarīnekapade yaüdāttaḥ svarāniva Śi. 2. 95.

    2 Gift, donation.

    3 A kind of musical (pb) instrument, a large drum.

    4 A variety of the hero; see dhīrodātta.

    — ttaṃ (In Rhet.) A figure of speech which describes supermundane prosperity, or an action of one that is great represented collaterally to the subject in hand; lokātiśayasaṃpattivarṇanodāttamucyate . yadvāpi prastutasyāṃgaṃ mahatāṃ caritaṃ bhavet .. S. D. 752; cf. also K. P. 10; udāttaṃ vastunaḥ saṃpanmahatāṃ copalakṣaṇaṃ.

    Comp.

    — śruti a. Pronounced with the acute accent.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 84.
    udātta a. elevated, high (lit. & fig.), highly or acutely accented, sublime, illustrious, high-minded, generous, haughty, arrogant. m. the high or acute accent.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 50, col. 3.
    udātta ud-ā-tta, pp. (√ dā) raised; high; distinguished,
    renowned; magnanimous; munificent;
    haughty; having the acute accent; m.
    acute.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 185, col. 1.
    ud-ātta mfn. (for ud-ā-datta) lifted upraised, lofty, elevated, high, R.; BhP.
    ☞ p. 185, col. 1.
    arisen, come forth, Prab.
    ☞ p. 185, col. 1.
    highly or acutely accented, Pāṇ.; Nir.; RPrāt.; APrāt. &c.
    ☞ p. 185, col. 1.
    high, great, illustrious
    ☞ p. 185, col. 1.
    generous, gentle, bountiful
    ☞ p. 185, col. 1.
    giving, a donor, Daś.; Sāh.
    ☞ p. 185, col. 1.
    haughty, pompous, Rājat.
    ☞ p. 185, col. 1.
    dear, beloved, L.
    ☞ p. 185, col. 1.
    (°tara, compar. more elevated, more acute)
    ☞ p. 185, col. 1.
    ud-ātta m. the acute accent, a high or sharp tone, RPrāt.; APrāt.; Pāṇ. &c.
    ☞ p. 185, col. 1.
    a gift, donation, L.
    ☞ p. 185, col. 1.
    a kind of musical instrument
    ☞ p. 185, col. 1.
    a large drum, L.
    ☞ p. 185, col. 1.
    an ornament or figure of speech in rhetoric, L.
    ☞ p. 185, col. 1.
    work, business, L.
    ☞ p. 185, col. 1.
    ud-ātta n. pompous or showy speech, Kāvyād.; Sāh.; Pratāpar.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 120, col. 2.
    udātta

    mfn. (-ttaḥ-ttā-ttaṃ)

    1. Generous, gentle and bountiful.

    2. Giving, a
    donor.

    3. Great, illustrious.

    4. Dear, beloved.

    5. Accented.

    m. (-ttaḥ)
    1. The acute accent, a high or sharp tone.

    2. Gift, donation.

    3. A
    musical instrument, a large drum.

    4. An ornament, (in rhetoric)
    E. ud high, up, and ātta pronounced, sounded; or from dā to give
    or have,

    with āṅ prefixed, affix ktaḥ see anudātta.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 421.
    udātta a. [ud-ādā-kta] 1 High, elevated, lofty, exalted, noble; itaścodāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām Rām.2.99.11. udāttakulajātīya udāttābhijanaḥ sadā Mb.13. 145.31. ˚anvayaiḥ K.92; Ratn.4; sublime; Ve.1. -2 Noble, dignified; atyudāttasujanaścandraketuḥ U.6. -3 Generous, bountiful, donor. -4 Famous, illustrious, great; Śi.20.82; lalitodāttamahimā Bv.1.79. -5 Dear, beloved. -6 Highly or acutely accented (as a Svara), see below. -ttaḥ 1 The acute accent, a high or sharp tone; uccairudāttaḥ P.I.2.29; tālvādiṣu sabhāgeṣu sthāneṣūrdhvabhāge niṣpanno'nudāttaḥ Sk.; see under anudātta also; nihantyarīnekapade ya uṃdāttaḥ svarāniva Śi.2.95. -2 Gift, donation. -3 A kind of musical instrument, a large drum. -4 A variety of the hero; see dhīrodātta. -ttam (In Rhet.) A figure of speech which describes supermundane prosperity, or an action of one that is great represented collaterally to the subject in hand; lokātiśayasaṃpattivarṇanodāttamucyate | yadvāpi prastutasyāṅgaṃ mahatāṃ caritaṃ bhavet || S. D.752; cf. also K. P.10; udāttaṃ vastunaḥ saṃpanmahatā copalakṣaṇam. -Comp. -rāghavaḥ N. of drama. -śruti a. pronounced with the acute accent.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 100, col. 1.
    udātta udātta pp. (ut, ā, dā. Cf. ātta) élevé, porté, en haut.

    Au fig. grand, illustre; libéral, généreux.

    Cher, aimé.

    Aigu, [en parlant de l'accent] tg.

    — S. m. don, présent.

    Grand tambour d'orchestre.

    Accent aigu, tg.

    Fleur de rhétorique.

    udāttatara [comp. de udātta] plus élevé, plus aigu, tg.

    udāttavat a. (sfx. vat) qui a la nature de l'udātta.

    udāttaśrutita pp. (śru) entendu, c-à-d. prononcé avec l'accent aigu.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 142, col. 2.
    ud-ātta- a. v. élevé ; haut ; noble ; orgueilleux ; célèbre ; m. donateur ; accent aigu.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 100. ☞ vol. 3, p. 393.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 917.
    udātta (von dā, dadāti mit ud + ā)

    1) adj. hoch, hervorragend (sinnlich und übertr.): udāttadantānāṃ kuñjarāṇām R. 2, 100, 10. udāttaviveka PRAB. 97, 1. avikatthanaḥ kṣamāvānatigambhīro mahāsattvaḥ . stheyānnigūḍhamāno dhīrodātto dṛḍhavrataḥ kathitaḥ .. SĀH. D. 32, 20. hochbetont und m. (näml. svara) hoher Ton, Acut ṚV. PRĀT. 3, 1. udāttatarodāttāt 2. udāttaśruti 3. uccairudāttaḥ VS. PRĀT. 1, 109. tasyādita udāttaṃ svarārdhamātram 127. NIR. 4, 25. P. 1, 2, 29. 37. 7, 3, 34. AK. 1, 1, 5, 5. udāttatva P. 1, 2, 31, Sch. — Nach H. 367 : grossmüthig; nach H. an. 3, 254 : freigebig, gross, angenehm (hṛdya); nach MED. t. 96 : mitleidig und freigebig.

    — 2) m.

    a) Acut (s. u. 1.)

    — b) Gabe.

    — c) ein best. musicalisches Instrument ŚABDAR. im ŚKDR.

    — d) eine best. Redefigur (s. u. 3.).

    — e) Geschäft (kṛtya) MED.

    — 3) n. Ausschmückung, Verschönerung, eine Redefigur: udāttamṛddheścaritaṃ ślādhyaṃ cānyopalakṣaṇam KUVALAY. 153,b. SĀH. D. 752.

    — Vgl. anudātta .

    ☞ vol. 5, p. 1172.
    udātta

    1) °cakra erhoben BHĀG. P. 10, 70, 30. hochbetont: °śruti AV. PRĀT. 3, 71. Schol. zu 4, 107. °śrutitā ṚV. PRĀT. 3, 11. grossmüthig, hochherzig DAŚAR. 2, 2.

    — 3) tadudāttaṃ bhavedyatra samṛddhaṃ vastu varṇyate PRATĀPAR. 102,b,3; also eigentlich das Pompose, μεγαλοπρεπές. °racanānvita (nāṭaka) SĀH. D. (1828) 196, 6. udāndha(!) st. udātta ed. BALLANT. 189, 5.

    — Vgl. atyudātta .

    ☞ vol. 7, p. 1716.
    udātta

    1) °prativacas adj. trotzig antwortend: parijana Spr. (II) 4258.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 229, col. 3.
    udātta

    — 1) Adj.

    — a) erhoben , hoch.

    — b) aufgegangen , zum Vorschein gekommen PRAB. 97,1.

    — c) hochstehend , berühmt (Geschlecht) 327,10.

    — d) hochbetont. °tara. ṚV. PRĀT. 3,2. °tama SAṂHITOPAN. 27,3. 5.

    — e) grossmüthig , hochherzig.

    — f) hochfahrend , trotzig.

    — 2) m.

    — a) Acut.

    — b) *Gabe.

    — c) *Geschäft.

    — d) *eine best. Redefigur.

    — e) *eine best. musikalisches Instrument.

    — 3) n. prunkhaft Rede KĀVYAPR. 10,29.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 56, col. 2.
    udātta erhoben, hoch, berühmt, hochbetont; m. der Acut (g.).

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 42.
    udātta;
    mahotsāho mahodyogo mahecchaḥ syānmahāmanāḥ .. 355 ..
    udāttaśca tathodīrṇo mahātmodāra ucyate .
    2.1.1.355

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1151, col. 2.
    udātta pu0 ud + ā + dā—kta . varṇotpattisthāneṣu uccai
    ruccārite 1 svare 2 tadyukte tri0 . “uccairudāttaḥ” pā0 .
    “tālvādiṣu sabhāgeṣu sthāneṣurddhabhāge niṣpannoju'dāttaḥ”
    si0 kau0 . “udāttaścānudāttaśca svaritaśca svarā acīti”
    śikṣākṛdukteḥ acāmeva traisvaryyam . anekāckapade “anudāttaṃ
    padamekavarjjam” pā0 ekasyaivodāttatā anyasya cānudātta-
    toktā . tatrādau sāmānyata udāttavidhāyakaṃ sūtraṃ darśyate .

    “añceśchandasyasarvvanāmasthānam” pā0 . añceḥ parā
    vibhaktirudāttā . pratīcobāhūn . “ūḍidampadādyappum
    raidubhyaḥ” pā0 ūṭ idam padādi ap pum rai
    div ityebhyo'sarvvanāmasthānavibhaktirudāttā . praṣṭhauhaḥ .
    ebhirnṛbhiḥ . paddannomās hṛnniśa iti ṣaṭ padādayaḥ .
    padbhyām . dadbhiḥ . nasā māsi . hṛdā niśā . puṃsaḥ .
    rāyā . divaḥ . “aṣṭano dīrghāt” pā0 . dīrghāntāda-
    ṣṭanaḥ paraḥ śasādirudāttaḥ . aṣṭabhiḥ . “śaturanumona-
    dyajādī” pā0 anum yaḥ śatṛpratyayastadantādanodāttāt parā
    nadī ajādiśca śasādirvibhaktirudāttā . jānatī
    jānataḥ . dadhatī dadhata ityādau tu abhyastānāmādirityādyu-
    dāttatvavidhānena antodāttatvābhāvāt na tathā . sanumastu
    tudantotyādau na . “udāttayaṇohalpūrvvāt” pā0 udā-
    ttasthāne yoyaṇ halpūrvvastasmāt parā nadī śasā-
    dirvibhaktiśca udāttā . netrī, netrā, kṛṇvatā savitrā .
    “noṅdhātvoḥ” pā0 anayoryaṇaḥ pare śasādaya udāttā na
    syuḥ . brahmabandhvāsubhvā . “hrasvanuḍabhyāṃ matup” pā0
    hrasvāntādantodāttānnuṭaśca paro matup udāttaḥ . abdhimān
    udadhimān . nuṭ akṣaṇvantaḥ . “raiśabdācca” bā0 raivān .
    “nāmanyatarasyās” pā0 . matupi yohrasvastadantādantodā-
    ttāt paronām udāttovā . sumatīnām” “ṅyācchandasi”
    pā0 ṅyāḥ paronām udātto vā . abhibhañjatīnām .
    “ṣaṭtricaturbhyo halādiḥ” pā0 ebhyohalādirvi-
    bhaktirudāttā . ṣaḍbhiḥ tribhiḥ . “na gośvansāvarṇṇarāḍaṅ
    kruṅbhyaḥ” pā0 ebhyaḥ paraṃ prāguktaṃ sāvekācastṛtīyā vi-
    bhaktiriti na kāryyam . “divojhal” pā0 divaḥ parā
    jhalādirvodāttā . “nṛ cānyatarasyām” pā0 . nuḥ
    parā jhalādirvodāttā . nṛbhiḥ . “upottamaṃ riti” pā0
    ritpratyayāntamupottamamudāttam . āhavanīyaḥ . “matoḥ
    pūrvvamāt saṃjñāyāṃ striyām” matoḥ pūrvamākāraḥ udāttaḥ
    saṃjñāyāṃ striyām . udumbarāvatī śarāvatī amarāvatī
    “ekādeśaudāttenīdāttaḥ” pā0 . udāttena sahaikādeśa
    udāttaḥsyāt . kva vo'śvāḥ . “svaritovānudātte padādau”
    pā0 anudātte padādau pare udāttena sahaikādeśaḥ
    sparito vā pakṣe udāttaḥ . “vīdaṃjyotirhṛdaye” . “uccai-
    jarāṃ vā vaṣaṭkāraḥ” pā0 yajñakarmmaṇi vaṣaṭśabda
    uccaistarām atyantodāttaḥ ekaśrutirvā “subrahmaṇāyāṃ svari-
    tasyodāttaḥ” pā0 . subrahmaṇyākhye nigade ekaśrutirna syāt
    svaritasya udāttaḥ syāt . “jhalyupottamam” pā0 ṣaṭtri
    caturbhyo vā jhalādirvibhaktistadantepade upottamamudā-
    ttam . pañcabhiḥ daśabhiḥ . “vibhāṣā bhāṣāyām” pā0 .
    uktaviṣaye loke vodāttaḥ . “antaśca tavai yugapat” pā0 tavai
    pratyayāntasyādyantau yugapadudāttau . dātavai . “asthidadhisak-
    thyakṣṇāmanaṅaṅudāttaḥ” pā0 . dadhyādeśo'naṅudāttaḥ “catura-
    naḍuhorāmudāttaḥ” pā0 ityādīni udāttavidhāyakāmi .
    tatra bahvacke pade kasyodāttateti nirṇṇayāya ādyantodā-
    ttādibhedena” pā0 traividhyayuktaṃ tathā ca kecidādyu-
    dāttāḥ kecidantodāttāḥ kecit madhyodāttāḥ .
    tatrādyudāttatābidhāyakasūtrāṇi ādyudāttaśabde 706
    pṛ0 uktāni antodāttavidhāyakāni antodāttaśabde
    206 pṛ0 diṅmātramudāhṛtānītyataḥ prasaṅgāttānyatra
    pradarśyante “uñchādīnāñca” pā0 anta udāttaḥ syāt
    uñcādayaśca . uñchamleccha jañja jalpa japa budha
    yuga (garodūṣye) (vedaveṣṭanabandhāḥ karaṇe) (stuyudruva-
    śchandasi) (varttaniḥstrotre) (daraḥśvabhre) (sāntvatā-
    pau bhāvagarhāyām) (uttamasattamau sarvvatra) bhakṣa gandha-
    bhoga mantha . atraiva nipātanāt yugabudhayorghañantatve-
    'pi na guṇaḥ” . “caturaḥ śasi” pā0 . caturo'nta-
    udāttaḥ śasi pare . caturaḥ . cateruranniti nittvādā-
    dyudāttatve'pi śasi antodāttataiva . “anto'vatyāḥ”
    pā0 avatīśabdasyānta udāttaḥ . vetravatī . “īvatyāḥ”
    pā0 īvatyanta syāpi anta udāttaḥ . ahīvatī munīvatī .
    “citaḥ” pā0 citpratyayāntasyānta udāttaḥ syāt” .
    “citaḥ saprakṛtervahvakajartham” vārtti0 . citi pratyaye sati
    prakṛtipratyayasamudāyasyānta udāttaḥ . “namantāmanyake sabhe
    “yake sarasvati” takat kurute “taddhitasya” pā0 citasta-
    ddhitasyānta udāttaḥ pūrveṇa siddhe ñitsvarabādhanāya . caphañ
    kauñjāyanāḥ . “kitaḥ” pā0 kitastaddhitasyānta udāttaḥ .
    ḍhak āgneyaḥ . “tisṛbhyojasaḥ” pā0 anta udāttaḥ . tisyaḥ .
    “antodāttāduttarapadādanyatarasyām” pā0 nityādhikārasa-
    māsādanyatra yaduttarapadamantodāttamekāc tataḥ parā tṛtīyā
    vibhaktirantodāttā vā . paramavācā . “thalica seṭīḍante
    vā” pā0 seṭi thali pare iḍudāttaḥ iḍantovāā-
    dirvā . luluvitha catvāro'pi paryyāyeṇodāttāḥ .

    phiṭsūrtraṣu 1 māpade kecit śabdā antodāttāḥ darśitā
    yathā . “phiṣo'ntaudāntaḥ” 1 . prātipadikaṃ phiṭ tasyānta-
    udāttaḥ syāt . uccaiḥ . “pāṭalāpālaṅkāmbāsāgarārthā
    nām” 2 . edarthānāmantaudāttaḥ . pāṭalā phaleruhā
    surūpā pākaleti paryyāyāḥ . laghāvanta iti prāptaḥ .
    pālaṅkovyādhidhātaārevataāragbadha iti paryyāyāḥ .
    ambārthaḥ mātā . unarvanantānāmādyudātte prāpte . sāgaraḥ .
    samudraḥ . “gehārthānāmastriyām” 3 . geham . nabviṣaya-
    syeti prāpte . astriyāṃ kim śālā ādyudātto'yam
    ihaiva paryyudāsājjñāpakāt . “gudasya ca” 4 . anta-
    udāttaḥsyānnatu striyām . gudam . astriyāṃ kim
    “āntrebhyaste gudābhyaḥ” . khāṅgaśiṭāmadantānāmityantaraṅga-
    mādyudāttatvam tataṣṭāp . “dhyapūrvvasya strīviṣayasya” 5 .
    dhakārayakārapūrvoyo'ntyo'c sa udāttaḥ . antardhā .
    strīviṣayavarṇṇeti prāpte . chāyā . māyā . jāyā .
    yāntasyāntyāt pūrvvamityādyudāttatve prāpte . strīti kim
    bāhyam yañantatvādādyudāttam . viṣayagrahaṇaṃ kim
    ibhyā . kṣatriyā . yato'nāva ityādyudāttaibhyaśabdaḥ .
    kṣatriyaśabdastu yāntasyāntyātpūrvvamiti madhyodāttaḥ .
    “khāntasyāśmādeḥ” 6 . nakham . ukhā . sukham . duḥkham .
    nakhasya khāṅkaśiṭāmityādyudātte prāpte . ukhā nāma
    bhāṇḍaviśeṣastasya kṛtrimatvāt khayyuvarṇṇaṃ kṛtrimākhyā cedi-
    tyuvarṇasyodāttatve prāpte . aśmādeḥ kim śikhā . mukham .
    mukhasya svāṅgaśiṭāmiti nabviṣayasyeti vā ā-
    dyudāttatvam . śikhāyāstu śīṅaḥ kho niddhvrasvaśceti
    uṇādiṣu nittvokteḥ antaraṅgatvāṭṭāpaḥ prāgeva khāṅgaśiṭā-
    miti vā bodhyam . “bahiṣṭhasaṃvatsaratiśatthāntānām” 7 .
    eṣāmantaṃ udāttaḥ syāt . atiśayena bahulo baṃhiṣṭhaḥ .
    nittvādādyudātte prāpte . “baṃhiṣṭhairaśvaiḥ suvṛtā rathena” .
    “yadbaṃhiṣṭhannāti vidhe” ityādau vyatyayādādyudāttaḥ .
    saṃvatsaraḥ . avyayapūrvvapadaprakṛtisvaro'tra vādhyate ityāhuḥ .
    saptatiḥ . aśītiḥ . laghāvanta iti prāpte . catvāriṃśat .
    ihāpi prāgvat . abhyutthā . “nāvabhṛthasya” 8 .
    avyayapūrvapadaprakṛtisvaro'tra bādhyate ityāhuḥ . thāthādi-
    sūtreṇa gatārthametat . “dakṣiṇasya sādhau” 9 . anta
    udāttaḥ syāt . sādhuvācitvābhāve tu vyavasthāyāṃ sarvanāma-
    tayā khāṅgaśiṭāmityādyudāttaḥ . arthāntare tu laghāvanta
    iti gururudāttaḥ . dakṣiṇaḥ saralodāraparacchandānu-
    barttiṣviti kośaḥ . “svāṅgākhyāyāmādirvā” 10 . iha
    dakṣiṇasyādyantāvudāttau . dakṣiṇo bāhuḥ ākhyāgrahaṇaṃ
    kim . pratyaṅmukhamāsīnasya vāmapāṇirdakṣiṇo bhavati .
    “chandasi ca” 11 . asvāṅgārthamidam . dakṣiṇaḥ . iha
    paryyāyeṇādyantāvudāttau . “kṛṣṇasyāmṛgākhyā cet” 12 .
    antaudāttaḥ . varṇṇānāntaṇetyādyudātte prāpte antodā-
    tto vidhīyate . kṛṣṇānāṃ vrīhīṇām . “kṛṣṇo no nāva
    vṛṣabhaḥ” . mṛgākhyāyāntu “kṛṣṇo rātryau” . “vā nāmadhe-
    yasya” 13 . “kṛṣṇasyetyeva . “ayaṃ vā kṛṣṇo'śvinā” . kṛṣṇa-
    ṛṣiḥ . “śuklagaurayorādiḥ” 14 . nityamudāttaḥ syādityeke .
    vetyanuvarttataiti tu yuktam . “saro gaurā yathāpi vetyatrā-
    ntādāttadarśanāt” . “aṅguṣṭhodakavakavaśānāṃ chandasyantaḥ” 15 .
    aṅguṣṭhasya svāṅgānāmakurvvādīnāmiti dvitīyasyodāttatve
    prāpte'ntodāttārtha ārambhaḥ . vaśāgrahaṇaṃ niyamāthaṃ
    chandasyeveti . tena loke ādyudāttatetyāhuḥ . “pṛṣṭhasya
    ca” 16 . chandasyantaudāttaḥ syāt bhāṣāyām vā . pṛṣṭham .
    “arjjunasya tṛṇākhyā cet” 17 . unarvannantānāmityā-
    dyudāttasyāpavādaḥ . “aryyasya svāmyākhyā cet” 18 .
    yāntasyāntyāt pūrvvamiti yato'nāva iti vādyudātte
    prāpte vacanam . “āśāyā adigākhyā cet” 19 . digā-
    khyāvyāvṛttyarthamidam . ataeva jñāpakāddikparyyāyasyādyudā
    ttatā . “indra āśābhyaspari” . “nakṣatrāṇāmābviṣayā-
    ṇām” 20 . antaudāttaḥ syāt . aśleṣā'nurādhādīnāṃ
    laghāvanta iti prāpte . jyeṣṭhāśraviṣṭhādhaniṣṭhānāmiṣṭhanna-
    ntatvenādyudātte prāpte vacanam “na kupūrvaḥ kṛttikākhyā
    cet” 21 . antaudāttā na . kṛttikā nakṣatram . kecittu
    kupūrvo ya āp tadviṣayāṇāmiti vyākhyāya āryyikā
    bahulikā ityatrāpyantodātto netyāhuḥ . “ghṛtādī-
    nāñca” 22 . “ghṛtaṃ mimikṣe” ākṛtigaṇaḥ . “jyeṣṭha-
    kaniṣṭhayorvayasi” udāttaḥ syāt . “jyeṣṭha āha
    camasā” . “kaniṣṭha āha caturaḥ” . vayasi kim
    jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ, kaniṣṭho'lpiṣṭhaḥ . iha nittvādādyudātta
    eva . “vilvatiṣyayoḥ svarito vā” 24 . anayo-
    rantaḥ svarito vā syāt . pakṣe udāttaḥ . si0 kau0 .
    phiṭsūtre 3 pāde yeṣāṃ dvitīyādyacāmudāttatā'bhihitā
    tat pradarśyate “atha dvitīyaṃ prāgīṣāt” 1 . īṣāntasya halā-
    derityataḥ prāk dvitīyādhikāraḥ . “tryaṣāṃ prāṅmakarāta” .
    makaravaruḍetyataḥ prāk tryacāmityadhikāraḥ . “svāṅgānāma-
    kurvādīnām” 3 . kavarggarephavakārādīni varjjayitvā
    tryacāṃ svāṅgānāṃ dvitīyamudāttam . lalāṭam . kurvādī-
    nāntu kapolaḥ . rasanā . vadanam . “mādīnāñca” 4 .
    malayaḥ . makaraḥ . “śādīnāṃ śākānām” 5 . śītanyā
    śatapuṣpā . “pāntānāṃ gurvādīnām” 6 . pādapaḥ
    ātapaḥ . laghvādīnāntu anūpam . “yutā-
    nyaṇyantānām” 7 . yuta ayutam . ani dhamaniḥ .
    aṇi vipaṇiḥ . “makaravaruḍapārevatavitastekṣvārjidrākṣā-
    kalomākāṣṭhāyutaṣṭhākāśīnāmādirvā” 8 . eṣāmādi-
    rdvitīyo vodāttaḥ . makaraḥ . varūḍa ityādi . “chandasi
    ca” 9 . amakarādyartha ārambhaḥ . lakṣyānusārādā-
    dirdvitīyaṃ vodāttaṃ jñeyam . “karddamādonāñca” 10 .
    ādirdvitīyaṃ vodāttam . “sugandhitejanasya te vā” 11 .
    ādirdvitīyanteśabdaśceti trayaḥ paryyāyeṇodāttāḥ . suga-
    ndhitejanāḥ . “napaḥ phalāntānām” 12 . ādirdvi-
    tīyañcodāttam . rājādanaphalam . “yāntasyāntyāt
    pūrvvam” 13 . kulāyaḥ . “thāntasya ca nālaghunī” 14 .
    nāśabdo laghu ca udātte staḥ . sanāthā sabhā . sarathā
    senā “śiśumārīdumbarabalīvardoṣṭrārapurūravasāñca” 15 .
    antyāt pūrvvamudāttaṃ dvitīyaṃ vā . “sāṅkāśyakāmpi-
    lyanāsikyadārvāghāṭānām” 16 . dvitīyamudāttaṃ vā .
    “īṣāntasya halāderādirvā” 17 . halīṣā . lāṅgalīṣā .
    4 pāde “śakaṭiśakaṭyorakṣaramakṣaraṃ paryyāyeṇa” 1 . udāttam .
    śakaṭiḥ . śakaṭī . “goṣṭhajasya brāhmaṇanāmadheyasya” 2 .
    akṣaramakṣaraṃ paryyāyeṇodāttam . goṣṭhajaḥ brāhmaṇaḥ anyatra
    goṣṭhajaḥ paśuḥ . kṛduttarapadaprakṛtisvareṇāntodāttaḥ .
    “pārāvatasyopottamavarjam” 2 . śeṣaṃ krameṇodāttam .
    pārāvataḥ . “dhūmrajānumuñjakeśakālabālasthālīpākānā-
    madhūjalasthānām” 4 . eṣāñcaturṇāndhūprabhṛtīścaturo
    varjayitvā śiṣṭāni krameṇodāttāni . dhūmrajānuḥ
    muñjakeśaḥ kālabālaḥ sthālīpākaḥ . “kapikeśaha-
    rikeśayośchandasi” 15 . kapikeśaḥ harikeśaḥ .

    samāsasya bahupadaghaṭitatayā kasyodāttateti nirṇayāya
    kecit pūrvvapadaprakṛtisvarāḥ kecit uttarapadaprakṛtisvarāḥ
    kecit pūrvvapade ādyudāttāḥ kecicca tatrāntodāttāḥ
    kecit uttarapade ādyudāttāḥ kecicca tatrāntodāttāḥ
    iti vibhāgaṃ manasi nidhāya pāṇininā 6 adhyāye samāsa-
    svaraprakaraṇamārabdhaṃ yathā “samāsasya” pā0 anta udāttaḥ .
    yajñaśriyam . iti sāmānyatovidhāya viśeṣamāha .

    tatrādaupūrvvapadaprakṛtisvaraḥ . “bahuvrīhau prakṛtyā
    pūrvapadam” pā0 . udāttasvaritayogipūrvvapadaṃ prakṛtyā syāt
    ba0 vrī0 . antodāttatāpavādaḥ . “satyaścitrasravastamaḥ” .
    sarvānudātte pūrvapade tu antodāttaeva . samapādaḥ . “tat-
    puruṣe tulyārthatṛtīyāsaptamyupamānā'vyayadvitīyākṛtyāḥ” .
    pā0 . saptaite pūrvvapadabhūtāstatpuruṣe prakṛtisvarāḥ . tu-
    lyaśvetaḥ samaśvetaḥ . kiriṇā kāṇaḥ kirikāṇaḥ . mada-
    yatsakhaḥ . madayati mādake indre sakhā . śastrīśyāmaḥ ghana
    śyāmaḥ . “avyaye nañkunipātānāmiti vācyam”
    vārtti0 . ayajñaḥ . nañityādyukteḥ proṣyapāpīyāni-
    tyādau na . dvitīyā kṣaṇasukham . kṛtyā bhojyoṣṇam .
    “varṇovarṇeṣvenete” pā0 varṇṇavācinyuttarapade etavarjjite
    varṇṇavāci pūrvvapadaṃ prakṛtyā tatpuruṣe . kṛṣṇasāraṅgaḥ . varṇṇaḥ
    kiṃ paramakṛṣṇaḥ ityādau, varṇeṣu kiṃ kṛṣṇatilā ityādau ca
    na, evaṃ kṛṣṇaita ityatrāpi . “gādhalavaṇayoḥ pramāṇe” pā0
    etayoruttarapadayoḥ pramāṇavācini tatpuruṣe pūrvapadaṃ
    prakṛtyā . aritragādham tatpramāṇamityarthaḥ . golavaṇam
    yāvadgave dīyate tāvadityarthaḥ . “dāyāṃdyaṃ dāyāde” pā0
    dhanadāyādaḥ . “pratibandhi cirakṛcchrayoḥ” pā0 . pratiba-
    ndhivāci pūrvvapadaṃ prakṛtyā etayoḥ parayoḥ . gamanaciram .
    kathanakṛcchram . gamanādikāraṇavikalatayā cirakālabhāvi
    kṛcchrayogitathā cātra pratibandhaḥ . anyatra mūtrakṛcchramityā-
    dau na . “pade'padeśe” pā0 vyājavācini uttarapade
    prāguktam . mūtrapadena prasthitaḥ . anapadeśe tu viṣṇupadam
    atra na “nivāte vātatrāṇe” pā0 pārśvavācinivāte pare
    vātatrāṇavācini tatpuruṣe prāguktam . kuṭīnivātam .
    vātatrālābhāve tu rājanivāte vasatītyatraṃ na “śāra-
    de'nārttave” pā0 ārttavabhinnavācini śārade pare
    prāguktam . rajjuśāradamudakam . rajvāḥ sadya uddhṛta-
    mityarthaḥ . ārttavārthatve tu uttamaśāradamityādau na . a-
    dhvaryukaṣāyayorjātau” pā0 etayoḥ parayorjātivācakasya
    prāśuktam . kaṭhādhvaryuḥ dauvārikakaṣāyam . ajātestu
    paramādhvaryurityādau na “sadṛśapratirūpayoḥ sādṛśye”
    pā0 pitṛsadṛśaḥ pitṛpratirūpaḥ . asādṛśye tu pa-
    ramasadṛśa ityādau na . sādṛśyamatra pūjyatā na tu
    sādṛśyamātram si0 kau0 . “dvigau pramāṇe” pā0 dvigau
    pramāṇavācini pare pūrvapadaṃ prakṛtisvaram . prācyasaptasamaḥ .
    sapta samāḥ pramāṇamasya saptasamaḥ tataḥ karma0 “gantavyapaṇyaṃ
    bāṇije” pā0 bāṇijaśabde pare etadarthakau prāgvat tatpu-
    ruṣe . madrabāṇijaḥ gobāṇijaḥ . agantavyādau tu parama-
    bāṇija ityādau na . “mātropajñopakramacchāye napuṃsake” pā0
    “mātrādiṣu parataḥ napuṃsakavācini tatpuruṣe prakṛtyā .
    bhikṣāmātram . pāṇinyupajñam . nandopakramam . ikṣucchā-
    yam . napuṃsake kibh vṛkṣacchāyā ityādau na . “sukhapriya-
    yorhite” pā0 . gamanasukhaṃ gamanapriyam . “prītau ca” pā0
    prītau gamyāyāṃ prāguktam . brāhmaṇamukhaṃ payaḥpānam . chātra-
    priyo'nadhyāyaḥ . “svaṃsvāmini” pā0 . gosvāmī . anyatra
    paramasvāmītyādau na . “patyāvaiśvarye” pā0 . gṛhapatiḥ . “na
    bhūvākciddidhiṣu” pā0 “prāguktaṃ na . bhūpatiḥ vākpatiḥ ci-
    tpatiḥ didhiṣupatiḥ . “vā bhuvanam” pā0 . prāguktaṃ vā .
    bhuvanapatiḥ . “āśaṅkābādhanedīyassu sambhāvane” pā0 .
    gamanāśaṅkamasti gamanābādham gamananedīyaḥ . gamanamā-
    śaṅkyate āvādhyate nikaṭataramiti sambhāvyate ityarthaḥ .
    asambhāvane tu paramanedīya ityādau na . “pūrve bhūta-
    pūrve” pā0 bhūtapūrvārthe pūrvaśabde pare pūrvapadaṃ prakṛtyā .
    āḍhya pūrvaḥ . “savidhasanīḍasamaryyādasaveśasadeśeṣu sāmīpye”
    pā0 . madrasavidham . evaṃ sanīḍādiṣu . asāmīpye tu
    saha maryyādayā samaryyādaṃ kṣetram caitrasamaryādamityādau na .
    “vispaṣṭādīni guṇavacaneṣu” pā0 . vispaṣṭakaṭukam .
    vispaṣṭa vicitra vyakta sampanna paṇḍita kuśala capala
    nipuṇa” ete vispaṣṭādayaḥ . aguṇavacane tu vispaṣṭa-
    brāhmaṇa ityādau na . “śrajyāvamakanpāpavatsu bhāvaḥ karma-
    dhāraye” pā0 . śrujya, adhama, kan ityādeśavati pāpivācini
    ca pare bhāvavāci pūrvapadaṃ prakṛtyā . gamanaśreṣṭhaṃ gamanajyāyaḥ
    gamanāvamam gamanakaniṣṭham . gamanapāpiṣṭham . “kumāraśca”
    pā0 . karmadhāraye pūrvapadaṃ prakṛtyā . kumāraśramaṇaḥ . “ādiḥ
    pratyenasi” pā0 kumārasyādirudāttaḥ pratyenasi pare karmma0 .
    kumārapratyenāḥ . “pūgeṣvanyatarasyām” pā0 kumāracātakāḥ
    kumārajīmūtāḥ . “igantakālakapālabhagālaśarīreṣu dvigau”
    pā0 . igante pañcāratniḥ . kāle pañcamāsyaḥ daśamāsyaḥ .
    pañcakapālaḥ pañcabhagālaḥ . (bhagālaḥ pātrabhedaḥ) . pañcaśarīraḥ .
    “vahvanyatarasyām” pā0 . prakṛtyā vā . bahvaratniḥ bahumāsyaḥ .
    “diṣṭivitastvośca” pā0 . prakṛtyā vā . pañcadiṣṭiḥ pañca-
    vitastiḥ . “saptamī siddhaśuṣkapakvabandheṣvakālāt” pā0 .
    akālavāci saptamyantam eṣu pareṣu prakṛtyā . sāṅkāśya-
    siddhaḥ ātapaśuṣkaḥ bhrāṣṭrapakvaḥ cakrabandhaḥ . kāle tu
    pūrvāhṇasiddha ityādau na . paripratyupāpā varjyamānāho-
    rātrāvayaveṣu” pā0 . ete prakṛtyā varjyamānāhorātrāvayava-
    vācini pare . paritrigarttaṃ vṛṣṭodevaḥ . pratipūrvāhṇam .
    pratyapararātram . upapūrvarātram . apatrigarttam . “upasargā
    ādyudāttāḥ abhivarjjam” iti bahubrīhitatpuruṣayoḥ
    siddhatvādavyayībhāvārthamidam” si0 kau0 . “rājanyabahuvacanadva-
    ndve'ndhakavṛṣṇiṣu” pā0 . bahuvacanāntānāṃ rājanyānāma-
    ndhakavṛṣṇiṣu varttamāne dvandve pūrvapadaṃ prakṛtyā . śinivā-
    sudevāḥ . “saṃkhyā” pā0 . dvandve saṃkhyāvāci pūrvapadaṃ prakṛtyā
    “dvādaśa trayodaśa . “ācāryyopasarjanaścāntevāsī” pā0 .
    dvandve prāguktam . pāṇinīyavauḍīyāḥ
    “kārttakaujapādayaśca” pā0 . dvandve eṣāṃ pūrvapadaṃ prakṛtyā . te ca
    kārttakaujapau sāvarṇikamāṇḍūkeyau avantyaśmakāḥ pailaśyā-
    parṇeyāḥ kapiśyāparṇeyāḥ śautikākṣapāñcāleyāḥ kaṭūkavā-
    dhūleyāḥ śākalaśunakāḥ śākalaśaṇakāḥ śaṇakabābhravāḥ
    ārccābhimaudgalāḥ kuntisurāṣṭrāḥ cintisurāṣṭrāḥ taṇḍava-
    taṇḍāḥ avimattakāmaviddhāḥ bābhravaśālaṅkāyanāḥ bābhravadā-
    nacyutāḥ kaṭhakālāpāḥ kaṭhakauthumāḥ kauthumalaugākṣāḥ
    strīkumāram maudapaipyalādāḥ . vatsajarantaḥ sauśrutapārthavāḥ
    jarāmṛtyū yājyānuvākye . “mahān vrīhyaparāhṇagṛṣṭīṣvāsa
    jāvālabhārabhāratahailihilarauravapravṛddheṣu” pā0 . eṣu pareṣu
    mahacchabdaḥ prakṛtyā . mahāvrīhiḥ “sanmahaditi prati-
    padoktasamāsa evāyaṃ svaraḥ na ṣaṣṭhīsamāse” si0 kau0 .
    “kṣullakaśca vaiśvadeve” pā0 . kṣullakavaiśvadevam mahāvaiśvadevam .
    kṣudhaṃ lāti kṣullaḥ tataḥ kan . “uṣṭraḥ sādivāmyoḥ” pā0
    uṣṭrasādiḥ uṣṭravāmiḥ . “gauḥsādasādisārathiṣu” pā0 .
    gosādaḥ gosādiḥ gosārathiḥ . “kurugārhapatariktagurvasūta
    jaratyaślīladṛḍharūpāparebaḍabātaitilakadrvaḥ paṇyakandalodā-
    sībhārāṇāñca” pā0 . eṣāṃ saptānāṃ samāsānāṃ dāsībhārādeśca
    pūrvapadaṃ prakṛtyā . 6 ta0 . kurugārhapatam . “vṛjeriti vā-
    cyam” vārtti0 vṛjigārhapatam . karma0 riktaguruḥ . karma0 a-
    sūtajaratī . ka0 aślīladṛḍharūpā . pārevaḍaveva ivārthe ka0
    vibhaktyalopaśca ni0 . ka0 vaitilakadruḥ . ka0 paṇyakambalāḥ .
    6 ta0 . dāsībhāraḥ devahūtiḥ devabhītiḥ devalātiḥ vasunītiḥ
    oṣadhicandramāḥ ākṛtigaṇaḥ . “yasya tatapuruṣasya pūrvapada-
    prakṛtisvara iṣyate na viśiṣya vidhānaṃ sa sarvo'pi dāsī-
    bhārādiṣu dṛśyaḥ” si0 kau0 “caturthī tadarthe” pā0 . catu-
    rthyantārthāya yat tadvācini pare pūrvapadaṃ prakṛtyā . 4 ta0 .
    yūpadāru . “arthe” pā0 . arthe pare caturthyantaṃ prakṛtyā . devā-
    rtham . “kte ca” pā0 . ktānte pare caturthyantaṃ prakṛtyā . 4 ta0
    gohitam . “karmadhāraye'niṣṭhā” pā0 . ktānte pare pūrva-
    maniṣṭhāntaṃ prakṛtyā . śreṇikṛtāḥ pūgakṛtāḥ śreṇyā kṛta-
    mityādau na . niṣṭhāntasyāpi na, kṛtākṛtam . “ahīne
    dvitīyā” pā0 . ahīnavācini samāse ktānte pare
    dvitīyāntaṃ prakṛtyā . kaṣṭaṃ śritaḥ kaṣṭaśritaḥ . grāmagataḥ “a-
    nupasarga iti vaktavyam” vārtti0 . neha sukhaprāptaḥkaṣṭāśritaḥ .
    “tṛtīyā karmaṇi” pā0 . karmavācakaktānte pare tṛtīyāntaṃ
    prakṛtyā . rudrahataḥ mahārājahataḥ . karmaṇi kiṃ rathenā-
    yātaḥ rathāyāta ityādau na . “gatiranantaraḥ” pā0 .
    karmārthaktānte pare'vyavahitogatiḥ prakṛtyā . purohi-
    tam . vyavadhāne tu na abhyuddhṛtaḥ . “tādau ca niti
    kṛtyatau” pā0 . takārādau niti tuśabdabhinne kṛti pare
    gatiranantaraḥ prakṛtyā . “prabhūtau saṅgatiḥ gauḥ” kṛtsvarā-
    pavādaḥ . tau tu na, āgantuḥ . “tavai cāntaśca yugapat” pā0
    tavai pratyayāntasyānta udāttaḥ gatiścānantaraḥ prakṛtyā tacca
    yugapat . anvetavai . “aniganto'ñcatau vapratyaye pā0 .
    anigantagatirvapratyayāntāñcatau para prakṛtyā . “yeparāñca-
    stān” “nyadhī” pā0 . tasmin pare nyadhī gatī prakṛtyā .
    nyaṅ adhyaṅ . “īṣadanyatarasyām” pā0 . īṣatkaḍāraḥ .
    īṣadbheda ityādau tu kṛtsvaraeva . “hiraṇyaparimāṇaṃ dhane”
    pā0 . vā prakṛtyā . dvisuvarṇadhanaṃ karmadhārayaḥ . “prathamo'-
    ciropasampattau” pā0 . prathamaḥ prakṛtyā nūtanatve . prathamavaiyā-
    karaṇaḥ . samprati vyākaraṇamadhyetuṃ pravṛtta ityarthaḥ . mu-
    khyārthatve tu na . “katarakatamau karmmadhāraye” pā0 . vā
    prakṛtyā . katarakaṭhaḥ . “āryyobrāhmaṇakumārayoḥ” pā0 .
    karma0 prakṛtyā . āryyabrāhmaṇaḥ āryakumāraḥ . “rājā ca”
    pā0 . rājavrāhmaṇaḥ rājakumāraḥ . “ṣaṣṭhī pratyenasi” pā0
    ṣaṣṭhyantorājā pratyenasi pare vā prakṛtyā . rājapratye-
    nāḥ . karma0 na . “kte nityārthe” pā0 . ktānte pare
    nityārthe samāse pūrvvaṃ prakṛtyā . nityahasitaḥ “grāmaḥ
    śilpini” pā0 . vā prakṛtyā . grāmanāpitaḥ . aśilpini
    na, grāmarathyā . “rājā ca praśaṃsāyām” pā0 . śilpi
    vācini pare praśaṃsārthaṃ rājapadaṃ vā prakṛtyā . rāja
    nāpitaḥ rājakulālaḥ . aśilpini tu rājahastītyādau na .

    evam antodāttatāpavādaṃ pūrvvapadaprakṛtisvaramabhi-
    dhāya ādyudāttasvaramapi tadapavādatayā'bhidadhe .

    “ādirudāttaḥ” pā0 . adhikārī'yam . “saptamīhāriṇau
    dharmye'haraṇe” pā0 saptamyantaṃ hārivāci ca ādyudātta
    syāt dharmye pare aharaṇe . deyaṃ yaḥ svīkaroti sa hārī-
    tyucyate dharmmyamityācāraniyataṃ deyam . mukuṭekārṣā-
    paṇam . haledvipadikā . saṃjñāyāmiti saptamīsamāsaḥ
    kāraṇāmni cetyaluk . yājñikāśvaḥ vaiyākaraṇahastī .
    kvacidayamācāraḥ mukuṭādiṣu kārṣāpaṇādi bhṛtitvena
    deyam yājñikādīnāṃ tvaśvādiriti tatra yājñikādīnāṃ
    dharmyarūpadeyasya svīkāritvāt yājñikādipadasyo
    dāttatvam . bījaniṣekāduttarakālaṃ dehapuṣṭyarthaṃ yaddīyate
    taddharaṇaṃ tasmin pare na . vāḍavaharaṇam . vaṅavāyā ayaṃ
    vāḍavaḥ tasmin haraṇamityarthaḥ . paro'pi kṛtsvaro
    hārisvareṇa bādhyate ityaharaṇaniṣedhena jñāpitam . “yukte
    ca” pā0 . yuktavācini samāse pūrvvamādyudāttam . gova-
    llavaḥ . karttavye tatparaśceha yuktaḥ . “vibhāṣādhyakṣe”
    pā0 . adhyakṣe pare prāguktaṃ vā . gavādhyakṣaḥ . “pā-
    pañca śilpini” pā0 . pāpanāpitaḥ . pāpāṇake iti
    pratipadoktasyaiva grahaṇāt ṣaṣṭhīsamāse na . “gotrāntevāsi
    māṇavabrāhmaṇeṣu kṣepe” pā0 . kṣepe gamye eṣu pūrvva-
    padamādyudāttaṃ syāt . tatra gotre bhāryyāsauśrutaḥ .
    suśrutāpatyasya bhāryyapradhānatayeha kṣepaḥ . antevāsini .
    kumārīdākṣāḥ odanapāṇinīyāḥ . kumāryyādilābhakā
    manayaiva dākṣyādiproktaśāstrādhyāyināṃ kṣepaḥ . bhikṣā-
    māṇavaḥ bhikṣāṃ lasye'hamiti māṇavaḥ iti kṣepaḥ .
    bhayabrāhmaṇaḥ bhayena brāhmaṇaḥ sampadyate iti kṣepaḥ .
    “aṅgāni maireye” pā0 madhumaireyaḥ madhuno madyāṅgatvāt
    tatpare tathātvam . “bhaktākhyāstadartheṣu” pā0 . bhikṣā-
    dayo'nnaviśeṣāḥ kaṃsādirūpapātrasya tadarthatvāt tatpare bhi-
    kṣādīnāṃ prāguktam . bhikṣākaṃmaḥ bhājīkaṃsaḥ . “go
    viḍālasiṃhasaindhaveṣūpamāne” pā0 . upamānavāciṣu
    eṣu pūrvvapadamādyudāttam . dhānyagavaḥ dhānyaṃ gauriveti
    vākye gavākṛtyā sanniviśetaṃ dhānyaṃ dhānyagavaḥ . govi-
    ḍālaḥ . tṛṇasiṃhaḥ saktusaindhavaḥ . “ake jīvikārthe” pā0 .
    akānte pare jīvikārthavācini samāse pūrvvapadamādyu
    dāttam . dantalekhakaḥ . dantalekhanena jīvivāvān .
    “prācāṃ krīḍāyām” pā0 . prācyānāṃ krīḍāvācini
    samāse akānte pare prāguktam . uddālapuṣpabhañcikā .
    “aṇi niyukte” pā0 . aṇante pare niyuktavācini
    samāse prāguktam . chatradhāraḥ . “śilpini cākṛñaḥ”
    pā0 . śilpivācini akṛñaḥ parāṇante pare prāguktam .
    tantuvāyaḥ . aśilpini tu na, kuśalāvaḥ . kṛño'pi
    na kumbhakāraḥ . “saṃjñāyāñca” pā0 . aṇante prāguktam .
    tantuvāyo nāma lūtākṛmiḥ . akṛña ityeva rathakāronāma
    brāhmaṇa ityatra na . “gotantiyavaṃ pāle” pā0 . gopālaḥ
    tantipālaḥ yavapālaḥ . aniyuktārtho'yamārambhaḥ niyukte
    tu pūrvveṇa siddhaḥ . “ṇini” pā0 . ṇinyante pare prāguktam .
    puṣpahārī . “upamānaṃ śabdārthaprakṛtāveva” pā0 . upa
    mānavāci pūrvvapadaṃ ṇinyante pare ādyudāttam . uṣṭra
    krośī dhvāṅakṣarāvī . aśabdārthe tu vṛkavañcītyādau
    na . prakṛtigrahaṇena upasargeṇa śabdārthatve garddabhoccārī-
    tyādau na . “yuktārohyādayaśca” pā0 . ete ādyudā
    ttāḥ . yuktārohī āgatarohī āgatayodhī āgatapañcī
    āgatanandī āgataprahārī . āgatamatsyaḥ kṣīrahotā
    bhaginībharttā grāmagodhuk aśvatrirātraḥ gargatrirātraḥ
    vyuṣṭitrirātraḥ gaṇapādaḥ ekaśitipād pātresambhitā-
    dayaśca yuktārohyādiḥ . “dīrghakāśatuṣabhrāṣṭravaṭaṃ je” pā0 .
    je pare etāni ādyudāttāni . dīrghajaḥ kāśaja i-
    tyādi . “antyāt pūrvvaṃ vahvacaḥ” pā0 . bahvacaḥ pūrvvasyā-
    ntyāt pūrvvapadaṃ je pare ādyudāttam . upasarajaḥ .
    āmalakījaḥ . “grāme'nivasantaḥ” pā0 . grāme pare ani-
    vasadvāci pūrvvapadamādyudāttam . mallagrāmaḥ, (mallasamūhaḥ)
    devagrāmaḥ (devasvāmikaḥ grāmaḥ) . nivasatastu dākṣigrāma
    ityādau na . “ghoṣādiṣu ca” pā0 ghoṣa ityeva-
    mādiṣu cottarapadeṣu pūrvvapadamādyudāttaṃ syāt . ghoṣa
    kaṭa ballabha hrada vadarī piṅkhala piśaṅga mālā rakṣā
    śālā kūṭa śālmalī aśvatya tṛṇa śilpī muni prekṣā
    ghoṣādi . dākṣighoṣaḥ . “chātryādayaḥ śālāyām” pā0 .
    chātriśālā vyāḍiśālā . te ca chātri peli bhāṇḍi
    vyāḍi ākhaṇḍi āṭi gomi . “prasthe'vṛddhamakarkyā-
    nīnām” pā0 . prasthapare avṛddhaṃ (yasyādyacaḥ vṛddhirna)
    tādṛśapūrvaṣadamādyudāttaṃ na tu karkyādīnām . indraprasthaḥ .
    vṛddhasya tu dākṣiprastha ityādau na . karkyādayaśca karkkī
    maghnī makarī karkkandhu śamī karīra kanduka kavala vadarī .
    “mālādīnāñca” pā0 . vṛddhārthamidam . mālāprastham . mā-
    lādayaśca . mālā śālā śoṇā drākṣā srākṣā kṣāmā
    kāñcī eka kāma . “amahannavaṃ nagare'nudocām” pā0 .
    bradyanagaram . mahannavayostu mahānagaraṃ navanagaramityādau
    na . udīcāntu kārttinagaramityādau na . “armme cāvarṇaṃ
    dyac tryac” pā0 . armme pare dvyackaṃ tryackaṃ vā'va-
    rṇāntaṃ pūrvapadamādyudāttaṃ svāt . guptārmmam . kukkuṭā-
    rmmam . anavarṇasya vṛhadarmamityādau na . adhikācke'pi
    kapiñjalārmamityādau na . amahavannamityeva tena mahārmam
    navārmamityādau na . “na bhūtādhikasañjīvamadrāśmakajja-
    lam” pā0 . armme etāni nādyudāttāni . bhūtārmam .

    evaṃ samāse pūrvapadasya ādyudāttanāmābhidhāya ta
    syaiva antodāttatā'pi tatra uktā yathā “antaḥ” pā0 adhi-
    kāro'yaṃ prāguttarapadādigrahaṇāt . “sarvaṃ guṇakātrsnye”
    pā0 . sarvvaśabdarūpaṃ pūrvapadamantodāttaṃ syāt guṇasākalye
    gamye . marvaśvetaḥ sarvamahān . śvetatvamahattvaguṇābhyāṃ
    kṛtsnavyāpakatādyotanādasya tathātvam . sarvasauvarṇa ityādau
    tu guṇena vyāptyabhāvānna . aptākalye tu sarveṣāṃ śveta-
    taraḥ sarvaśveta ityādau taralope na . “saṃjñāyāṃ girinikā-
    yayoḥ” pā0 . etayoḥ pūrvvamantodāttam . añjanāgiriḥ
    mauṇḍinikāyaḥ . asaṃjñāyāntu paramagiriḥ brāhmaṇanikāya
    ipyādau na . “kumāryyā vayasi” pā0 . kumārīpare pūrva-
    padamantodāttam vayasi . vṛddhakumārī jaratkumārī .
    kumārīśabdaḥ puṃsā saha saṅgamābhāvavatīparaḥ vṛddhādisāmā-
    nāthikaraṇyāt vayovācitvamatra . avayasi tu paramakumārī
    tyādau na . “udake'kevale” pā0 akevalaṃ miśraṃ tadvā-
    cini samāse udake pare pūrvapadamantodāttam . guḍodakam .
    guḍamiśritamudakamityaryaḥ svare kṛte'tra ekādeśe svarito-
    vānukātte padādāviti pakṣe svaritaḥ . amiśre tu śīto-
    dakam ityādau na . “dvigau kratau” pā0 dvigāvuttarapade
    katuvācini samāse prāguktam . gārgyatrirātraḥ . advigau tu
    atirātra ityādau na “sabhāyāṃ napuṃsake” pā0 klīvānta
    sabhāpare prāguktam . gopālasabham . aklīve rāja-
    sabhetyādau na . tatpuruṣasyaiva grahaṇaṃ tena ramaṇīyasabhaṃ
    brāhmaṇakulamityādau na . “pure prācām” pā0 . devadatta
    puram . nāndīpuram . aprāci tu śivapuramityādau na .
    “ariṣṭagauḍapūrveca” pā0 . ariṣṭapuram . gauḍapuram . pūrvva-
    grahaṇāt ariṣṭāśritapuraṃ gauḍabhṛtyapuramityatrāpi syāt .
    “na hāstinaphalakamārddeyāḥ” pā0 . pure pare etāni nānto
    dāttāni . hāstinapuram . phalakapuram . sārddeyapuram .
    “kusūlakūpakumbhaśālaṃ bile” pā0 kusūlabilam . kūpa-
    bilamityādi “dikchabdā grāmajanapadākhyānacānarāṭeṣu”
    pā0 . eṣu pareṣu digvācakaśabdāḥ antodāttāḥ .
    pūrvveṣukāmaśamī . aparakṛṣṇamṛttikā . pūrvapañcālāḥ
    pūrvvacānarāṭam . iha pūrvakālavācitve'pi pūrvādeḥ diśi
    dṛṣṭatvāddikchabdatvam “ācāryyopasarjanaścāntevāsini” pā0
    ācāryyopasarjane antevāsini pare dikchabdāḥ anto-
    dāttāḥ . pūrvapāṇinīyāḥ ācāryyetyukteḥ pūrvvāntevāsī-
    tyādau na . “uttarapadavṛddhau sarvañca” pā0 . uttarapadasye-
    tyadhikṛtya yā vṛddhirvihitā tadvatyuttarapade pare sarvvaśabdaḥ
    dikśabdaścāntodāttaḥ . sarvapāñcālaḥ pūrvapāñcālaḥ . “bahu-
    brīhau viśvaṃ saṃjñāyām” pā0 . ba0 brī0 viśvaśabdaḥ pūrvvapa-
    damantodāttaṃ saṃjñāyām . pūrvapadaprakṛtisvareṇa prāptasyā-
    dyudāttasyāpavādaḥ . viśvakarmā viśvadevaḥ . karma0 viśvedevā
    ityādau na . avyayībhāvāt bahubrīhāvityadhikāraḥ .
    “udarāśveṣuṣu” pā0 . eṣu pareṣu pūrvapadamantodāttaṃ
    syāt bahuvrīhau . vṛṣodaraḥ haryyambaḥ maheṣuḥ . “kṣepe”
    pā0 . nindane gamye prāguktam . ghaṭodaraḥ kaṭukāśvaḥ
    calācaleṣuḥ . anudara ityatra nañsubhyāmiti pūrvaprati-
    pratiṣedhena bhavati” si0 kau0 . “nadī bandhuni” pā0 . gārgī-
    bandhuḥ . “niṣṭhopasargapūrvānyatarasyām” pā0 . niṣṭhāntamupasarga
    pūrvvapadamantodāttaṃ vā . pradhautapādaḥ .

    evaṃ samāse ādipadasyādyantodāttatāṃ vidhāya uttarapada-
    syādyudāttatāmāha yathā . “uttarapadādiḥ” pā0 .
    uttapadādhikāraḥ āpādāntam . ādyadhikārastu prakṛtyā
    bhagālamityavadhikaḥ . “karṇṇovarṇṇalakṣaṇāt” pā0 . varṇabā-
    cinaḥ lakṣaṇavācinaśca paraḥ karṇṇaśabdaḥ ādyudātto
    bahubrīhau . śuklakarṇaḥ śaṅkukarṇaḥ . anyasmāttu śobhanakarṇa
    ityādau na . “saṃjñaupamyayośca” pā0 . uttarapadasthaṃ karṇa
    ādyudāttaḥ . maṇikarṇaḥ gokarṇaḥ . “kaṇṭhapṛṣṭhagrīvāja-
    ṅghañca” pā0 . saṃjñaupamyayorbahubrīhau . saṃjñāyām śiti
    kaṇṭhaḥ kāṇḍapṛṣṭhaḥ sugrīvaḥ nāḍījaṅghaḥ . aupamye khara-
    kaṇṭhaḥ gopṛṣṭhaḥ aśvagrīvaḥ gojaṅghaḥ . “śṛṅgamavasthāyāñca”
    pā0 . abasthāyām udgataśṛṅgaḥ dvyaṅgulaśṛṅgaḥ atra
    śṛṅgodgamanādinā vayo jñāpyate . saṃjñāyām ṛṣyaśṛṅgaḥ .
    aupamye meṣaśṛṅgaḥ . “nañojaramaramitramṛtāḥ” pā0 .
    nañaḥ parāete ādyudāttā bahu0 . ajaram . amaram .
    amitram amṛtam . “sormanasī alomoṣasī” pā0 .
    soḥ pare lomoṣasī tyaktvā mannantamasantaṃ cādyudātta
    bahu0 . sukarmāṇaḥ suyujaḥ . sumanāḥ subrahmā suvarccāḥ supe-
    ṣasaḥ . lomoṣasostu sulomā sūṣā ityādau na .
    “kratvādayaśca” pā0 . soḥ pare ete ādyudāttāḥ . sukratuḥ
    supratokaḥ . kratu dṛśīka pratīka pratūrttihavyabhaga . “ādyu
    dāttaṃ dvyaca chandasi” pā0 . yadādyudāttaṃ dvyac tat soru
    ttaraṃ bahuvrīhau tathaiva syāt vede loke tu na . svaśvāḥ
    surathāḥ . ādyudāttaṃ kim subāhuḥ . dvyac kiṃ
    suguḥ sahiraṇya ityādau na . “vīravīryyau ca” pā0 . vede
    suvīraḥ suvīryyaḥ loke tu na . atra vīryyagrahaṇādanyatra
    vīryyaśabdasya yadantatve'pi yatonāvaityādyudāttaṃ neti
    jñāpitama . “kūlatīratūlamūlaśālākṣasamamavyayībhāve” pā0 .
    bahubrīhyadhikāronivṛttaḥ . avyayībhāva kūlādīnyādyu-
    dāttāni syuḥ . upakūlam upatīram upaśālam .
    upākṣaṃ suṣamam niḥṣamam . tiṣṭhadgvādi0 sa0 . “kaṃsa-
    manthaśūrpapāyya kāṇḍaṃ dvigau” pā0 . ddhigau etāni ādyudā-
    ttāni . dvikaṃsaḥ dvimanthaḥ dviśūrpaḥ dvipāyyam dvikāṇḍam .
    “tatpuruṣe śālāyāṃ napuṃsake” pā0 . klīvaśālānte tatpuruṣe
    uttarapadamādyudāttam . brāhmaṇaśālam . “kanthā ca”
    pā0 . klīvaliṅga kanthāntastatpuruṣaḥ prāgvat . sauśamika-
    kantham . “ādiścihaṇādīnām” pā0 . kanthānte tat-
    puruṣe klīvaliṅge cihaṇādīnāmādirudāttaḥ . na tu kanthā-
    śabdarūpasyottarapadasya pūrvvāpavādaḥ . cihaṇakantham . ciha-
    ṇādiśca cihaṇa maḍara madrumara vaitula paṭatka vaiḍāli-
    karṇaka vaiḍālikarṇi kukkuṭa cikkaṇa citkaṇa . “celakheṭakaṭuka-
    kāṇḍaṃ garhāyām” pā0 . nindāyāṃ celādīnyuttara-
    padānyādyudāttāni . putracelam . nagarakheṭaṃ dadhikaṭukam .
    prajākāṇḍam . celādisādṛśyena putrādīnāṃ nindā vyāghrā0
    sa0 . “cīramupamānam” pā0 . uttarapadasthamupamānaṃ cīram
    ādyudyattam . vastraṃ cīramiva vastracīram . anaupamye
    tu paramacīram ityādau na . “palalasūpaśākaṃ miśre” pā0
    miśrārthe samāse uttarapadasthānāmeṣāṃ prāgvat . ghṛtapalalaṃ
    ghṛtasūpaḥ ghṛtaśākaḥ . bhakṣyeṇa miśrīkaraṇamiti
    samāsaḥ . amiśre tu paramapalalamityādau na . “kūlasūda-
    sthalakarṣāḥ saṃjñāyām” pā0 . uttarapadasthānāmeṣāmādi-
    rudāttaḥ saṃjñāyām . dākṣikūlam . śāṇḍisūdam .
    dāṇḍāyanasthalī . dākṣikarṣaḥ grāmabhedasya etāḥsajñāḥ .
    asaṃjñāyāṃ tu paramakūlamityādau na . “akarmmadhāraye rā-
    jyam” pā0 . brāhmaṇarājyam karmmadhāraye tu paramarājyami-
    tyādau na . “vargyādayaḥ” pā0 . akarmmaghāraya ityeva . arju-
    navargyaḥ vāsudevapakṣyaḥ karmmadhā0 paramavargya ityādau na .
    vargyādiśca digādyantargaṇaḥ tacchabde dṛśyaḥ . “putraḥpumbhyaḥ”
    pā0 . puṃśabdebhyaḥ paraḥ putra ādyudāttastatpuruṣe .
    dāsakiputraḥ māhiṣaputraḥ . strībhyastu dākṣīputra ityādau
    na . “nācāryyarājartviksaṃyuktajñātyākhyebhyaḥ” pā0 . ebhyaḥ
    putronādyudāttaḥ . ācāryyaputraḥ upādhyāyaputraḥ .
    rājaputraḥ īśvaraputraḥ nandaputraḥ . ṛtvikputraḥ yājaka-
    putraḥ . saṃyuktāḥ saṃmbandhinaḥ . śyālaputraḥ . jñātiputraḥ
    bhrātuṣputraḥ . “cūrṇādīnyaprāṇiṣaṣṭhyāḥ” pā0 . etāni
    prāṇiminnaṣaṣṭhyantāt parāṇyādyudāttāni tatpuruṣe .
    mudgacūrṇṇam . prāṇinastu matsyacūrṇṇamityādau na . cūrṇṇā-
    dayaśca . cūrṇṇa kariva kariṣa śākina śākaṭa drākṣā
    tūla kundama dalapa camasī cakvana caula . “ṣaṭ ca kā-
    ṇḍādīni” pā0 . kāṇḍa cīra palala sūpa śāka kūla
    ityetāni ṣaṭ aprāṇiṣaṣṭhyāntāt ādyudāttāni .
    dūrvākāṇḍaṃ darbhacīram tilapalalam mudgasūpaḥ mūlakaśākam
    nadīkūlam . “kuṇḍaṃ vanam” pā0 . vanavācini tatpuruṣe
    kuṇḍamādyudāttam . darbhakuṇḍam kuṇḍaśabdo'tra sādṛśye .

    atha uttarapade prakṛtisvaravidhānasūtrāṇi . “prakṛtyā
    bhagālam” pā0 . bhagālavācyuttarapadaṃ tatapuruṣe prakṛtyā .
    kumbhībhagālam . kumbhīnadālam kumbhīdāpālam . madhyo-
    dāttāete . prakṛtyetyadhikāraḥ anta iti yāvat . “śite-
    rnityābahvac bahubrīhāvabhasat” pā0 . śiteḥ paraṃ
    nityābahvackaṃ prakṛtyā bahuvrīhau . śitipādaḥ .
    śityaṃsaḥ . pādaḥ vṛṣā0 ādyudāttaḥ aṃsaśabdaḥ nit-
    svaravān . śiterādyudāttatvāt bahuvrīhau pūrvvapadaprakṛti-
    svarāpavādena uttarasya prakṛtisvaravidhānāttasya bādhaḥ . “ga-
    tikārakopapadāt kṛt” pā0 . ebhyaḥ kṛdantaṃ prakṛtisvaraṃ
    syāttatpuruṣe . gateḥ, prakārakaḥ praharaṇam . kārakāt
    idhmapravraścanaḥ . upapadāt uccaiḥkāram . īṣatkaraḥ .
    śeṣaṣaṣṭhosa0 tu devasya kārakaḥ devakāraka iātyādau na .
    “ubhe vanaspatyādiṣu yugapat” pā0 . eṣu pūrvvottara
    pade yugapat prakṛtyā . vanaspatiḥ vṛhaspatiḥ . te ca
    banaspati vṛhaspati śacīpati tanūnapāt narāśaṃsa śunaḥ-
    śepha śaṇḍāmārkau tṛṣṇāvarūtrī lambāviśvavayasau marmṛtyū .
    “devatādvandve” pā0 . ubhe yugapat prakṛtyāstaḥ . indrāvaruṇau .
    “nottarapade'nudāttādāvapṛthivīrudrapūṣamanthiṣu” pā0 .
    pṛthivyādivarjjite'nudāttādāvuttarapade prāguktanna .
    “indrāgnibhyāṃ kaṃ vṛṣaṇaḥ” pṛthivyādau tu dyāvāpṛthivyau
    ityādau syādeva . tatra ni0 ādyudāttaḥ dyāvā, pṛthivī-
    tvantodāttaḥ . evaṃ rudrasaumau indrāpūṣaṇau ityādau .

    athottarapade antodāttatāvidhāyakasūtrāṇi yathā “antaḥ”
    pā0 . adhikāro'yam . “thāthaghañktājavitrakāṇām”
    pā0 tha, atha, ghañ, kta, ac, ap itra, ka, eta-
    dantānām uttarapadasthānāṃ gatikārakopapadāt pareṣāmanta
    udāttaḥ . tatra tha apabhṛthaḥ . atha āvasathaḥ .
    ghañ prabhedaḥ . kta puruṣṭutaḥ . ac prakṣayaḥ . ap
    pralavaḥ prastavaḥ . itra pralavitram . ka govṛṣaḥ mūla0 ka .
    gatikārakopadaminne tu sustuvaityādau na soḥ
    pūjārthatvena gatitvābhāvāt . “sūpamānāt ktaḥ”
    pā0 . sorupamānācca paraṃ ktāntamantodāttam . sukṛtam
    śaśaplutaḥ . “saṃjñāyāmanācitādīnām” pā0 . gati-
    kārakopapadāt ktāntamantodāttaṃ na tu ācitādau . “upa-
    hūtaḥ śākalyaḥ” ācitādau na . ācitādayaśca 6 39
    pṛ0 darśitāḥ . “pravṛddhādīnāñca” asaṃjñārthamārambhaḥ .
    pravṛddhaṃ yānaṃ pravṛddhovṛṣalaḥ . prayutāsūṣṇavaḥ . ākarṣe
    avahitaḥ (avahito bhogeṣu) . khaṭvārūḍhaḥ kaviśastaḥ
    ākṛtigaṇo'tham . pravṛddhayānam . apravṛddho vṛṣakṛto rathaḥ .
    “kārakāddattaśrutayorevāśiṣi” pā0 . kārakapadāduttara
    padapadasthayordattaśrutaśabdayoreva saṃjñāyāmantodāttaḥ āśī-
    rvāde gamye . devadattaḥ viṣṇuśrutaḥ . anayoreveti niya-
    māt devapālita ityādau na . “itthambhūtena kṛtamiti ca”
    pā0 . itthambhūtena kṛtamityasminnarthe yaḥ samāsaḥ kṛtaḥ
    tataḥktāntamuttarapadamantodāttam . suptapralapitam . atrakṛta-
    miti sāmānyakriyāvāci . tṛtīyā karmaṇītyasyāpavādaḥ .
    “anobhāvakarmavacanaḥ” pā0 . kārakāt paramanapratyayāntaṃ
    bhāvavacanaṃ karmavacanañcāntodāntam . bhāve payaḥpānam .
    karmaṇi rājabhojanāḥ śālayaḥ . “manktinvyākhyā-
    naśayanāsanasthānayājakādikrītāḥ” pā0 . kārakāt
    parāṇyetāni tatpuruṣe'ntodāttāni . kṛtkharāpavādaḥ .
    . man rathavartma . ktin pāṇinikṛtiḥ . karaṇe lyuṭ
    chandovyākhyānam . tena na pūrvveṇa gatārthaḥ . rājaśayanam
    rājāsanam aśvasthānam eṣu ādhāre lyuṭ .
    brāhmaṇayājakaḥ . yājakādiśca yājakādiśabde vakṣyate
    gokrītāḥ . ka rakabhinnāttu prabhūtiḥ saṅgatiḥ ityādau tādau
    nitīti svaraḥ . “saptamyāḥ puṇyam” pā0 . anto-
    dāttam . adhyayanapuṇyam . tṛtīyātatpuruṣe tu veda-
    puṇyamityādau na . “ūnārthakalahaṃ tṛtīyāyāḥ” pā0 .
    tṛtīyāyāḥ parāvetau antīdāttau tatpuruṣe . māṣonam
    māṣavikalam . vākkalahaḥ . tṛtīyāpūrvapadaprakṛtisvarāpavādaḥ .
    artheti svarūpagrahaṇaṃ tena dhānyārtha ityatrāpi arthaśabdasya
    tathātvam . ūnaśabdena tadarthagrahaṇamiti kecit . “miśra-
    ñcānupasargamasandhau” pā0 . tṛtīyāyāḥ param anupasargaṃ
    miśraṃ prāgvat . tilamiśram sarpirmiśram . miśragrahaṇe-
    'nyatra sopasargasya grahaṇamiti anupasarga viśeṣaṇāt jñāpi-
    tam . sandhau tu brāhmaṇamiśro rājā ityādau na, brāhmaṇaiḥ
    saha aikārthyamāpanna ityarthaḥ . “nañoguṇapratiṣedhe sampādya-
    rhahitālamarthāstaddhitāḥ” pā0 . sampādyādyarthataddhitāntā-
    guṇaniṣedhārthakanañaḥ pare'ntodāttāḥ . na karṇaveṣṭanābhyāṃ sa-
    mpāditaṃ mukhaṃ bhavati akārṇaveṣṭanikam . na ccheda-
    marhati acchedikaḥ . na vatsvebhyohitaḥ abatsīyaḥ .
    na santāpāya prabhavati asantāpīyaḥ . “yayatoścātadarthe”
    pā0 . tadarthārthabhinnau yayatau yau taddhitau tadantasyottarapadasthasya
    guṇaniṣedhārthāt nañaḥ parasyānta udāttaḥ . pāśānāṃ samūhaḥ
    pāśyā na pāśyā apāśyā . adantyam . tadarthārthānte tu
    apādyamityādau na . yataḥ tānubandhasya grahaṇāt itarānu-
    bandhasya yasya avāmadevyamityādau na . atra vāmadeva ḍḍya-
    ḍḍyāviti ḍyat ḍya vā . “ackāvaśaktau” pā0 . ajantaṃ
    kāntañca nañaḥ paramantodāttamasāmarthyegamye . apacaḥ paktuṃ
    na śaktaḥ . alikhaḥ . sāmarthyetu apacodīkṣita ityādrau
    na . dīkṣitasya na pākāsāmarthyaṃ kintu niṣedhādapacatvam .
    “ākrośe ca” pā0 . nañaḥ parāvackāntāvantodāttau
    kṣepe . apacojālmaḥpaktuṃ na śaknotītyevamākṣipyate . a-
    kṣipaḥ . “saṃjñāyām” pā0 . najaḥ paramantodāttaṃ saṃjñā-
    yām kṣepe . adevadattaḥ “kṛtyokeṣṇuccārvādayaśca” pā0 .
    nañaḥ pare ete'ntodāttāḥ syuḥ . kṛtya akarttavyaḥ . uka
    anāgāmukaḥ . iṣṇuc analaṅkariṣṇuḥ . khiṣṇuco'pi .
    anāḍhyambhaviṣṇuḥ . acāruḥ . cārvāyadaśca cāru sādhu
    yaudhaki anaṅgamejaya vadānya akasmāt (varttamānavarddhamāna-
    tvaramāṇadhriyamānahriyamāṇarocamānaśobhamānāḥsaṃjñāyām)
    (vikārasadṛśe vyastasamaste) gṛhapati gṛhapatika (rājāhno-
    śchandasi) arājā anahaḥ . bhāṣāyāṃ tu avyayasvaraḥ . “vibhāṣā
    tṛnnannatīkṣṇa śuciṣu” pā0 . tṛn akarttā . anannam . atī-
    kṣṇam aśuciḥ . pakṣe avyayasvaraḥ . “bahuvrīhāvidameta-
    ttadbhyaḥ prathamapūraṇayoḥ kriyāgaṇane” pā0 . ebhya etayoranta
    udāttaḥ bahuvrīhau . idaṃ prathamaṃ yasya idaṃ prathamaḥ .
    evam etaddvitīyaṃ tatpañcamama . dravyagaṇane tu ayaṃ
    prathamaḥ pradhānaṃ yeṣāṃ te idaṃprathamā ityādau na .
    bahuvrīhāvityadhikāraḥ . “saṃkhyāyāḥ stanaḥ” pā0 . dvistanā
    catuḥstanā . “vibhāṣā chandasi” pā0 . “dvistanāṃ karoti
    vāmadevyaḥ” . pakṣe na “saṃjñāyāṃ mitrājinayoḥ” pā0 .
    devamitraḥ kṛṣṇājinam . asaṃjñāyāṃ priyamitraḥ ityādau
    na . “ṛṣipratiṣedhomitre” vārtti0 . viśvāmitra ṛṣiḥ
    atra na . “vyavāyino'ntaram” pā0 . vyavadhāyakāt para
    mantaramantodāttam . vastrāntaraḥ . “mukhaṃ svāṅgam” pā0 .
    gauramukhaḥ . asvāṅge tu dīrghamukhā śālā ityādau na .
    “nāvyayadikchabdagomahatsthūlamuṣṭipṛthuvatsebhyaḥ” pā0 .
    ebhyaḥ paraṃ mukhaṃnāntodāttam tena pūrvapadaprakṛtisvaraḥ .
    uccairmukhaḥ . prāṅmusvaḥ gomukhaḥ . gomaṣṭivatsapūrvapadasyo-
    pamānalakṣaṇo'pi vikalpobādhyate purastādapavādanyāyāt .
    “niṣṭhopamānādanyatarasyām” pā0 . niṣṭhāntādupamāvācinaśca paraṃ
    svāṅgaṃ mukhaṃ vāntodāttam . prakṣālitamukhaḥ pakṣe niṣṭhopasargeti
    pūrvapadāntīdāttatvam . pūrvapadaprakṛtisvaratvena gatisvaro'pi
    bhavati . siṃhamukhaḥ . pakṣe pūrvapadaprakṛtisvaraḥ . “jātikā-
    lasukhādibhyo'nācchādanāt kto'kṛtamitapratipannāḥ” pā0 .
    sāraṅgajagdhaḥ māsabhūtaḥ sukhabhūtaḥ . sukha duḥkha tṛpta kṛcchra astra
    āstra alīka pratīpa karuṇa soda ityetāni sukhādīni .
    ācchādanāttu vastracchanna ityādau na . kuṇḍakṛtaḥ kuṇḍamitaḥ
    kuṇḍapratipanna ityādau ca na . vā jāte” pā0 . ebhyo
    jātiśabdo'ntodāttaḥ . dantajātaḥ māsajātaḥ . pakṣe
    pūrvvapadaprakṛtisvaraḥ “nañ subhyām” pā0 . ābhyāṃ
    paramantodāttaṃ vahuvrīhau . avrīhiḥ sumāṣaḥ . “kapi-
    pūrvam” pā0 . nañ subhyāṃ paramuttarapadasya pūrvvamudāttaṃ
    kapi pare . abrahmabandhukaḥ . sukumārīkaḥ . “hrasvānte
    antyātpūrvam” pā0 . hrasvānte uttarapade samāse antyāt
    pūrvvapadamudāttaṃ nañsubhyāṃ bahuvrīhau . avrīhikaḥ sumā-
    ṣakaḥ . “bahornañvaduttarapadabhūmni” pā0 . uttarapadārthe bahu-
    tvavācinobahoḥ parasya padasya nañaḥ parasyeva svaraḥsyāt .
    bahubrīhikaḥ bahumitraḥ . abahutve tu bahuṣu māno'sya bahu
    māna ityādau na . “na guṇādayo'vayavāḥ” pā0 . avayarva-
    vācivo bahoḥ pare guṇādayonāntodāttāḥ ba0 vrī0 . bahu-
    guṇā rajjuḥ . bahvakṣaraṃ padam . guṇādayaśca guṇa akṣara a-
    dhyāya sūkta chandaḥ māna . guṇādirākṛtigaṇaḥ . anavayave
    tu adhyayanaśrutasadācārādiguṇaparatve bahuguṇodvija ityādau
    na . “upasargāt svāṅgaṃ ghruvamaparśu” pā0 . prapṛṣṭhaḥ . a-
    dhra ve tu udbāhurityādau viparśurityādau ca na . “vanaṃ
    samāse” pā0 . samāsamātre upasargāt paraṃ vanamantodāttaṃ
    syāt . pravaṇam . “antaḥ” pā0 . antar śabdāt paraṃ
    vanamantodāttam samāsamātre . antarvaṇodeśaḥ . “antaśca” pā0 .
    upasargādantaśabdo'ntodāttaḥ . paryyantaḥ samantaḥ . “na ni-
    vibhyām” pā0 . nyantaḥ vyanta ityādau na . pūrvvapadaprakṛtisvare
    yaṇi ca kṛte udāttasvaritayoryaṇa iti svaritaḥ . “pare-
    rabhitobhāvi maṇḍalam” pā0 . pareḥ param abhitaubha-
    yato bhāvi kūlādi, maṇḍalaṃ cāntodāttam . parikūlam
    parimaṇḍalam . “prādasvāṅgaṃ saṃjñāyām” pā0 . pragṛ-
    ham . svāṅge tu prapadamityādau na “nirudakādīni ca” pā0 .
    nirudaka nirupala nirmmakṣika nirmmaśaka niṣkālaka niṣ-
    kālika niṣyeṣa dustarīpa nistarīka nirajina udajina
    upāājina (parerhastapādakeśakarṣāḥ) nirudakādirākṛti-
    gaṇaḥ . etāni antodāttāni . nirudakam . “abhermukham”
    pā0 . abahuvrīhyarthamadhruvārthamasvāṅgārthamārambhaḥ . abhi-
    mukhā śālā . “apācca” pā0 . apamukham atrāpi pūrvvava-
    dārambhaḥ . apamukhā śālā “sphigapūtavīṇāñjo'dhvakukṣi-
    sīranāsanāma ca” pā0 . apādimānyantodāttāni . apa-
    sphigam apapūtam . apāñjaḥ . apādhvā samāsāntavidhera-
    nityatvāt neha samā0 . apakukṣi . apasīram apahalam .
    apanāma . sphigādigrahaṇamabahubrīhyartham adhruvārthamasvā-
    ṅārthañca . “adheruparistham” pā0 . adhyarūḍhodanto'dhidantaḥ
    dantasyoparijātodanta ityarthaḥ . anuparisthe adhikaraṇa-
    mityādau na . “anorapradhānakanīyasī” pā0 . anoḥ
    paramapradhānavāci kanīyaścāntodāttam . anugatojyeṣṭham
    anujyoṣṭaityādi . atra pūrvvapadārthaprādhānyāt jyeṣṭhaśabda-
    syāpradhānatvam . anugataḥ kanīyān prā0 sa0 . anu-
    kanīyān . atra uttarapadārthaprāghānyam . prādhānyārthameva
    kanīyasaḥ pṛthaggrahaṇam . “puruṣaścānvādiṣṭaḥ” pā0 . anoḥ
    paraḥ anvādiṣṭavācī puruṣaḥ antodāttaḥ . anvādiṣṭaḥ
    puruṣaḥ prā0 sa0 . anupuruṣaḥ . “aterakṛtpade” pā0 .
    ateḥ paramakṛdantaṃ padaṃ padaśabdaścāntodāttaḥ . atyaṅkuśo-
    nāgaḥ . atipadā gāyatrī . kṛtpade tu aticāra
    ityādau na . “aterdhātulopa iti vācyam” vārtti0 .
    “prādibhyodhātujasya vā cottarapadalopa iti atyādayaḥ
    krāntyādyarthe dvitīyayayeti yatra dhātulopastatrevāyaṃ
    svaraḥ . tena śobhanogārgyaḥ prā0 sa0 . atigārgyaḥ atra
    na . atikrāntaḥ kārukam . ātikāruka ityatrāpi
    syāt kārukaśabdasya kṛdantatve'pi dhātulopaeva kṛdanta niya
    manāt atikāra ityādau tu thātulopabhāvānneti bhedaḥ .
    “neranidhāne” pā0 . nidhānamaprakāśaḥ tadbhinne prakāśārthe
    neruttarapadamantodāttam . nimūlam nyakṣam . nidhāne tu
    nihito daṇḍaḥ nidaṇḍa ityādau aprakāśitaḥ gupto-
    daṇḍa ityarthake na . “prateraṃśvādayastatpuruṣe” pā0 . prati-
    gato'ṃśuḥ pratyaṃśuḥ pratijanaḥ pratirājā samāsāntavidhe-
    nityatvānna ṭac . bahvabrīhau tu na . aṃśvādayaśca 37 pṛ0
    darśitāḥ . “upāddvyajajinamagaurādayaḥ” pā0 .
    upāt paraṃ dvyackamajinañcāntodāttam na tu gaurā-
    dayaḥ . te ca gaura taiṣa taila leṭa loṭa jihvā kṛṣṇā
    kanyā gudha kalpa pāda . upadevaḥ upendraḥ upājinam .
    gaurādau upagaura ityādau na . “soravakṣepaṇe” pā0 .
    ākṣepe gamye soḥparamantodāttam . supratyavasitaḥ sura-
    trapūjārthaḥ vākyārthastu nindā asūyathā tathā'bhidhā-
    nāt . “vibhāṣotpucche” pā0 . utpucche śabde
    vāntodāntaḥ . utkrāntaḥ pucchāt, pucchasudasyati ut-
    pucchayatervā erac . ubhayasyāpyatra grahaṇam . utpucchaḥ .
    “dvitribhyāṃ paddanmūrddhasu bahubrīhau” pā0 . ābhyāṃ
    pareṣveṣu antodātto vā bahubrīhau . dvipād tripād .
    trimūrddhā . mamāsāntavidheranityatvajñāpakamidam . tatpuruṣe tu
    dvayormūrddhā dvimūrddhetyādau na . “sakthañcākrāntāt” pā0 .
    kṛtasamāsāntasakthasya akrāntāt parasya vāntodāttaḥ .
    gaurasakthaḥ ślakṣṇasakthaḥ . krāntāttu cakrasaktha ityādau
    na kintu ṣacsamāsāntasya cittvāt nityamantodāttatā . “pa-
    rādiśchandasi bahulam” pā0 . vede uttarapadasthasya śabdasyādi
    rudātto bahulam . “añjisakthamālameta” bahulagrahaṇāt
    “parādiśca parāntaśca pūrvvāntaścāpi dṛśyate . pūrvvādayaśca
    dṛśyante vyatayo bahulaṃ tataḥ” vārtti0 . iti samāsasvarāḥ .
    evamudātte vihite kvacittasya nighātenānudāttatā syāt
    tacca nighātaśabde sāpavādaṃ vakṣyate .
    “nihantyarīnekapade yaudāttaḥ svarāniva” māghaḥ . “avi-
    katthanaḥ kṣamāvānatigambhīro mahāsatvaḥ . stheyān nigūḍha-
    māno dhīrodātto dṛḍhavrataḥ kathitaḥ” sā0 da0 2 ukte
    (pūrbapadalopena) nāyakabhede . bhāve kta . 3 dāne 4 vādyabhede
    śabdara0 5 alaṅkārabhede pu0 . sa ca alaṅkāraśabde 396 pṛṣṭhe
    darśitaḥ . karttari kta 6 mahati 7 samarthe 8 dātari ca tri0 .