• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udānaḥ

    See also uddāna, uddānam, uddānaṃ, udāna.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 301, col. 3.
    udānaḥ [an-ghañ]

    1 Breathing upwards.

    2 Breathing, breath in general.

    3 One of the five vital airs or life-winds which rises up the throat and enters into the head; the other four being prāṇa, apāna, samāna and vyāna; spaṃdayatyadharaṃ vaktraṃ gātranetraprakopanaḥ . udvejayati marmaṇi udāno nāma mārutaḥ ...

    4 (With Buddhists) An expression of praise or joy.

    5 The navel.

    6 An eye-lash.

    7 A kind of snake.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 419.
    udānaḥ [an-ghañ] 1 Breathing upwards. -2 Breathing, breath in general. -3 One of the five vital airs or life-winds which rises up the throat and enters into the head); the other four being prāṇa, apāna, samāna and vyāna; spandayatyadharaṃ vaktraṃ gātranetraprakopanaḥ | udvejayati marmāṇi udāno nāma mārutaḥ || -4 (With Buddhists) An expression of praise or joy. -5 The navel. -6 An eyelash. -7 A kind of snake.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 237.
    udānaḥ , puṃ, (udūrddhena āniti anena . ut + āṅ +
    an + ghañ .) kaṇṭhasthavāyuḥ . ityamaraḥ .. tasya
    karmma ūrddhvanayanam . iti śrīdharasvāmī ..
    (yathā, saṅgītaratnākare, 1 . 64 .
    “udānaḥ pādayorāste hastayoraṅgasandhiṣu .
    karmmāsya dehonnayanotkramaṇādi prakīrttitam” ..)
    “ūrddhva gamanavān kaṇṭhasthānīyotkramaṇavāyuḥ” .
    iti vedāntaḥ .. (tathā coktam .
    “hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ .
    udānaḥ kaṇṭhadeśe syāt vyānaḥ sarvvaśarīragaḥ” ..
    “udāno nāma yastūrddhamupaiti pavanottamaḥ” .
    iti mahābhārate vanaparbbaṇi ..
    prakupitodānasya lakṣaṇaṃ yathā .
    “hikkā śvāsaḥ pariśvāsaḥ kāsaḥ śoṣārttighaṇṭikāḥ .
    hṛllāso hṛdi śūlañca yakṛdvātādikā vamiḥ .
    kṣavathurjṛmbhaṇañcaiva tathā vaisvaryyapīnasau ..
    aruciśca pratiśyāya ete proktā udānataḥ .
    udānaḥ śleṣmasaṃyukto doṣāt hṛdi prakupyati” ..
    iti cikitsitasthāne 21 adhyāye hārīte-
    noktam .. * ..
    “udānaḥ kṣavathūdgāraccharddinidrāvadhāraṇaiḥ .
    gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto gadān ..
    kaṇṭharodhamanobhraṃśaccharddyarocakapīnasān .
    kuryyācca galagaṇḍādīṃstāṃstān jatrūrddhvasaṃśrayān” .
    iti nidānasthāne ṣoḍaśe'dhyāye vābhaṭenoktam .. * ..
    asya sthānaṃ kāryyañca yathā ..
    “udānasya punaḥ sthānaṃ nābhyuraḥkaṇṭha eva ca .
    vākpravṛttiḥ prayatnorjjo balavarṇādi karmma ca” ..
    iti cikitsāsthāne 28 adhyāye carakeṇoktam ..
    “udāno nāma yastūrddhvamupaiti pavanottamaḥ ..
    tena bhāṣitagītādiviśoṣo'bhipravarttate .
    ūrddhvajatrugatān rogān karoti ca viṃśeṣataḥ” ..
    doṣāntaragatasyāsya lakṣaṇaṃ yathā ..
    “udāne pittasaṃyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ .
    asvedaharṣau mandāgniḥ śītastambhau kaphāvṛte” ..
    iti nidānasthāne prathame'dhyāye suśrutenoktam ..
    udarāvarttaḥ . nābhiḥ . sarpaviśeṣaḥ . iti medinī ..
    pakṣma . iti śabdaratnāvalī ..