Blog
Sanskrit
About
udāna
See also
uddāna ,
uddānam ,
uddānaṃ ,
udānaḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 147 .
udāna m. (
-naḥ )
1 One of the five vital airs, that which rises up the throat and passes into the head.
2 The navel.
3 A snake.
4 An eye-lash.
E. ud above, āṅ prefixed to aṇ to breathe, to be, affix ghañ .
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 120, col. 2 .
udā_na (naḥ) 1. m. One of the five vital airs; the navel; a snake.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 116, col. 2 .
udāna udāna, i. e. ud-an + a, m. One of the five vital airs, that which
has its place in the throat and passes
upward and outward, Vedāntas. in Chr.
207, 11.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 153, col. 3 .
Ud-āna, as, m. breathing upwards, breathing,
breath; one of the three or five vital airs, that which
rises up the throat and passes into the head; (with
Buddhists) an expression of joy or praise; the navel;
an eyelash; a kind of snake.
☞
p. 154, col. 2 .
udāna ud-āna. See under 2. ud-an, p. 153.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 303, col. 2 .
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 84 .
udāná m. the wind that goes upward (in the body).
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 50, col. 3 .
udāna ud-āna, m. rising air (one of the five [airs in the body ).
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 184, col. 2 .
ud-āna a m. breathing upwards
☞
p. 184, col. 2 .
one of the five vital airs of the human body (that which is in the throat and rises upwards),
Vedāntas. 97;
AV. xi, 8, 4;
VS. ;
ChUp. ;
ŚBr. ;
MBh. ;
Suśr. &c.
☞
p. 184, col. 2 .
☞
p. 184, col. 2 .
☞
p. 184, col. 2 .
☞
p. 184, col. 2 .
joy, heart's joy (
Buddh. )
☞
p. 1321, col. 3 .
(with Buddhists) one of the 9 divisions of sacred scriptures,
Dharmas. 62 (
MWB. 63)
☞
p. 185, col. 2 .
ud-āna b See 2. ud-√ an .
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 120, col. 2 .
udāna m. (-naḥ )
1. One of the five vital airs, that which rises us the throat and passes into the head.
2. The navel.
3. A snake.
4. An eye-lash.
E. ud above, āṅa prefixed to aṇa to breathe, to be, affix ghañ .
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 421 .
udāna See under 1. udan .
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 100, col. 2 .
udāna udāna m. (an) un des 5 souffles ou esprits vitaux [les autres sont:
apāna, prāṇa, vyāna et
samāna ].
Nombril.
Cil.
Serpent.
Bd. traité sur la nature et les attributs des Buddhas.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 142, col. 2 .
ud-āna- m. souffle (d'expiration), souffle d'en haut ou qui monte.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 918 .
udāná (von 2.
an mit
ud ) m.
1) das Auf-, Einathmen, Athemzug; einer der drei oder fünf Winde des Körpers, der von der Kehle zum Kopfe aufsteigt , AK. 1, 1, 1, 59. H. 1109. an. 3, 361. MED. n. 42. VS. 1, 20. 6, 20. 7, 27. trayo vai prāṇāḥ prāṇa udāno vyānaḥ ŚAT. BR. 9, 4, 2, 10. udānena hyayaṃ puruṣaḥ pūryata iva 11, 2, 4, 5. 1, 3, 1, 7. 11, 8, 3, 6. 5, 3, 8. 14, 4, 3, 10. AIT. BR. 1, 7. KAUŚ. 72. PRAŚNOP. 3, 7. SUŚR. 1, 17, 3. prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca 250, 7. udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ 12. MBH. 3, 13966. 13970. 14, 612. fgg. udānaḥ kaṇṭhasthānīya ūrdhvagamanavānutkramaṇavāyuḥ VEDĀNTAS. in BENF. Chr. 207, 11.
— 2) buddh. Ausdruck der Freude oder des Lobes : udānamudānayati (denom. davon) BURN. Intr. 57. fg. Lot. de la b. l. 822. In dieser Bed. vielleicht verstümmelt aus uddāna Band, gebundene Rede (?); vgl. avadāna und nidāna .
— 3) Nabel H. an. MED.
— 4) Augenwimper ŚABDAR. im ŚKDR.
— 5) eine bes. Art Schlange H. an. MED.
☞
vol. 5,
p. 1172 .
udāna 1) °jaya Verz. d. Oxf. H. 231,a,39.
— 2) bei den Buddhisten Bez. einer Klasse von Schriften, in denen Buddha ohne besondere Veranlassung spricht (während er in den Avadāna nur in Folge einer an ihn gerichteten Frage redet), WASSILJEW 109. fg. °varga 270. udānamudānayati bedeutet demnach unaufgefordert einen Ausspruch thun.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 230, col. 1 .
udāná m.
— 1) der sich von unten nach oben bewegende Wind im Körper 264,20. 28.
— 2) *Nabel.
— 3) *Augenwimpern.
— 4) *eine Art Schlange.
— 5) bei den Buddhisten
— a) Herzensergiessung ; s. udānay .
— b) eine Klasse von Schriften , in denen Buddha ohne besondere Veranlassung spricht.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 56, col. 2 .
udāná m. der Einhauch (einer von den Winden im Körper).
Vācaspatyam
☞
p. 1162, col. 1 .
udāna pu0 ana —ghañ ūrddhvamāno'sya . ūrddhvagatiśīle kaṇṭhādideśavarttini prāṇavṛttibhede vāyau . “atha yo'- syorddhasuṣiḥ saudānaḥ sa vāyuḥ saākāśaḥ ” chā0 u0 . “āpādatalādārabhyorddhvamutkramāt utkarṣārthañca karmma kurva- nniti udānaḥ ” chā0 upa0 bhā0 . padārthādarśe yogārṇṇave tatsthānādyuktam “spandayatyadharaṃ vaktraṃ gātranetraprakopanaḥ . udvejayati marmmāṇi udāno nāma mārutaḥ . vidyutpāva- kavarṇṇaḥ syādutthānāsanakārakaḥ . pādayorhastayoścāpi sarva- sandhiṣu varttate ” . suśrute ca “yathāgniḥ pañcaghā bhinno nāma- sthānātmakarmmabhiḥ . bhinno'nilastathā hyeko nāmasthānakri- yomayaiḥ . prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca . sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam . vāyuryyo vaktrasañcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk . so'nnaṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate . prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvā- sādikān gadān . udāno nāma yastūrddhvamupaiti pavano- ttamaḥ . tena bhāṣitagītādiviśoṣo'bhipravarttate . ūrddhva- jatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ . āmapakvā- śayacaraḥ samānī vahnisaṅgataḥ . so'nnaṃ pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi . gulmāgnisaṅgātīsāraprabhṛtīn- kurute gadān . kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvahano- dyataḥ . svedāsṛksrāvaṇo vāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi . kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān . pakvā- dhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpyayam . samīraṇaḥ sakṛnmūtraśukragarbhārttavānyadhaḥ . kruddhaśca kurute rogān- ghorān vastigudāśrayān . śukradoṣapramehāstu vyānāpāna- prakopajāḥ . yugapatkupitāścāpi dehaṃ bhindyurasaṃśayam ” chāndogye ca bhojanasyāgnihotrasthānīyatayā sampādanena prāṇādipañcakāhuternityaṃ karttavyatā tatphalañcoktam yathā . “uraeva vedirlomāni barhirhṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvā- hāryyapacana āsyamāhavanīya ityupakramya ” . (tadbhāṣye ca āsyasya hūyate'sminnannamityāhavanīyatvamuktam) āhu- tiprakāraḥ phalasahito darśito yathā . “tadyadbhaktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyaṃ sa yāṃ prathamāmāṃhutiṃ juhuyāttāṃ juhuyāt prāṇāya svāheti prāṇastṛpyati, prāṇa tṛpyati cakṣustṛpyati cakṣuṣi tṛpyatyādityastṛpyatyāditye tṛpyati dyaustṛpyati divi tṛpyantyāṃ yatkiñca dyauścā- dityaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānutṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti 1 . atha yāṃ dvitīyāṃ juhuyāttāṃ juhuyādvyānāya svāheti vyānastṛpyati, vyāne tṛpyati śrotraṃ tṛpyati śrotre tṛpyati candramāstṛpyati candramasi tṛpyati diśastṛpyanti dikṣu tṛpyantīṣu yatkiñca diśaśca candramāścādhitiṣṭhanti tattṛpyati tasyānutṛpti tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti 2 . atha yāṃ tṛtīyāṃ juhuyāttāṃ juhuyādapānāya svāhetya- pānastṛpyati, apāne tṛpyati vāktṛpyati vāci tṛpyantyā- magnistṛpyatyagnau tṛpyati pṛthivī tṛpyati pṛthivyāṃ tṛpyantyāṃ yatkiñca pṛthivī cāgniścāghitiṣṭhatastattṛpyati tasyānutṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti 3 . atha yāṃ caturthīṃ juhuyāttāṃ juhuyāt samānāya svāheti samānastṛpyati, samāne tṛpyati manastṛ- pyati manasi tṛpyati parjanyastṛpyati parjanye tṛpyati vidyu- ttṛpyati vidyuti tṛpyantyāṃ yatkiñca vidyucca parjanyaścādhi- tiṣṭhatastattṛpyati tasyānutṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannā- dyena tejasā brahmavarcaseneti 4 . atha yāṃ pañcamīṃ juhu- yāttāṃ juhuyādudānāya svāhetyudānastṛpyati, udāne tṛ- pyati vāyustṛpyati vāyau tṛpyatyākāśastṛpyatyākāśe tṛpyati yatkiñca vāyuścākāśaścāghitiṣṭhatastattṛpyati tasyānutṛpti tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcase- neti 5 . sa ya idamavidvānagnihotraṃ juhoti yathāṅgārā- napohya bhasmani juhuyāttādṛk tatsyāt . atha ya eta- devaṃvidvānagnihotraṃ juhoti tasya sarvveṣa lokeṣu sarvveṣu bhūteṣu sarvveṣvātmasu hutaṃ bhavati . tadyatheṣīkā tūlamagnau protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarvvepāpmānaḥ pradū- yante ya etadevaṃvidvānagnihotraṃ juhoti . tasmādu haivaṃvidyadyapi caṇḍālāyocchiṣṭaṃ prayacchedātmani hevāsya tadvaiśvānare hutaṃ syāditi tadeṣa ślokaḥ . yatheha kṣu- dhitā bālā mātaraṃ parthyupāsate . evaṃ sarvvāṇi bhūtānyagni- hotramupāsata ityagnihotramupāsata iti ” .
Index to the Names in the Mahābhārata
☞
p. 686, col. 1 .
*Udāna , one of the vital breaths. § 485 (Brāhmaṇavyādha-
saṃv., v. Pativratop.): III, 213 , 13966 (description), 13970
(Samāno°yor madhye ).—§ 660b (Bhṛgu-Bharadvājasaṃv.):
XII, 184 , 6845; 185 , 6872 (f : That single breath that
operates in these three (i.e. Prāṇa, Samāna, and Apāna) is
called Udāna).—§ 662b (Jāpakop.): XII, 200 ε, 7346.—
§ 667 (Mokṣadh.): XII, 213 , 7759 (Vyāno°au ).—§ 704
(do.): XII, 302 , 11124.—§ 714g (Samāna): XII, 329 ,
12397 (son of Samāna and father of Vyāna).—§ 714j
(Udvaha): XII, 329 , 12402.—§ 782b (Brāhmaṇagītā):
XIV, 20 , 612, 614; 21 , 653; 23 , 685, 688, 692, 696,
699, 705, 706 (the contention of the vital breaths about
superiority); 24 , 712, 717, 723, 724, 725, 727.—§ 782g
(Guruśiṣyasaṃv.): XIV, 42 , 1109.—Do.2 = Śiva (1000
names1 ).
The Vedic Index of Names and Subjects
☞
vol. 1,
p. 86 .
Udāna is usually the fifth of the vital breaths (
Prāṇa ) when
five are enumerated.
1 Sometimes
2 it appears as the second,
coming after Prāṇa, and followed by Vyāna or Samāna.
Again,
3 it is found simply opposed to Prāṇa, or it simply follows
Prāṇa and Apāna.
4 In the Śatapatha Brāhmaṇa
5 it is treated
as the breath that consumes food, a notion traceable in
the later Upaniṣads,
6 while it is also regarded as the wind
that rises up by the throat,
7 and leads the spirit forth at
death.
8 [Footnote] 1)
E.g., Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 12,
9; Kāṭhaka Saṃhitā, v. 4; 10; Śata-
patha Brāhmaṇa, ix. 2, 2, 5; xi. 8, 3, 6
(in the order Prāṇa, Vyāna, Apāna,
Udāna, Samāna); Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad, i. 5, 3; iii. 4, 1 (Samāna is
omitted); iii. 9, 26; Chāndogya Upani-
ṣad, iii. 13, 5; v. 23, 1. 2; Aitareya
Āraṇyaka, ii. 3, 3, etc.
[Footnote] 2) Vājasaneyi Saṃhitā, i. 20; vii. 27;
Śatapatha Brāhmaṇa, ix. 4, 2, 10, etc.
(with Vyāna); Aitareya Brāhmaṇa, i. 7,
2 (with Samāna).
[Footnote] 3) Vājasaneyi Saṃhitā, vi. 20; Śata-
patha Brāhmaṇa, iv. 1, 2, 2; ix. 2, 4, 5,
etc.
[Footnote] 4) Śāṅkhāyana Āraṇyaka, viii. 8; xi. 1.
[Footnote] 5) xi. 2, 4, 5.
[Footnote] 6) Maitrāyaṇī Upaniṣad, ii. 6.
[Footnote] 7) Amṛtabindu Upaniṣad, 34.
[Footnote] 8) Praśna Upaniṣad, iii. 7.
Cf. Deus-
sen,
Philosophy of the Upaniṣads, 280.
The Purāṇa Index
☞
vol. 1,
p. 223 .
Udāna (I) — a vital air.
Bhā. II. 2. 20; IV. 4. 25.
☞
vol. 1,
p. 223 .
Udāna (II) — a Tuṣita god.
Br. III. 3. 19; Vā. 66. 18.
☞
vol. 1,
p. 224 .
Udāna (III) — the name of the 13th
kalpa.
M. 290. 6.
☞
vol. 1,
p. 224 .
Udāna (IV) — a mindborn son of Brahmā in the 21st
kalpa.
Vā. 21. 47.
Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary
☞
p. 128, col. 2 .
udāna , m. or nt. (= Pali id.; with acc. pron. usually
imam, sometimes idam), a solemn but joyous utterance (acc.
to PTSD sometimes a sorrowful one in Pali), usually but
not always having religious bearings; almost always in
modulation of phrase imam (less often idam, as LV 350.21;
Mv ii.286.1; or omitted) udānam udānayati (usually with
sma after verb), very common: LV 103.13; 159.14; 380.15;
Laṅk 2.15; Mv iii.254.13; Divy 558.1; 3 pl. udānayanti
LV 31.5; Divy 163.28; aor. udānaye Mv i.351.13; ii.417.8,
13; iii.412.14; udānesi ii.286.1; udān' udānayī (3 sg. aor.)
Gv 489.11 (vs); perf. udānayām āsa Suv 193.2; °āsuḥ
LV 278.8; udānitavān Karmav 155.18; in non-religious
connexions, udānam udānayati Divy 2.11; Av i.14.13;
udānayetsu (3 pl. aor.) Mv i.340.14; udānesi (3 sg. aor.)
iii.162.7; nt. udānam, as n. of a type or class of Buddh.
literature, one of the 12 (Mvy) or 9 (Dharmas) pravaca-
nāni, Mvy 1271; Dharmas 62; Udāna-varga, n. of a specific
work (abbreviated Ud).
Indian Epigraphical Glossary
☞
p. 347 .
udāna, see udamāna.
Tāntrikābhidhānakośa
☞
vol. 2,
p. 301 .