• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udāharaṇaṃ


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 304, col. 1.
    udāharaṇaṃ

    1 Relating, declaration, saying, utterance.

    2 Narration, recital, opening a conversation; athāṃgirasamagraṇyamudāharaṇavastuṣu Ku. 6. 65; adbhutodāharaṇāni Mv. 5 stories or narrations.

    3 A declaratory song or poem, a sort of panegyric beginning with words like jayati and full of alliteration; patre niveśitamudāharaṇaṃ priyāyāḥ V. 2. 14; cāraṇebhyastvadīyaṃ jayodāharaṇaṃ śrutvā V. 1; jayodāharaṇaṃ bāhvorgāpayāmāsa kinnarān R. 4. 78; (yena kenāpi tālena gadyapadyasamanvitaṃ . jayatyupakramaṃ mālinyādiprāsavicitritam .. tadudāharaṇaṃ nāma vibhaktyaṣṭāṃgasaṃyutaṃ . Pratāparudra.)

    4 An instance, example, illustration; samūlaghātamaghnaṃtaḥ parānnodyaṃti māninaḥ . pradhvaṃsitāṃdhatamasastatrodāharaṇaṃ raviḥ .. Śi. 2. 33; kimudāharaṇaṃ Kāśi.

    5 (In Nyāya) The third member of an Indian syllogism (which has five members).

    6 Beginning, commencement, introduction.

    7 Exhibition, illustration; U. 1.

    8 (In Rhet.) An illustration reckoned as a figure of speech by some rhetoricians. It resembles arthāṃtaranyāsa; e. g. amitaguṇopi padārtho doṣeṇaikena niṃdito bhavati . nikhilarasāyaṇarājo gaṃdhenogreṇa laśuna iva .. R. G. (For a clear distinction between the two figures see R. G., under udāharaṇa).

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 238.
    udāharaṇaṃ , klī, (ut + āṅ + hṛ + lyuṭ .)
    dṛṣṭāntaḥ . tatparyyāyaḥ . upodghātaḥ 2 udāhāraḥ 3
    iti śabdaratnāvalī .. (yathā, māghe . 2 . 33 .
    “pradhvaṃsitāndhatamasastatrodāharaṇaṃ raviḥ” .
    kathāprasaṅgaḥ . kathanam . yathā, kumāre . 6 . 65 ..
    “athāṅgirasamagraṇyamudāharaṇavastuṣu” ..)
    pañcanyāyāvayavāntargatamidam .. (nāṭyaśāstre sotka-
    rṣavacanopanyāsarūpo garbhāṅkabhedaḥ . yaduktaṃ sāhi-
    tyadarpaṇe 6 ṣṭha paricchede .
    “udāharaṇamutkarṣayuktaṃ vacanamucyate” .
    yathā, veṇīsaṃhāre aśvatthāmāṅke ..
    “yo yaḥ śastraṃ bibhartti svabhujagurumadātpāṇḍavīnāṃ
    camūnāṃ, yo yaḥ pāñcālagotre śiśuradhikavayā
    garbhaśayyāṃ gato vā . yo yastatkarmmasākṣī carati
    mayi raṇe yaśca yaśca pratīpaḥ, krodhāndhastasya
    tasya svayamiha jagatāmantakasyāntako'ham” ..
    ṣaṭtriṃśannāṭakalakṣaṇāntargatalakṣaṇabhedaḥ . yathā,
    sāhityadarṣaṇe 6 ṣṭha paricchede .
    “yatra tulyārthayukteva vākyenābhipradarśanāt .
    sādhyate'bhimataścārthastadudāharaṇaṃ matam ..)