• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • udāharaṇa


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 147.
    udāharaṇa n. (-ṇaṃ)

    1 An example or illustration, an apposite argument, one of five modes of logical reasoning.

    2 Declaring, saying.

    E. ud over, āṅ before hṛ to convey, and lyuṭ affix, or with ghañ affix udāhāra.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 120, col. 2.
    udā_haraṇa (ṇaṃ) 1. n. An example, an
    illustration; a declaration.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 117, col. 1.
    udāharaṇa udāharaṇa, i. e. ud-ā-hṛ

    + ana, n. 1. Speaking, Kumāras. 6, 65.

    2. Declaration, Vikr. d. 32. 3. An

    example.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 154, col. 3.
    Ud-āharaṇa, am, n. relating, saying, declaring,

    declaration; referring a general rule to a special case,

    an example or illustration; an apposite argument, the

    third of the five premises of rhetorical reasoning; the

    example or third member in a fivefold syllogism.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 50, col. 3.
    udāharaṇa ud-āharaṇa, n. speaking; recitation;
    declaration; example; -vastu, n. pl.
    matters of speech.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 185, col. 3.
    ud-āharaṇa n. the act of relating, saying, declaring, declaration, Gaut.; Kum.; Vikr.
    ☞ p. 185, col. 3.
    referring a general rule to a special case, an example, illustration, Sāh., Kāś. &c.
    ☞ p. 185, col. 3.
    (in log.) the example, instance (constituting the third member in a fivefold syllogism), Tarkas. 41; Nyāyad.; Nyāyak.
    ☞ p. 185, col. 3.
    exaggeration, Sāh.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 121, col. 1.
    udāharaṇa

    n. (-ṇaṃ)

    1. An example or illustration, an opposite argument,
    one of five modes of logical reasoning.

    2. Declaring, saying.

    E. ud
    over, āṅ before hṛ to convey, and lyuṭ affix, or

    with ghañ affix
    udāhāra.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 142, col. 2.
    ud-āharaṇa- nt. fait de dire, déclaration ; récit, panégyrique ; exemple.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 100.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 919.
    udāharaṇa (von har mit ud + ā) n.

    1) das Sprechen, Reden: aṅgirasamagraṇyamudāharaṇavastuṣu KUMĀRAS. 6, 65. Aussage, Geständniss: lalitārthabandhaṃ patre niveśitamudāharaṇaṃ priyāyāḥ VIKR. 32.

    — 2) die Anwendung einer allgemeinen Regel auf einen besondern Fall, das Anführen eines Beispiels; Beispiel AK. 1, 1, 5, 10. kimudāharaṇam KĀŚ. zu P. 1, 1, 56. ṅiti nāstyudāharaṇamasya P. 6, 1, 16, Sch. ityādidaśagaṇī paṭhitodāharaṇam 1, 3, 1, Sch. sasvaje iti bhāṣyodāharaṇāt 1, 2, 6, Sch. in der Calc. Ausg. udāharaṇāvalī H. 4. udāharaṇa heisst das dritte Glied im fünftheiligen Syllogismus COLEBR. Misc. Ess. I, 292. Z. d. d. m. G. VII, 307.

    ☞ vol. 5, p. 1173.
    udāharaṇa

    2) SĀH. D. 438. 434. füge TARKAS. 32 am Ende hinzu.

    — 3) steigernde Rede SĀH. D. 368. Schol. zu DAŚAR. S. 30, Z. 1.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 230, col. 2.
    udāharaṇa n.

    — 1) das Sprechen , Reden.

    — 2) das Aussprechen , Hersagen GAUT.

    — 3) Beispiel 241,16.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 56, col. 2.
    udāharaṇa n. Rede, Beispiel.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 114, col. 1.
    udāharaṇa n. Übertreibung °als dramatisches Element, Daśar. I, 37a.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 47, col. 2.
    udāharaṇa n. (r. hṛ praef. ut + ā s. ana) dictum, effa-

    tum, sententia. UR. 25. 16.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1164, col. 1.
    udāharaṇa na0 ud + ā—hṛ—bhāve lyuṭ . ekadeśaprasiddhyā
    sakalasiddhyarthaṃ 1 kathane . karmaṇi lyuṭ . iṣṭasiddhyarthamucya-
    māne 2 dṛṣṭānte, “tvadudāharaṇākṛtau guṇā iti sāmudrika-
    sāramudraṇā” naiva0 prakṛtasiddhyarthaṃ nidarśanarūpe 3 upodghāte
    ca . udāhriyete vyāptipakṣadharmmate yena karaṇe lyuṭ
    nyāyamate prativādiparājayārthaṃ vādinā prayuktaprati-
    jñādipañcakāntargate vyāptipakṣadharmmatāpradarśake 4 vākyabhede
    pratijñādaya gau0 sū0 vṛttyordarśitā yathā

    “pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānyavayavāḥ” . anena
    vibhāgena pratijñādyanyatamatvamiti lakṣaṇaṃ sūcitam atra
    ca pratijñādīnāṃ pañcānāmavayavatvakathanāddaśāvayavavādovyu-
    dasta iti mantavyaṃ te ca bhāṣye darśitā yathā “jijñā
    sā saṃśayaḥ śakyaprāptiḥ prayojanaṃ saśayavyudāsaśceti” ete
    pratijñādisahitā daśa” vyākhyātaṃ cedaṃ tātparyyaṭīkāyām
    “prayojanaṃ hānādibuddhayaḥ tatpravarttikā jijñāsā, tajjanakaḥ
    saṃśayaḥ, śakyaprāptiḥ pramāṇānāṃ jñānajananasāmarthyaṃ, saṃśaya-
    vyudāsastarkaḥ, ayamevārthonibandhe niṣṭaṅkitaḥ . jijñāsā
    vipratipattiriti kaśrit eteṣāñca na nyāyāvayavatvaṃ
    nyāyāghaṭakatvāt . na nyāyajanyabodhānukūlatvenaivā vayavatvaṃ
    ekadeśasyāpi tattvaprasaṅgāt prayojane'tivyāpteśca” vṛttiḥ .
    tatra udāharaṇalakṣaṇavibhāgau tatraiva daśitau yathā

    “sādhyasādharmmyāttaddharmmabhāvī dṛṣṭāntaudāharaṇam” sū0 .
    “dṛṣṭāntaudāharaṇamiti lakṣaṇaṃ dṛṣṭāntavacanaṃ dṛṣṭāntakatha-
    nayogyāvayava ityarthaḥ tena dṛṣṭāntasya sāmayikatvenāsārvatri-
    katve'pi na kṣatiḥ . yogyatāvacchedakantu avayavāntarāthā-
    nanvitārthakāvayavatvaṃ tacca dvividhaṃ anvayivyatirekibhedātta-
    trānvayyudāharaṇaṃ lakṣayati sādhyasādhammyottaddharmmabhāvīti
    anthayyudāharaṇamiti śeṣaḥ pare tu sampūrṇasūtramanvayyudāharaṇa
    lakṣaṇameva sāmānyalakṣaṇa tūhyamityāhuḥ sādhyasādharmmyā
    tsādhyasahacaritadharmmāt prakṛtasādhanādittharthaḥ taṃ sādhya-
    rūpaṃ dharmmaṃ bhāvayati tathā ca sādhanavattāprayaktasādhyava-
    ttānubhāvako'vayavaḥ sādhyasādhanavyāptyupadarśaka udāharaṇa-
    miti yāvat . vyatirekyudāharaṇaṃ lakṣayati” vṛ0 . “tadvipa-
    ryyāyādvā viparītaṃ vyatirekyudāharaṇam” sū0 . tadviparyyayāt
    sādhyasādhanavyatirekavyāptipradarśanāttathā ca sādhyasādhanavya-
    tirekavyāptyupadarśakodāharaṇaṃ vyatirekyudāharaṇaṃ yathā
    jīvaccharīraṃ sātmakaṃ prāṇādimattvāt yannevaṃ tannaivaṃ
    yathā ghaṭa iti . vākāraḥ prayogamapekṣya tathā cānvayyu-
    dāharaṇaṃ vyatirekyudāharaṇaṃ vā prayoktavyatimityarthaḥ” vṛ0 .
    cintāmaṇikṛtā tu tallakṣaṇādikamuktaṃ yathā
    “hetāvukte kathamasya gamakatvamityākāṅkṣāyāṃ vyāptipakṣa-
    dharmmatayoḥ pradarśanaprāptau vyāpteḥ prāthamyāt tatpradarśanāyo-
    dāharaṇaṃ tatrānumitihetuliṅgaparāmarśaparavākyajanyajñāna-
    janakavyāpyatvābhimatavanniṣṭhaniyatavyāpakatvābhimatasambandhabodha-
    janakaśabdatvamudāharaṇatvaṃ sāmānyalakṣaṇam sādhyasādhana-
    sambandhabodhakatvaṃ, sādhyasādhanābhāvasambandhabodhakatvañca viśeṣa-
    lakṣaṇadvayam . nyāyāvayavadṛṣṭāntavacanamudāharaṇamiti tu
    ma dṛṣṭāntaprayogasya sāmayikatvenāsārvvatrikatvāt, yoyo-
    dhūmavān so'gnimānityeva vyāptipratīteḥ . nāpi prakṛtānu-
    mitihetuliṅgaparāmarśaparavākyajanyajñānaviṣayavyāptyupanā-
    yakaṃ vacanaṃ tat, upanayātivyāpteḥ . upanayābhidhāna-
    prayojakajijñāsājanakabākyamudāharaṇam etadevānvayavyati-
    rekivyāptiviṣayatvaviśeṣita viśeṣalakṣaṇadvayamityanye, atra
    ca vyabhicāravāraṇāya vīpsāmāhuḥ yatra ca sāmānādhi-
    karaṇyādeva vyāptistatra na vīpsā kebalānvayinyabhedānumāne
    ca vīpsāyāmapi vyabhicāratādavasthyamiti tu vayaṃ, vīpsā ca
    yatpada, na tapade'pi viruddharūpopasthitayorapi tatpadena
    parāmarśādbuddhisthavācakatvāditi na vyutpattivirodhaḥ yathā
    “yadyat pāpaṃ pratijahi jagannātha! namrasya tanma ityādau” .

    dīdhitikṛtā tu niṣkṛṣyoktam . itarārthānvitasvārthā-
    bodhakanyāyāvayavatvamudāharaṇatvam anvayavyāptiyodhaka
    tattvaṃ vyatirekavyāptibodhakatattvañca viśeṣalakṣaṇadvayamiti” .
    4 kathāprasaṅge ca . “athāṅgirasamagraṇyamudāharaṇavastuṣu”
    kumā0 “udāharaṇāni kathāprasaṅgāḥ tānyevavastūni” malli0 .
    bhāve lyuṭ . 5 kathanamātre . 6 lakṣaṇasambaddhatayā prāmāṇika-
    vākyopanyāse ca .