ucchiṣṭaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 221.
ucchiṣṭaṃ , tri, (ut śiṣyate yat . ut + śiṣa + kta ..)
bhuktāvaśiṣṭam . iti purāṇam .. em̐ṭo iti
bhāṣā . tadbhojanaprāyaścittaṃ yathā (prāyaścittatattve
cāṇḍālādyannabhakṣaṇaprāyaścittaprakaraṇe .) viṣṇuḥ .
“āmaśrāddhāśane trirātraṃ payasā vartteta brāhmaṇaḥ
śūdrocchiṣṭāśane ca vamanaṃ kṛtvā saptarātramupavaset”
iti . evaṃ ucchiṣṭe yaḥ parāka ukto'ṅgirasā
so'pi prāguktasakṛdāpadādiviṣaye bodhyaḥ . viṣṇu
nāpi anucchiṣṭe parākokteḥ . tathācāṅgirāḥ .
“cāṇḍālapatitādīnāmucchiṣṭānnasya bhakṣaṇe .
dvijaḥ śudhyet parākeṇa śūdraḥ kṛcchreṇa śudhyati” ..
yattu mitākṣarāyāmāpastambaḥ .
“antyānāṃ bhuktaśeṣanta bhakṣayitvā dvijātayaḥ .
cāndraṃ kṛcchraṃ tadarddhantu brahmakṣatraviśāṃ vidhiḥ” ..
cāndraṃ cāndrāyaṇam . kṛcchraṃ taptakṛcchram . etacca
brāhmaṇasya sakṛdajñānaviṣayaṃ balātkārānuttāre-
'pyannetaratāmbūlādyutsṛṣṭaparañca . tatrājñāne āpa-
stambena ucchiṣṭe cāndrāyaṇavidhānāt . aṅgirasā
antyāvasāyināmityādi prāguktavacane sāmānyata-
staptakṛcchravidhānāt anucchiṣṭe'pi tathātvādeva
sarvvatrānucchiṣṭāducchiṣṭe dvaiguṇyaṃ bodhyam . prāya-
ścittaviveke saṃsargaprakaraṇe'pyevam . kṣatriyavi-
śīścāpadi jñeyam” .. * .. “sarvvatrocchiṣṭe tu vrata-
dvaiguṇyaṃ āpadajñānabhuktottārite māsayāvakavrataṃ
tadaśaktau dhenudvayaṃ ṣaṭkārṣāpaṇā vā deyāḥ . tatro-
cchiṣṭānne parāka iti . abhyāsabhede tvāvṛtti-
rūhaṇīyā” . iti prāyaścittatattvam .. * .. atho-
cchiṣṭasya cāṇḍālādisparśaprāyaścittam . (tatraiva
ucchiṣṭasya cāṇḍālādisparśaprāyaścittaprakaraṇe
draṣṭavyam .) āpastambaḥ .
“bhuktocchiṣṭastvānācāntaścāṇḍālaiḥ śvapacena vā .
pramādāt sparśanaṃ gacchet tatra kuryyādviśodhanam ..
gāyanyaṣṭasahasnantu drupadāṃ vā śataṃ japet .
trirātropoṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati ..
bhuktocchiṣṭo'ntyajaiḥ spṛṣṭaḥ prājāpatyaṃ samācaret .
arddhocchiṣṭe smṛtaḥ pādaḥ pāda āmāśane tathā” ..
prājāpatyaṃ jñāne arddhocchiṣṭo yenādyagrāsa āsye
nikṣiptaḥ na tu nigīrṇaḥ . dakṣaḥ .
“pāne maithunasaṃsarge tathā mūtrapūrīṣayoḥ .
saṃsparśaṃ yadi gacchettu śavodakyāntyajaiḥ saha ..
dinamekaṃ carenmūtre purīṣe tu dinadvayam .”
dinatrayaṃ maithune syāt pāne syācca catuṣṭayam ..
kāśyapaḥ .
śvaśūkarāntyacāṇḍālamadyabhāṇḍarajasvalāḥ .
yadyacchiṣṭaḥ spṛśettatra kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret ..
etadjñānābhyāse sāntapane dhenudvayaṃ .. brahmapurāṇe .
“ucchiṣṭena tu śūdreṇa vipraḥ spṛṣṭastu tādṛśaḥ .
upavāsena śuddhiḥ syāt śunā saṃspṛṣṭa eva vā ..
ucchiṣṭena tu vipreṇa vipraḥ spṛṣṭastu tādṛśaḥ .
ubhau snānaṃ prakurutaṃ sadya eva samāhitau” ..
anucchiṣṭaśūdrasparśe ucchiṣṭabrāhmaṇasya naktamiti
prāyaścittavivekaḥ .. tyaktaṃ . iti hemacandraḥ .. (yathā,
śatapathabrāhmaṇe 2 . 31 . 11 . “hutocchiṣṭamidam” .
iti . anācānto bhakṣakaḥ . yathā manuḥ 2 . 56 .
“nacaivātyaśanaṃ kuryyāt nacocchiṣṭaḥ kvacit vrajet” .