• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ucchiṣṭaṃ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 221.
    ucchiṣṭaṃ , tri, (ut śiṣyate yat . ut + śiṣa + kta ..)
    bhuktāvaśiṣṭam . iti purāṇam .. em̐ṭo iti
    bhāṣā . tadbhojanaprāyaścittaṃ yathā (prāyaścittatattve
    cāṇḍālādyannabhakṣaṇaprāyaścittaprakaraṇe .) viṣṇuḥ .
    “āmaśrāddhāśane trirātraṃ payasā vartteta brāhmaṇaḥ
    śūdrocchiṣṭāśane ca vamanaṃ kṛtvā saptarātramupavaset”
    iti . evaṃ ucchiṣṭe yaḥ parāka ukto'ṅgirasā
    so'pi prāguktasakṛdāpadādiviṣaye bodhyaḥ . viṣṇu
    nāpi anucchiṣṭe parākokteḥ . tathācāṅgirāḥ .
    “cāṇḍālapatitādīnāmucchiṣṭānnasya bhakṣaṇe .
    dvijaḥ śudhyet parākeṇa śūdraḥ kṛcchreṇa śudhyati” ..
    yattu mitākṣarāyāmāpastambaḥ .
    “antyānāṃ bhuktaśeṣanta bhakṣayitvā dvijātayaḥ .
    cāndraṃ kṛcchraṃ tadarddhantu brahmakṣatraviśāṃ vidhiḥ” ..
    cāndraṃ cāndrāyaṇam . kṛcchraṃ taptakṛcchram . etacca
    brāhmaṇasya sakṛdajñānaviṣayaṃ balātkārānuttāre-
    'pyannetaratāmbūlādyutsṛṣṭaparañca . tatrājñāne āpa-
    stambena ucchiṣṭe cāndrāyaṇavidhānāt . aṅgirasā
    antyāvasāyināmityādi prāguktavacane sāmānyata-
    staptakṛcchravidhānāt anucchiṣṭe'pi tathātvādeva
    sarvvatrānucchiṣṭāducchiṣṭe dvaiguṇyaṃ bodhyam . prāya-
    ścittaviveke saṃsargaprakaraṇe'pyevam . kṣatriyavi-
    śīścāpadi jñeyam” .. * .. “sarvvatrocchiṣṭe tu vrata-
    dvaiguṇyaṃ āpadajñānabhuktottārite māsayāvakavrataṃ
    tadaśaktau dhenudvayaṃ ṣaṭkārṣāpaṇā vā deyāḥ . tatro-
    cchiṣṭānne parāka iti . abhyāsabhede tvāvṛtti-
    rūhaṇīyā” . iti prāyaścittatattvam .. * .. atho-
    cchiṣṭasya cāṇḍālādisparśaprāyaścittam . (tatraiva
    ucchiṣṭasya cāṇḍālādisparśaprāyaścittaprakaraṇe
    draṣṭavyam .) āpastambaḥ .
    “bhuktocchiṣṭastvānācāntaścāṇḍālaiḥ śvapacena vā .
    pramādāt sparśanaṃ gacchet tatra kuryyādviśodhanam ..
    gāyanyaṣṭasahasnantu drupadāṃ vā śataṃ japet .
    trirātropoṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati ..
    bhuktocchiṣṭo'ntyajaiḥ spṛṣṭaḥ prājāpatyaṃ samācaret .
    arddhocchiṣṭe smṛtaḥ pādaḥ pāda āmāśane tathā” ..
    prājāpatyaṃ jñāne arddhocchiṣṭo yenādyagrāsa āsye
    nikṣiptaḥ na tu nigīrṇaḥ . dakṣaḥ .
    “pāne maithunasaṃsarge tathā mūtrapūrīṣayoḥ .
    saṃsparśaṃ yadi gacchettu śavodakyāntyajaiḥ saha ..
    dinamekaṃ carenmūtre purīṣe tu dinadvayam .”
    dinatrayaṃ maithune syāt pāne syācca catuṣṭayam ..
    kāśyapaḥ .
    śvaśūkarāntyacāṇḍālamadyabhāṇḍarajasvalāḥ .
    yadyacchiṣṭaḥ spṛśettatra kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret ..
    etadjñānābhyāse sāntapane dhenudvayaṃ .. brahmapurāṇe .
    “ucchiṣṭena tu śūdreṇa vipraḥ spṛṣṭastu tādṛśaḥ .
    upavāsena śuddhiḥ syāt śunā saṃspṛṣṭa eva vā ..
    ucchiṣṭena tu vipreṇa vipraḥ spṛṣṭastu tādṛśaḥ .
    ubhau snānaṃ prakurutaṃ sadya eva samāhitau” ..
    anucchiṣṭaśūdrasparśe ucchiṣṭabrāhmaṇasya naktamiti
    prāyaścittavivekaḥ .. tyaktaṃ . iti hemacandraḥ .. (yathā,
    śatapathabrāhmaṇe 2 . 31 . 11 . “hutocchiṣṭamidam” .
    iti . anācānto bhakṣakaḥ . yathā manuḥ 2 . 56 .
    “nacaivātyaśanaṃ kuryyāt nacocchiṣṭaḥ kvacit vrajet” .