• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ucchiṣṭa


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 138.
    ucchiṣṭa mfn. (-ṣṭaḥ-ṣṭā-ṣṭaṃ)

    1 Left, rejected as food; (i. e. spit out of the mouth, or orts, crumbs, fragments, &c.)

    2 Left, abandoned.

    E. ut up, śiṣa to leave as a residue, and kta aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 113, col. 1.
    ucchi_ṣṭa (ṣṭaḥ-ṣṭā-ṣṭaṃ) a. Left (as food.)

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 146, col. 2.
    Uc-chiṣṭa, as, ā, am, left, rejected, stale; having

    the remains of food on the mouth or hands, one

    who has not washed his hands and mouth and there-

    fore is considered impure; (am), n. leavings, frag-

    ments, remainder (especially of a sacrifice or of food).

    —Ucchiṣṭa-kalpanā, f. a stale invention. —Uc-

    chiṣṭa-gaṇapati, is, m. (opposed to śuddha-ga-

    ṇapati), Gaṇeśa as worshipped by the Ucchiṣṭas

    or men who leave the remains of food in their mouth

    during prayer. —Ucchiṣṭa-tā, f. the being left, state

    of being a remnant or remainder. —Ucchiṣṭa-bho-

    jana, am, n. eating the leavings of another man;

    (as), m. one who eats another's leavings; the

    attendant upon an idol, whose food is the leavings of

    offerings. —Ucchiṣṭa-bhojin, ī, inī, i, or ucchiṣṭa-

    bhoktṛ, tā, trī, tṛ, an eater of leavings, a mean

    person. —Ucchiṣṭa-modana, am, n. wax. —Ucchi-

    ṣṭānna (°ṭa-an°), as, ā, am, leavings, offal.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 131, col. 2.
    úcchiṣṭa, ppl. left; as n. leavings, esp. of a sacrifice or of food. [√śiṣ + ud.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 287, col. 3.
    ucchiṣṭa p. p.

    1 Left as a remainder

    2 Rejected, abandoned; an° R. 12. 15.

    3 Stale; °kalpanā stale idea or invention.

    4 (Used actively) One who has not washed his mouth and hands after meals, and hence considered impure; na cocchiṣṭaḥ kvacid vrajet Ms. 2. 56.

    — ṣṭaṃ

    1 Leavings, fragments, remainder (especially of food or sacrifice); nocchiṣṭaṃ kasyacid dadyāt Ms. 2. 56; so dvija°, gṛdhra°.

    2 Honey.

    Comp.

    — annaṃ leavings, offal.

    — cāṃḍālinī a form of the goddess mātaṃgī.

    — bhojana, bhojin, bhoktṛ a. one who eats the leavings of another or eats the leavings of offerings to gods (as an attendant upon an idol).

    — bhojanaṃ eating the leavings of another.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 80.
    úcchiṣṭa a. left, rejected, impure (pers. & th.). n. leavings, esp. of the sacrificial food; abstr. °t↠f.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 48, col. 2.
    ucchiṣṭa úc-chiṣṭa, pp. (√ śiṣ) left over;
    having a remnent of food (in the mouth or
    hands), ritually impure; n. remnant, leavings
    (esp.of a sacrifice or of food): -tā, f. impurity;
    condition of a remnent; -ṃ nī, = almost
    entirely devour--aśana, n. easting of
    remnants.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 173, col. 3.
    úc-chiṣṭa mfn. left, rejected, stale
    ☞ p. 173, col. 3.
    spit out of the mouth (as remnants of food), TS.; ChUp.; ŚBr.; MBh.; Yājñ. &c.
    ☞ p. 173, col. 3.
    one who has still the remains of food in the mouth or hands, one who has not washed his hands and mouth and therefore is considered impure, impure, Gaut.; Mn.
    ☞ p. 173, col. 3.
    úc-chiṣṭa n. that which is spit out
    ☞ p. 173, col. 3.
    leavings, fragments, remainder (especially of a sacrifice or of food), AV.; ŚBr.; KātyŚr.; Mn.; ĀśvGṛ. &c.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 113, col. 2.
    ucchiṣṭa

    mfn. (-ṣṭaḥ-ṣṭā-ṣṭaṃ)

    1. Left, rejected as food; (i. e. spit out of the
    mouth, or orts, crumbs, fragments, &c.)

    2. Left, abandoned.

    E. ut
    up, śiṣ to leave as a residue, and kta aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 399.
    ucchiṣṭa p. p. 1 Left as a remainder -2 Rejected, abandoned; an˚ R.12.15. -3 Stale; ˚kalpanā stale idea or invention. -4 Unholy, impure; ucchiṣṭaṃ tu yavakrītama- pakṛṣṭakamaṇḍalum Mb.3.136.14. -5 (Used actively). One who has not washed his mouth and hands after meals, and hence considered impure; na cocchiṣṭaḥ kvacid vrajet Ms.2.56; -ṣṭam 1 Leaving, fragments remainder, (especially of food or sacrifice); ucchiṣṭamapi cāmedhyam Bg.17.10; nocchiṣṭaṃ kasyaciddadyāt Ms.2.56.; so dvija˚, gṛdhra˚. -2 Honey. -Comp. -annam leavings, offal. -gaṇapatiḥ (or gaṇeśaḥ) (opposed to śuddha gaṇapati) Gaṇesa as worshipped by the ucchiṣṭas (or men who leave the remains of their food in their mouth during prayer). -cāṇḍālinī a form of the goddess mātaṅgī. -bhojana, -bhojin, -bhoktṛ a. one who eats the leavings of another or eats the leavings of offerings to gods (as an attendant upon an idol). cikitsikasya krūrasyocchiṣṭabhojinaḥ Ms.4.212. -bhojanam eating the leavings of another. -modanam Wax.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 94, col. 2.
    ucchiṣṭa ucchiṣṭa pp. (śiṣ) laissé; rejeté: ucchiṣṭam bhojanam aliments que l'on repousse.

    — S. n. restes; miettes.

    ucchiṣṭabhojana m. (bhuj) mangeur de restes.

    Au fig. serviteur d'une idole.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 135, col. 2.
    uc-chiṣṭa- a. v. demeuré en reste ; rejeté (de la bouche) ; m. qui a encore en bouche des restes d'aliments, impur (rituellement) ; nt. restes (not. du repas, du sacrifice) ; -tā- f. -tva- nt. fait d'être de reste ; -ka- a. impur.

    °bhoktṛ- ag. mangeur de restes.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 874.
    úcchiṣṭa (von śiṣ mit ud)

    1) adj. übriggeblieben s. u. śiṣ .

    — b) an dem noch ein Rest von Speise (im Munde, an den Händen) haftet, der nach vollbrachter Mahlzeit sich noch nicht den Mund gespült und die Hände gewaschen hat und insofern unrein ist: na cocchiṣṭaḥ kvacidbrajet M. 2, 56. 4, 75. 82. 109. 142 (vgl. SUŚR. 2, 146, 5). nocchiṣṭaṃ kurvate mukhyā vipruṣo 'ṅge patanti yāḥ . na śmaśrūṇi gatānyāsyaṃ na dantāntaradhiṣṭhitam .. 5, 141. ucchiṣṭena tu saṃspṛṣṭaḥ 143. ucchiṣṭagaṇapati der von Ucchiṣṭa (die während des Gebets den Mund voll Speise haben) verehrte Ganeśa (Gegens. śuddhagaṇapati) COLEBR. Misc. Ess. I, 199.

    — 2) n. Ueberbleibsel, Rest, namentlich Opferrest und Speiserest AV. 11, 3, 21. 7, 1. fgg. 9, 6, 48. hutocchiṣṭa ŚAT. BR. 2, 3, 1, 11. agnihotrocchiṣṭa 39. havirucchiṣṭāśa 5, 3, 16. neducchiṣṭamagnau juhavāma 4, 4, 3, 12. gharmocchiṣṭa 14, 2, 2, 42. KĀTY. ŚR. 19, 1, 13. dantocchiṣṭa GṚHYASAṂGR. 2, 97. yadyapi caṇḍālāyocchiṣṭaṃ prayacchet CHĀND. UP. 5, 24, 4. nocchiṣṭaṃ kasyacidadyāt M. 2, 56. 3, 245. 249. 4, 80. 211. N. 13, 42. dvijocchiṣṭa die von den Brahmanen übriggelassene Speise M. 5, 140. gṛdhrocchiṣṭa 11, 26. 159. ucchiṣṭabhojin 4, 212. ucchiṣṭabhojana n. das Geniessen der Ueberbleibsel Anderer 2, 209. m. ein Brahman, der von den Ueberbleibseln der Opfer lebt, welche den ihm anvertrauten Götzenbildern dargebracht werden, H. 857. anucchiṣṭasaṃpad deren (der Lakṣmī) Glücksgüter nicht blosse Ueberbleibsel sind RAGH. 12, 15. áśūdrocchiṣṭin nicht in Berührung mit Śūdra und Ueberbleibseln kommend ŚAT. BR. 14, 1, 1, 31.

    — Vgl. madhūcchiṣṭa .

    ☞ vol. 5, p. 1155.
    ucchiṣṭa

    1)

    b) Verz. d. Oxf. H. 282,b,20. fg. 48. fgg. 52. °gaṇapati 249,a, N. 4.b,22. °gaṇeśa 93,b,35. °cāṇḍālinī 33. 98,a,9; vgl. ucchiṣṭena baliṃ dattvā japettadgatamānasaḥ . ucchiṣṭenaiva kartavyo japo 'syāḥ siddhimicchatā .. 11. fg.

    — Vgl. anucchiṣṭa .

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 217, col. 2.
    úcchiṣṭa

    — 1) Adj.

    — a) übrig gelassen , als unbrauchbar liegen gelassen , übrig geblieben.

    — b) an dem noch ein Speiserest haftet , der nach vollbrachter. Mahlzeit sich nach nicht den Mund gespült , die Zähne gereinigt und die Hände gewaschen hat , unrein überh. (in rituellem Sinne) GAUT. 1,28. 41. Chr. 42,22.

    — 2) n. Ueberbleibsel , Rest , insbes. Opferrest , Speiserest.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 54, col. 1.
    úcchiṣṭa (s. śiṣ) übrig gelassen, einen Rest (von Speise) an sich tragend, d. h. unrein (r.); n. Ueberrest (bes von Opfer u. Speise). Abstr. °tā f.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 45, col. 1.
    ucchiṣṭa v. śiṣ praef. ut.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 1066, col. 1.
    ucchiṣṭa tri0 ut + śiṣa—kta . 1 bhuktāvaśiṣṭe, 2 tyakte ca .
    arśā0 ac . 3 akṛtaśauce bhuktānne . tatrocchiṣṭasyābhakṣyatā
    sāpavādapabhakṣyaśabde 379 pṛṣṭe uktā tatrāyaṃ bhedaḥ varṇa-
    viśeṣasyocchiṣṭabhojane pāpatāratamyāt prāyaścittatāratamyaṃ
    prāyaścittavivekādābuktaṃ yathā “svabhucchiṣṭantu yo bhuṅkte yo-
    bhuṅkte tyaktabhājane . evaṃvaivasvataḥ prāha bhuktvā cāndrāyaṇa-
    ñcaret” caturṛṣivacanam . “tacca jñānābhyāsaviṣayamiti”
    prā0 vi0 . “brāhmaṇocchiṣṭabhojane mahāvyāhṛtibhirabhima-
    ntryāpaḥ pibet, kṣatriyocchiṣṭabhojane brāhmīrasavipakvena
    tryahaṃ kṣīreṇa varttayet, vaiśyocchiṣṭabhojane trirātropoṣito
    brahmavarcalāṃ pibet, śūdrocchiṣṭabhojane surābhāṇḍodaka-
    pāne ca ṣaḍrātramabhojanaṃ cāndrāyaṇaṃ vā abhimantritaṃ
    jalaṃ pītvopavaset” śaṅkhali0 “vratarūpatvāt etadbrāhmaṇasya
    brāhmaṇādyucchiṣṭāśane'jñānataḥ sakṛt evaṃ kṣatriyā-
    deḥ samādhamavarṇṇocchiṣṭāśane samādhamavarṇṇoktametadeva
    yathāyathamunneyam śūdrocchiṣṭāśane tu brāhmaṇasya jñānataḥ
    sakṛdviṣayam ṣaḍrātrābhojanam” prā0 vi0 . yathā
    pastambaḥ . “ajñānādyastu bhuñjīta śūdrocchiṣṭaṃ dvijo-
    ttamaḥ . trirātropoṣitobhūtvā pañcagavyena śuddhyati” .
    “etaddvijottamagrahaṇādvrāhmaṇaviṣayam . kṣatriyādiparatve
    vakṣyamāṇaviṣṇuvacanavirodhāt . etadapi sakṛdviṣayaṃ a-
    tra ca tri rātre'ghamarṣaṇamapi japanīyam” prā0 vi0 . yathā
    sumantuḥ . “śūdrocchiṣṭabhojane trirātramaghamarṣaṇañca japet”
    “cāndrāyaṇantūbhayatraiva jñānābhyāse kṣatriyādīnāñca tri-
    pādapādahānirūhyā . kṣatriyasya ca brāhmaṇocchiṣṭāśane
    brāhmaṇoktaprāyaścittārddhaṃ, vaiśyasya tato'pyarddham . evaṃ vaiśya
    śūdrayorapi svāpekṣayā pūrvva varṇatvenonneyam uśano
    vacane varṇakrameṇa hrasitaprāyaścittadarśanāt” prā0 vi0 . yathā
    “annānāṃ bhuktaśeṣastu bhakṣitoyairdvi jātibhiḥ . cāndraṃ kṛcchraṃ
    tadarddhañca kramātteṣāṃ viśodhanam” . tathā viṣṇurapi nyāya-
    prāptamevārthamanvāha . “āmaśrāddhāśane trirātraṃ, vartteta
    brāhmaṇaḥ śūdrocchiṣṭāśane vamanaṃ kṛtvā saptarātraṃ vai-
    śyocchiṣṭāśane pañcarātram, rājanyocchiṣṭāśane tri-
    rātram, rājanyaḥ śūdrocchiṣṭāśane pañcarātram baiśyocchi-
    ṣṭāśane . trirātraṃ vaiśyaḥ śūdrocchiṣṭāśane ca” “atra vamanaṃ
    kṛtvā payasā vartteteti sarvvatrānveti” prā0 vi0 .
    “caṇḍālapatitādīnāmucchiṣṭānnasya bhakṣaṇe . dvijaḥ śudhyet
    parākeṇa śūdraḥ kṛcchreṇa śuddhyati” aṅgirāḥ “etadajñāna-
    viṣayaṃ jñānato dvaiguṇyādikam prā0 vi0 . manunāpi sāmā-
    nyābhyojyaprakaraṇe . “śuṣkaṃ paryyuṣitaṃ caiva śūdrasyocchiṣṭa-
    meva ca “krūrasyocchiṣṭabhojina” iti coktam . śūdrasya
    tu dvijocchiṣṭabhojane na doṣaḥ . dvijocchiṣṭantu bhoja-
    namiti” tasya manunā tadvṛttitayokteḥ . ekapaṅktisthamadhye
    kenacidagre bhojanapātratyāge tatpaṅktesthānāṃ tadannamucchiṣṭa-
    vat yathā “apyekapaṅktyāṃ nāśnīyāt saṃvṛtaḥ svajanairapi .
    kohi jānāti kiṃ kasya pracchannaṃ pātakaṃ mahat . bhasasta-
    mbhajaladvāramārgaiḥ paṅktiñca bhedayet” vyāsaḥ . jalādinā paṅkti-
    bhedākaraṇe tu śaṅkhaḥ “ekapaṅktyupaviṣṭānāṃ viprāṇāṃ bhojane
    kvacit . yadyeko'pi tyajetpātraṃ śeṣamannaṃ vivarjayet .
    mohāt bhañjīta yaḥ paṅktyāmucchiṣṭasahabhojanam . prājā-
    patyaṃ caredvipraḥ kṣatraḥ sāntapanantathā” . “viḍālādibhi-
    rucchiṣṭaṃ duṣṭamannaṃ vivarjayet, anyatra hiraṇyodakasparśāt”
    devalaḥ ajñānāducchiṣṭādibhojane taduttāryyamityāha
    “abhojyamannaṃ nāttavyamātmanaḥ śuddhimicchatā . ajñānā
    dbhuktamuttāryyaṃ śodhyaṃ vāpyāśu śodhanaiḥ” vamanapakṣe'pi
    alpaprāyaścittaṃ bhavatyeva “āmaśrāddhāśane trirātraṃ payasā
    varteta brāhmaṇaḥ, śūdrocchiṣṭāśane vamanaṃ kṛtvā sapta-
    rātramupavaset” viṣṇunā vamanottaramapi prāyaścitta
    vidhānāt “antyānāṃ bhuktaśeṣantu bhakṣayitvā dvijātayaḥ .
    cāndraṃ kṛrcchaṃ tadarddhaṃ tu brahmakṣatraviśāṃ vidhiḥ” mitā0
    āpa0 vacanantu brāhmaṇasya sakṛdajñānaviṣayam balāt-
    kārānuttāre'pyannetaratāmbūlādyucchiṣṭaparamiti” prā0 ta0
    raghu0 . antyajaiḥ balātkārite ucchiṣṭādermārjame'pi do-
    ṣaeva . “dāsīkṛtobalānmlecchaścāṇḍādyaiśca dasyubhiḥ . aśubhaṃ
    kāritaḥ karmma gavādeḥ prāṇahiṃsanam . ucchiṣṭamārjja-
    nañcaiva tathā tasyaiva bhakṣaṇam” ityādyabhidhāya “māsoṣite
    dvijātau tu prajāpatyaṃ viśodhanam . candrāyaṇantvāhitā-
    gneḥ parākamatha vā bhavet” devalokteḥ . ucchiṣṭa-
    cāṇḍādisparśe'pi doṣaḥ” prā0 ta0 uktaḥ yathā .
    “āpastambaḥ “bhuktocchiṣṭastvanācāntaścāṇḍālaiḥ śvapa-
    cena vā . pramādāt sparśanaṃ gacchet tatra kuryyādvi-
    śodhanam . gāyatryaṣṭasahasrantu drupadāṃ vā śataṃ japet .
    trirātropoṣito bhūtyā pañcagavyena śuddhyati . bhuktocchiṣṭo-
    'ntyajaiḥ spṛṣṭaḥ prājāpatyaṃ samācaret . arddhocchiṣṭe
    smṛtaḥ pāṃdaḥ pāda āmāśane tathā” . “prājāpatyaṃ jñāne
    arddhocchiṣṭoyenādyagrāsaḥ āsye nikṣiptaḥ na tu nigīrṇaḥ”
    prā0 ta0 raghu0 . kāśyapaḥ “śvaśūkarāntyacāṇḍāla-
    madyabhāṇḍarajasvalāḥ . yadyucchiṣṭaḥ spṛśettatra kṛcchraṃ
    sāntapanaṃ caret . “etajjñānābhyāse sāntapane dhenudvayam” .
    prā0 ta0 brahmapurāṇe “ucchiṣṭena tu śūdreṇa vipraḥ spṛ-
    ṣṭastu tādṛśaḥ . upavāsena śuddhiḥ syāt śunā saṃspṛṣṭaeva
    vā . ucchiṣṭena tu vipreṇa vipraḥspṛṣṭastu tādṛśaḥ .
    ubhau snābhaṃ prakurutaṃ sadya eva samāhitau” . “anucchiṣṭa-
    brāhmaṇasya naktamiti” prāyaścittavivekaḥ .

    “sarvamannamekatroddhṛtya ucchiṣṭasamīpe darbheṣu” śrā0 ta0
    gobhilaḥ . 3 dattāvaśiṣṭe ca . “ucchiṣṭe satilān
    darbhān dakṣiṇāgrānnidhāpayet” śrā0 ta0 brahmapu0 . “a-
    saṃskṛtapramītānāṃ, yogināṃ, kulayoṣitām . ucchiṣṭaṃ
    māgadheyaṃ syāt darbheṣu vikiraśca yaḥ” śrā0 ta0 brahmapu0 .
    “pretaśrāddhe yaducchiṣṭaṃ grahe paryyuṣitaṃ ca yat . dampatyo-
    rbhuktaśeṣañca na bhuñjīta kadācana” śrā0 ta0 smṛtiḥ .
    “ucchiṣṭaṃpākapātre'vaśiṣṭam, grahe uparāge paryyuṣitaṃ,
    dampatyorāśramasvāminorbhojanānantaraṃ pākasthālyāmava-
    śiṣṭamiti” śrāddhacintāmaṇiḥ . 4 maghuni . makṣikocchi-
    ṣṭatvāttasya tathātvam . “ucchiṣṭaṃ śivanirmālyam—śrāddhe
    praśasyate” pu0 . uṣṭimodanaḥ .

    Renou Vocabulaire du rituel védique

    ☞ p. 37.

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 225.