• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • uḍucakra


    Vācaspatyam

    ☞ p. 1071, col. 1.
    uḍucakra na0 uḍūnāṃ cakramiva maṇḍalam . 1 nakṣatramaṇḍale
    bhacakre tasya saṃsthitiśca” si0 śi0 uktā uccaśabde
    tacca darśitam . uḍucakrasvarūpādi sū0 si0
    uktam yathā “brahmāṇḍamadhye paridhirvyomakakṣābhidhī
    yate . tanmadhye bhramaṇaṃ bhānāmadho'dhaḥ kramaśastathā .
    mandāmarejyabhūputrasūryyaśukrendujendavaḥ . paribhramantyadho'dhasthāḥ
    siddhavidyādharā dhanāḥ” . “brahmāṇḍāntaḥparidhistattulya
    mānaṃ vṛttaṃ vyomakakṣā vakṣyamāṇākāśakakṣocyate . tanmadhye
    brahmāṇḍamadhya ākāśe bhānāṃ nakṣatrāṇāṃ sarveṣāṃ sarvatastu-
    lyordhvāntaritānāṃ bhramaṇaṃ bhavati . tathā tulyordhvāntareṇā-
    dhodhonakṣatrebhyaḥ śanivṛhaspa tibhaumārkaśukrabudhacandrāadhastāt
    paribhramanti . siddhā vidyādhārāghanāścādhasthāścandrādadhaḥ-
    sthitā adho'dhaḥ krameṇākāśe sthitāḥ . pravahavāyāvava-
    sthānābhāvāścandravanna teṣāṃ paribhramaḥ” ra0 nā0 . tasyotpatti-
    vibhāgastatraiva . “punardvādaśadhātmānaṃ vyabhajadrāśisañjñakam .
    nakṣatrarūpiṇaṃ bhūyaḥ saptaviṃśātmakaṃ vaśī” sū0 si0 . “punarananta
    ramātmāna dvādaśadhā dvādaśasthāneṣu rāśisaṃjñakaṃ vyabhajat
    manaḥkalpitaṃ vṛttaṃ dvādaśavibhāgaṃ rāśivṛttamakarodityarthaḥ .
    bhūyo dvitīyavāramātmānaṃ nakṣatrarūpiṇaṃ saptaviṃśātmakaṃ
    vyabhajat . manaḥkalpitaṃ tadeva vṛttaṃ saptaviṃśativibhāgaṃ
    cākarodityarthaḥ . nanu nyūnādhikavibhāgāḥ kathaṃ na
    kṛtāḥ? uktasaṅkhyāyāṃ niyāmakābhāvādityata āha
    vaśīti . icchāviṣapaṃ vaśaṃ vidyate yasyeti vaśī svatantre
    cchasya niyogānarhatvāt . svecchayā tatsaṅkhyākā vibhāgāḥ
    kṛtā iti bhāvaḥ . saptaviṃśativibhāgavyañjakāni nakṣatrāṇi
    tārātmakāni nirmitānītyarthasiddham” ra0 nā0 . tatra rāśi-
    nakṣatranāmāni jyoti0 ta0 uktāni yathā “meṣavṛṣamithunakarka-
    ṭasiṃhākanthātulādharavṛścikabham . dhanuratha makaraḥ kumbhomīna
    iti ca rāśayaḥ kathitāḥ” . “aśvinyā saha bharaṇī
    kṛttikāpādaḥ kīrttitomeṣaḥ . vṛṣabhaḥ kṛttikāśeṣaṃ
    rauhiṇyarddhañca mṛgaśirasaḥ . mṛgaśiraso'rddhaṃ cārdrā puna-
    rvvasostripādaṃ mithunam . pādaḥ punarvvasorantyaḥ puṣyo'-
    śleṣā ca karkaṭaḥ kathitaḥ . siṃho'tha maghā pūrvaphalgunīpāda
    uttarāyāḥ . taccheṣaṃ hastā ca citrārddhaṃ kanyakākhyaḥ syāt .
    taulini citrārddhaṃ svātiviśākhāyāśca pādatrayam . alini
    viśākhāpādastathānurādhānvitā jyeṣṭhā . mūlaṃ pūrvvāṣāḍhā
    prathamaścāpyuttarāṃśako dhanvī . makarastatpariśeṣaṃ śrayaṇā-
    cārddhaṃ kaniṣṭhāyāḥ . kumbho'tha dhaniṣṭhārddhaṃ śatabhiṣāpaurvva-
    bhādrapadatrayam . bhādrapadāyāḥ śeṣastathottarā revatī mīnaḥ”
    aśvinyādinakṣatrāṇāṃ tārāsaṃkhyātatsanniveśasvarūpaṃ ca
    śrīpatinoktam . “vahnitriṛtviṣuguṇendukṛtāni bhūtavā-
    ṇāśvinetraśarabhūkuyugāgnirāmāḥ . rudrābdhirāmaguṇave-
    daśatadviyugmadantā budhairnigaditāḥ kramaśo bhatārāḥ .
    turagamukhasadṛkṣaṃ yonirūpaṃ kṣurābhaṃ śakaṭanibhamathaiṇasyotta-
    māṅgena tulyam . maṇigṛhaśaracakrābhāni śālopamaṃ ca
    śayanasadṛśamanyaccātra paryyaṅkarūpam . hastākāramajasramau-
    ktikasamaṃ cānyat pravālopamaṃ dhiṣṇyaṃ toraṇavat sthitaṃ
    balinibhaṃ syāt kuṇḍalābhaṃ param . krudhyatkesarivikrameṇa
    sadṛśaṃ śayyāsamānaṃ paraṃ cānyaddantivilāsavat sthitamataḥ
    śṛṅgāṭakavyakti ca . trivikramābhaṃ ca mṛdaṅgarūpaṃ vṛttaṃ tato-
    'nyadyamaladvayābham . paryyaṅgatulyaṃ murajānukāramityevamaśvyā-
    dibhacakrarūpam” .
    bhacakraparidhimānam si0 śi0 uktam “abhreṣvibhāṅkagajavuñja-
    rago'kṣapakṣāḥ” (2598898850 yojanāni) kakṣāṃ gṛṇanti
    gaṇakā bhagaṇasya cemām” . tasya bhūmadhyātucchritiyo-
    janāni tu tatroktāni yathā “nāgākṣaṣaḍdvayarasāgnikuve-
    dasaṃkhyo” (41263658) nakṣatramaṇḍalabhavaḥ śravaṇo
    niruktaḥ” . asya ca dvādaśadhā vibhaktasya pravahavāyunā
    bhrāmyamāṇasya dine ṣaṇāmudayaḥ rātrau ca ṣaṇāmiti bhedaḥ .
    “syādudgamo nijanijodayabhānutulye sūryye'stabhāskarasa-
    mo'stamayaśca bhānām” si0 śi0 ukteḥ . 2 tārāṇāṃ
    samūhe ca “vapreṇa paryyantacaroḍucakraḥ” māghaḥ .