uḍucakra
Vācaspatyam
☞
p. 1071, col. 1.
uḍucakra na0 uḍūnāṃ cakramiva maṇḍalam . 1 nakṣatramaṇḍale
bhacakre tasya saṃsthitiśca” si0 śi0 uktā uccaśabde
tacca darśitam . uḍucakrasvarūpādi sū0 si0
uktam yathā “brahmāṇḍamadhye paridhirvyomakakṣābhidhī
yate . tanmadhye bhramaṇaṃ bhānāmadho'dhaḥ kramaśastathā .
mandāmarejyabhūputrasūryyaśukrendujendavaḥ . paribhramantyadho'dhasthāḥ
siddhavidyādharā dhanāḥ” . “brahmāṇḍāntaḥparidhistattulya
mānaṃ vṛttaṃ vyomakakṣā vakṣyamāṇākāśakakṣocyate . tanmadhye
brahmāṇḍamadhya ākāśe bhānāṃ nakṣatrāṇāṃ sarveṣāṃ sarvatastu-
lyordhvāntaritānāṃ bhramaṇaṃ bhavati . tathā tulyordhvāntareṇā-
dhodhonakṣatrebhyaḥ śanivṛhaspa tibhaumārkaśukrabudhacandrāadhastāt
paribhramanti . siddhā vidyādhārāghanāścādhasthāścandrādadhaḥ-
sthitā adho'dhaḥ krameṇākāśe sthitāḥ . pravahavāyāvava-
sthānābhāvāścandravanna teṣāṃ paribhramaḥ” ra0 nā0 . tasyotpatti-
vibhāgastatraiva . “punardvādaśadhātmānaṃ vyabhajadrāśisañjñakam .
nakṣatrarūpiṇaṃ bhūyaḥ saptaviṃśātmakaṃ vaśī” sū0 si0 . “punarananta
ramātmāna dvādaśadhā dvādaśasthāneṣu rāśisaṃjñakaṃ vyabhajat
manaḥkalpitaṃ vṛttaṃ dvādaśavibhāgaṃ rāśivṛttamakarodityarthaḥ .
bhūyo dvitīyavāramātmānaṃ nakṣatrarūpiṇaṃ saptaviṃśātmakaṃ
vyabhajat . manaḥkalpitaṃ tadeva vṛttaṃ saptaviṃśativibhāgaṃ
cākarodityarthaḥ . nanu nyūnādhikavibhāgāḥ kathaṃ na
kṛtāḥ? uktasaṅkhyāyāṃ niyāmakābhāvādityata āha
vaśīti . icchāviṣapaṃ vaśaṃ vidyate yasyeti vaśī svatantre
cchasya niyogānarhatvāt . svecchayā tatsaṅkhyākā vibhāgāḥ
kṛtā iti bhāvaḥ . saptaviṃśativibhāgavyañjakāni nakṣatrāṇi
tārātmakāni nirmitānītyarthasiddham” ra0 nā0 . tatra rāśi-
nakṣatranāmāni jyoti0 ta0 uktāni yathā “meṣavṛṣamithunakarka-
ṭasiṃhākanthātulādharavṛścikabham . dhanuratha makaraḥ kumbhomīna
iti ca rāśayaḥ kathitāḥ” . “aśvinyā saha bharaṇī
kṛttikāpādaḥ kīrttitomeṣaḥ . vṛṣabhaḥ kṛttikāśeṣaṃ
rauhiṇyarddhañca mṛgaśirasaḥ . mṛgaśiraso'rddhaṃ cārdrā puna-
rvvasostripādaṃ mithunam . pādaḥ punarvvasorantyaḥ puṣyo'-
śleṣā ca karkaṭaḥ kathitaḥ . siṃho'tha maghā pūrvaphalgunīpāda
uttarāyāḥ . taccheṣaṃ hastā ca citrārddhaṃ kanyakākhyaḥ syāt .
taulini citrārddhaṃ svātiviśākhāyāśca pādatrayam . alini
viśākhāpādastathānurādhānvitā jyeṣṭhā . mūlaṃ pūrvvāṣāḍhā
prathamaścāpyuttarāṃśako dhanvī . makarastatpariśeṣaṃ śrayaṇā-
cārddhaṃ kaniṣṭhāyāḥ . kumbho'tha dhaniṣṭhārddhaṃ śatabhiṣāpaurvva-
bhādrapadatrayam . bhādrapadāyāḥ śeṣastathottarā revatī mīnaḥ”
aśvinyādinakṣatrāṇāṃ tārāsaṃkhyātatsanniveśasvarūpaṃ ca
śrīpatinoktam . “vahnitriṛtviṣuguṇendukṛtāni bhūtavā-
ṇāśvinetraśarabhūkuyugāgnirāmāḥ . rudrābdhirāmaguṇave-
daśatadviyugmadantā budhairnigaditāḥ kramaśo bhatārāḥ .
turagamukhasadṛkṣaṃ yonirūpaṃ kṣurābhaṃ śakaṭanibhamathaiṇasyotta-
māṅgena tulyam . maṇigṛhaśaracakrābhāni śālopamaṃ ca
śayanasadṛśamanyaccātra paryyaṅkarūpam . hastākāramajasramau-
ktikasamaṃ cānyat pravālopamaṃ dhiṣṇyaṃ toraṇavat sthitaṃ
balinibhaṃ syāt kuṇḍalābhaṃ param . krudhyatkesarivikrameṇa
sadṛśaṃ śayyāsamānaṃ paraṃ cānyaddantivilāsavat sthitamataḥ
śṛṅgāṭakavyakti ca . trivikramābhaṃ ca mṛdaṅgarūpaṃ vṛttaṃ tato-
'nyadyamaladvayābham . paryyaṅgatulyaṃ murajānukāramityevamaśvyā-
dibhacakrarūpam” .
bhacakraparidhimānam si0 śi0 uktam “abhreṣvibhāṅkagajavuñja-
rago'kṣapakṣāḥ” (2598898850 yojanāni) kakṣāṃ gṛṇanti
gaṇakā bhagaṇasya cemām” . tasya bhūmadhyātucchritiyo-
janāni tu tatroktāni yathā “nāgākṣaṣaḍdvayarasāgnikuve-
dasaṃkhyo” (41263658) nakṣatramaṇḍalabhavaḥ śravaṇo
niruktaḥ” . asya ca dvādaśadhā vibhaktasya pravahavāyunā
bhrāmyamāṇasya dine ṣaṇāmudayaḥ rātrau ca ṣaṇāmiti bhedaḥ .
“syādudgamo nijanijodayabhānutulye sūryye'stabhāskarasa-
mo'stamayaśca bhānām” si0 śi0 ukteḥ . 2 tārāṇāṃ
samūhe ca “vapreṇa paryyantacaroḍucakraḥ” māghaḥ .