• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • induvrata


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 131.
    induvrata n. (-taṃ) A religious observance depending on the age of the moon; diminishing the quantity of food by a certain portion daily, for a fortnight or a month, &c.

    E. indu and vrata a religious obligation.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 107, col. 1.
    indu-vrata (taṃ) 1. n. A religious fast re-
    gulated by the moon.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 166, col. 1.
    indu—vrata n. a religious observance depending on the age of the moon (diminishing the quantity of food by a certain portion daily, for a fortnight or a month, &c.), MBh. (cf. cāndrāyaṇa.)

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 108, col. 1.
    induvrata

    n. (-taṃ) A religious observance depending on the age of the
    moon; diminishing the quantity of food by a certain portion
    daily, for a fortnight or a month, &c.

    E. indu and vrata a religious
    obligation.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 802.
    induvrata (i° + vra°) n. eine bes. Gelübde (s. cāndrāyaṇa) TRIK. 2, 7, 6. MBH. 13, 1797.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 204, col. 3.
    induvrata n. eine best. Kasteiung , = cāndrāyaṇa MBH. 13,26,39.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 939, col. 1.
    induvrata na0 indulokaprāptyarthaṃ vratam śāka0 ta0 . cāndrāyaṇe
    vrate tasya candralokaprāptisādhanatvāt candrahrāsvavṛddhivaśānu-
    sāreṇa bhojane hrāsavṛddhimattvācca cāndrāyaṇatvam tadetat pa-
    ñcavidhaṃ tatsvarūpavibhāgādi prā0 vi0 darśitaṃ yathā .
    “ekaikaṃ hrāsayet piṇḍa kṛṣṇe, śukle ca barddhayet . upaspṛśaṃ-
    striṣavaṇametaccāndrāyaṇañcaret . etadeva vidhiṃ kṛtvā āca-
    ret yavamadhyame . śuktapakṣādi niyataścareccāndāyaṇavratam” .
    “aṣṭāvaṣṭau samaśnīyāt piṇḍānmadhyadine gate . niya-
    tātmā haviṣyasya yaticāndrāyaṇañcaran . caturaḥ prātara-
    śnīyāt piṇḍān vipraḥ samāhitaḥ . caturo'stamite
    sūryye śiśucāndrāyaṇaṃ vratam . aṣṭāvaṣṭau samaśnīyāt
    piṇḍānmadhyadine gate . māsenāśnan haviṣyasya candrasyaiti
    salokatām” manuḥ . etat pañcavidhaṃ cāndrāyaṇam pi-
    pīlikātanumadhyam, yavamadhyaṃ, yaticāndrāyaṇam, sarvato-
    mukhaṃ śiśusaṃjñañca . yathāha jāvālaḥ “ṣipīlikāyava-
    madhyaṃ yaticāndrāyaṇantathā . cāndrāyaṇantathā jñeyaṃ caturthaṃ
    sarvatomukham . pañcamaṃ śiśusaṃjñañca tulyaṃ puṇyaphalo-
    dayam” . kṛṣṇapratipadamārabhya māsamekaṃ yadā kriyate tadā
    pipīlikāmadhyaṃ bhavati, śuklapratipadārambhe yavamadhyamubhayatrā-
    māvāsyāyāmabhojanaṃ kṛṣṇapratipadi caturddaśagrāsabhojanā-
    rambhe hrāsakrameṇa caturddaśyāmekagrāsaḥ amāvāsyāyaḥ-
    mabhojanam evaṃ prāpnoti tathā ca vasiṣṭhaḥ . “māsasya
    kṛṣṇapakṣādau grāsānadyāccaturddaśa” . nanvevaṃ krameṇa pañcaviṃśa-
    tyuttaraṃ grāsaśatadvayaṃ syāt na catvāriṃśadgrāsādhikaṃ śatadva-
    yam tacca yājñavalkyenoktam” “yathā kathañcit piṇḍānāñca-
    tvāriṃśacchatadvayamiti” . “yathā kathañcit piṇḍānāṃ tisro-
    'śītīḥ samāhitaḥ” iti manunāpyuktam . ucyate saṃyama-
    divase paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ vā pañcadaśagrāsabhoja-
    nena saṃkhyāpūraṇasambhavāt atha vā pañcadaśyādikamevedaṃ
    vratam na pratipadādikaṃ caturddaśyāmeva vratasaṅkalpaḥ .
    yathāha gotamaḥ paurṇṇamāsyāṃ pañcadaśa grāsān bhuktvai
    kaikāpacayenāparapakṣamaśnīyāt amāvāsyāyāmupoṣya ekai-
    kopacayena pūrbapakṣam, viparītamekeṣām” śaṅkhalikhitau
    “amāvasyāyāṃ vratopāyanaṃ yavamadhyam amāvasyāyāṃ pañca-
    daśa piṇḍānaśnīyāt” upāyanamārambhaḥ . yuktañcedam
    avāsyāyāmapi pañcadaśakalātmakasya candramasaḥ sūryyapraviṣṭa-
    tvāt tata ekaikakalānirgamasya pratipadādiṣu vṛddhiśabda
    vācyatvāt . jāvālaḥ “ekaikaṃ varddhayegrāsaṃ śukle kṛṣṇe
    ca hrāsayet . amāvasyāṃ na bhuñjīta yavamadhyañcaran dvijaḥ .
    ekaikaṃ hrāsayedgrāsaṃ kṛṣṇe śukle ca varddhayet . paurṇṇamāsyāṃ
    na bhuñjīta pipīlitanumadhyamam” . atra kalpataruvyākhyā-
    nam . ekaikaṃ hrāsayediti kṛṣṇapratipadi pañcadaśagrāsa-
    mārabhya ekaikāpacayenāmāvāsyāyāmekogrāsaḥ tadanantaraṃ
    śuklapratimadi dvau grāsāvevaṃ vṛddhikrameṇa caturddasyāṃ pañcadaśa
    grāsāḥ sampadyante paurṇṇamāsyāñcopavāsa iti” pipolikā
    tanumadhyaṃ cāndrāyaṇam” . ṛṣicāndrāyaṇamāha yamaḥ
    “trīṃstrīn piṇḍān samaśnīyāt niyatātmā dṛḍhavrataḥ .
    haviṣyānnasya vai māsamṛṣicāndrāyaṇaṃ smṛtam” . atra
    catvāriṃśacchatadvayasaṃkhyā nāsti . grāsaparimāṇamāha parā-
    śaraḥ “kukkuṭāṇḍapramāṇantu yāvadvā praviśenmukham .
    evaṃ grāsaṃ vijānīyācchuddhyarthaṃ kāyaśodhanam” . sakala
    candrāyaṇa eva caturddaśyāmupavāsaṃ kṛtvā'paradine pañcadaśyāṃ
    saṃyamaḥ kāryyaḥ . yathā baudhāyanaḥ “śuklāṃ caturddaśīmupa-
    vaset kṛṣṇacaturddaśīṃ vā keśaśmaśrunakhalomāni vāpayitvā”
    ityādyabhidhāya “tithinakṣatrādihomaṃ pratyahamuktavān”
    vistarabhayānna likhitam . atra sāmānyavratadharmmaḥ karttavyaḥ .
    viśeṣamāha yamaḥ “ārdravāsāścaret kṛcchraṃ snātvā vastraṃ
    na pīḍayet . aṅgulyagrasthitaṃ grāsaṃ gāyatryā cābhi-
    mantrayet . bhakṣayitvā upaspṛśya punarevābhimantrayet .
    āyasaṃ taijasaṃ pātraṃ cakrotpannaṃ vivarjjayet . asurāṇāṃ
    hi tat pātraṃ pānapātramacakrajam” acakrajaṃ kulālacakrā-
    niṣpannam . apare dharmmā baudhāyanādiṣu draṣṭavyāḥ . tena
    ekatriṃśaddinasādhyaṃ cāndrāyaṇavratam” . yā0 smṛ0 .
    “tithivṛddhyā caret piṇḍān śukle śikhyaṇḍasammi-
    tān . ekaikaṃ hrāsayet kṛṣṇe piṇḍaṃ cāndrāyaṇaṃ
    caran . yathākathañcit piṇḍānāṃ catvāriṃśacchatadvayam .
    māsenaivopabhuñjīta cāndrāyaṇamathāparam . kuryyāttriṣavaṇa
    snāyī kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ tathā . anādiṣṭeyu pāpeṣu
    śuddhiścāndrāyaṇena tu . dharmmārthaṃ yaścaredetaccandrasyaiti salo-
    katām” atra (240) grāsasaṃkhyoktermadhye nopavāsa iti
    pratīyate tathā hi pratipādādipañcadaśasu grāsavarddhanena
    bhakṣaṇe “saikapadaghnapadārddhamathaikādyaṅkayutiḥ kila saṅkalitā-
    khyeti” līlā0 uktadiśā (120) grāsasaṃkhyā, punaḥ kṛṣṇe
    hrāsena tathaiva saṃkhyeti (240) bhojyagrāsasaṃkhyā .
    tathāca samarthāsamarthabhedena anayorvyavasthoti siddhāntaḥ .