Blog
Sanskrit
About
induvrata
Sanskrit-English
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 131 .
induvrata n. (
-taṃ ) A religious observance depending on the age of the moon; diminishing the quantity of food by a certain portion daily, for a fortnight or a month, &c.
E. indu and vrata a religious obligation.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 107, col. 1 .
indu-vrata (taṃ) 1. n. A religious fast re- gulated by the moon.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 166, col. 1 .
indu—vrata n. a religious observance depending on the age of the moon (diminishing the quantity of food by a certain portion daily, for a fortnight or a month, &c.),
MBh. (
cf. cāndrāyaṇa .)
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 108, col. 1 .
induvrata n. (-taṃ ) A religious observance depending on the age of the moon; diminishing the quantity of food by a certain portion daily, for a fortnight or a month, &c.
E. indu and vrata a religious obligation.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 802 .
induvrata (
i° + vra° ) n.
eine bes. Gelübde (s.
cāndrāyaṇa )
TRIK. 2, 7, 6.
MBH. 13, 1797.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 204, col. 3 .
induvrata n.
eine best. Kasteiung , =
cāndrāyaṇa MBH. 13,26,39.
Vācaspatyam
☞
p. 939, col. 1 .
induvrata na0 indulokaprāptyarthaṃ vratam śāka0 ta0 . cāndrāyaṇe vrate tasya candralokaprāptisādhanatvāt candrahrāsvavṛddhivaśānu- sāreṇa bhojane hrāsavṛddhimattvācca cāndrāyaṇatvam tadetat pa- ñcavidhaṃ tatsvarūpavibhāgādi prā0 vi0 darśitaṃ yathā . “ekaikaṃ hrāsayet piṇḍa kṛṣṇe, śukle ca barddhayet . upaspṛśaṃ- striṣavaṇametaccāndrāyaṇañcaret . etadeva vidhiṃ kṛtvā āca- ret yavamadhyame . śuktapakṣādi niyataścareccāndāyaṇavratam ” . “aṣṭāvaṣṭau samaśnīyāt piṇḍānmadhyadine gate . niya- tātmā haviṣyasya yaticāndrāyaṇañcaran . caturaḥ prātara- śnīyāt piṇḍān vipraḥ samāhitaḥ . caturo'stamite sūryye śiśucāndrāyaṇaṃ vratam . aṣṭāvaṣṭau samaśnīyāt piṇḍānmadhyadine gate . māsenāśnan haviṣyasya candrasyaiti salokatām ” manuḥ . etat pañcavidhaṃ cāndrāyaṇam pi- pīlikātanumadhyam, yavamadhyaṃ, yaticāndrāyaṇam, sarvato- mukhaṃ śiśusaṃjñañca . yathāha jāvālaḥ “ṣipīlikāyava- madhyaṃ yaticāndrāyaṇantathā . cāndrāyaṇantathā jñeyaṃ caturthaṃ sarvatomukham . pañcamaṃ śiśusaṃjñañca tulyaṃ puṇyaphalo- dayam ” . kṛṣṇapratipadamārabhya māsamekaṃ yadā kriyate tadā pipīlikāmadhyaṃ bhavati, śuklapratipadārambhe yavamadhyamubhayatrā- māvāsyāyāmabhojanaṃ kṛṣṇapratipadi caturddaśagrāsabhojanā- rambhe hrāsakrameṇa caturddaśyāmekagrāsaḥ amāvāsyāyaḥ- mabhojanam evaṃ prāpnoti tathā ca vasiṣṭhaḥ . “māsasya kṛṣṇapakṣādau grāsānadyāccaturddaśa ” . nanvevaṃ krameṇa pañcaviṃśa- tyuttaraṃ grāsaśatadvayaṃ syāt na catvāriṃśadgrāsādhikaṃ śatadva- yam tacca yājñavalkyenoktam ” “yathā kathañcit piṇḍānāñca- tvāriṃśacchatadvayamiti ” . “yathā kathañcit piṇḍānāṃ tisro- 'śītīḥ samāhitaḥ ” iti manunāpyuktam . ucyate saṃyama- divase paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ vā pañcadaśagrāsabhoja- nena saṃkhyāpūraṇasambhavāt atha vā pañcadaśyādikamevedaṃ vratam na pratipadādikaṃ caturddaśyāmeva vratasaṅkalpaḥ . yathāha gotamaḥ paurṇṇamāsyāṃ pañcadaśa grāsān bhuktvai kaikāpacayenāparapakṣamaśnīyāt amāvāsyāyāmupoṣya ekai- kopacayena pūrbapakṣam, viparītamekeṣām ” śaṅkhalikhitau “amāvasyāyāṃ vratopāyanaṃ yavamadhyam amāvasyāyāṃ pañca- daśa piṇḍānaśnīyāt ” upāyanamārambhaḥ . yuktañcedam avāsyāyāmapi pañcadaśakalātmakasya candramasaḥ sūryyapraviṣṭa- tvāt tata ekaikakalānirgamasya pratipadādiṣu vṛddhiśabda vācyatvāt . jāvālaḥ “ekaikaṃ varddhayegrāsaṃ śukle kṛṣṇe ca hrāsayet . amāvasyāṃ na bhuñjīta yavamadhyañcaran dvijaḥ . ekaikaṃ hrāsayedgrāsaṃ kṛṣṇe śukle ca varddhayet . paurṇṇamāsyāṃ na bhuñjīta pipīlitanumadhyamam ” . atra kalpataruvyākhyā- nam . ekaikaṃ hrāsayediti kṛṣṇapratipadi pañcadaśagrāsa- mārabhya ekaikāpacayenāmāvāsyāyāmekogrāsaḥ tadanantaraṃ śuklapratimadi dvau grāsāvevaṃ vṛddhikrameṇa caturddasyāṃ pañcadaśa grāsāḥ sampadyante paurṇṇamāsyāñcopavāsa iti ” pipolikā tanumadhyaṃ cāndrāyaṇam ” . ṛṣicāndrāyaṇamāha yamaḥ “trīṃstrīn piṇḍān samaśnīyāt niyatātmā dṛḍhavrataḥ . haviṣyānnasya vai māsamṛṣicāndrāyaṇaṃ smṛtam ” . atra catvāriṃśacchatadvayasaṃkhyā nāsti . grāsaparimāṇamāha parā- śaraḥ “kukkuṭāṇḍapramāṇantu yāvadvā praviśenmukham . evaṃ grāsaṃ vijānīyācchuddhyarthaṃ kāyaśodhanam ” . sakala candrāyaṇa eva caturddaśyāmupavāsaṃ kṛtvā'paradine pañcadaśyāṃ saṃyamaḥ kāryyaḥ . yathā baudhāyanaḥ “śuklāṃ caturddaśīmupa- vaset kṛṣṇacaturddaśīṃ vā keśaśmaśrunakhalomāni vāpayitvā ” ityādyabhidhāya “tithinakṣatrādihomaṃ pratyahamuktavān ” vistarabhayānna likhitam . atra sāmānyavratadharmmaḥ karttavyaḥ . viśeṣamāha yamaḥ “ārdravāsāścaret kṛcchraṃ snātvā vastraṃ na pīḍayet . aṅgulyagrasthitaṃ grāsaṃ gāyatryā cābhi- mantrayet . bhakṣayitvā upaspṛśya punarevābhimantrayet . āyasaṃ taijasaṃ pātraṃ cakrotpannaṃ vivarjjayet . asurāṇāṃ hi tat pātraṃ pānapātramacakrajam ” acakrajaṃ kulālacakrā- niṣpannam . apare dharmmā baudhāyanādiṣu draṣṭavyāḥ . tena ekatriṃśaddinasādhyaṃ cāndrāyaṇavratam ” . yā0 smṛ0 . “tithivṛddhyā caret piṇḍān śukle śikhyaṇḍasammi- tān . ekaikaṃ hrāsayet kṛṣṇe piṇḍaṃ cāndrāyaṇaṃ caran . yathākathañcit piṇḍānāṃ catvāriṃśacchatadvayam . māsenaivopabhuñjīta cāndrāyaṇamathāparam . kuryyāttriṣavaṇa snāyī kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ tathā . anādiṣṭeyu pāpeṣu śuddhiścāndrāyaṇena tu . dharmmārthaṃ yaścaredetaccandrasyaiti salo- katām ” atra (240) grāsasaṃkhyoktermadhye nopavāsa iti pratīyate tathā hi pratipādādipañcadaśasu grāsavarddhanena bhakṣaṇe “saikapadaghnapadārddhamathaikādyaṅkayutiḥ kila saṅkalitā- khyeti ” līlā0 uktadiśā (120) grāsasaṃkhyā, punaḥ kṛṣṇe hrāsena tathaiva saṃkhyeti (240) bhojyagrāsasaṃkhyā . tathāca samarthāsamarthabhedena anayorvyavasthoti siddhāntaḥ .