“asau vāva loko gautamāgnistasyāditya eva samid,
raśmayo dhūmo, 'hararci, ścandramā aṅgārā, nakṣatrāṇi visphuli-
ṅgāḥ . tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati tasyā āhuteḥ
somo rājā sambhavati 1 . parjanyo vāva gautamāgnistasya
vāyureva samidabhraṃ dhūmo, vidyudarciraśaniraṅgārā, hrādu-
nayo visphuliṅgāḥ . tasminnetasminnagnau devāḥ somaṃ
rājānaṃ juhvati tasyā āhutervarṣaṃ sambhavati 2 . pṛthivī
vāva gautamāgnistasyāḥ saṃvatsara eva samidākāśo ṣūmo,
rātrirarccirdiśo'ṅgārā, avāntaradiśo visphuliṅgāḥ .
tasminnetasminnagnau devā varṣaṃ juhvati tasyā āhuterannaṃ
sambhavati 3 . puruṣo vāva gautamāgnistasya vāgeva samit,
prāṇo dhūmo, jihvā'rcciścakṣuraṅgārāḥ, śrītraṃ visphuniṅgāḥ .
tasminnetasminnagnau devā annaṃ juhvati tasyā āhuteretaḥ
sambhavati 4 . yoṣā vāva gautamāgnistasyā upastha eva
samidyadupamantrayate sa dhūmo, yonirarcciryadantaḥ karoti te-
'ṅgārā, abhinandā bisphuliṅgāḥ . tasminnetasminnagnau
devā reto juhvati tasyā āhutergarbhaḥ sambhavati 5 . iti
tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti sa ulabāvṛto
garbho daśa vānava vā māsānantaḥ śayitvā yāvadvātha jāyate
sa jāto yāvadāyuṣaṃ jīvati taṃ pretaṃ diṣṭamito'gnaya eva
haranti yata eveto yataḥ sambhūto bhavati” chā0 u0 . “asau
vāva loko'gnirhegautama! yathā'gnihotrādhikaraṇam ā-
havanīyam iha tasyāgnerdyulokākhyasyādityaeva samit
tena hīddho'sau loko dīpyate ataḥ samindhanāt sami-
dādityaḥ . raśmayo dhūmastadutthānāt samidho hi dhūma
uttiṣṭhati . ahararciḥ prakāśasāmānyāt ādityakā
ryyatvācca . candramā aṅgārāḥ ahnaḥ praśame'bhivyakteḥ
arciṣo hi praśame'ṅgārā abhivyajyante . nakṣatrāṇi vi-
sphaliṅgāścandramaso'vayavā iva viprakīrṇṇatvasāmānyāt .
tasminnetasmin yathoktalakṣaṇe'gnau devāḥ yajamānaprāṇā
agnyādirūpāḥ adhidaivataṃ śraddhām agnihotrāhu-
tipariṇāmāvastharūpāḥ sūkṣmā āpaḥ śraddhābhāvitāḥ
śraddhā ucyante “pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantī”
tyapāṃ haumyatatā praśre śrutatvāt . “śraddhā vā āpaḥ śraddhāme-
vārabhya praṇīya pracarantīti” ca vijñāyate . tāṃ śraddhāmabrūpāṃ
juhvati . tasyā āhuteḥ somo rājā . apāṃ śraddhāśa-
bdavācyānāṃ dyulokāgnau hutānāṃ pariṇāmaḥ somo
rājā sambhavati . yathā ṛgvedādipuṣparasā ṛgādimadhu-
karopanītāsta āditye yaśa ādikāryyaṃ rohitādirūpa-
lakṣaṇamārambhanta ityuktam . tathemā agnihotrāhutisama-
bāyinyaḥ sūkṣmāḥ śraddhāśabdavācyā āpodyulokamanupra-
viśya cāndraṃ kāryyamārabhante phalarūpamagnihotrāhutyoḥ .
yajamānāśca tatkarttāra āhutimayā āhutibhāvanā-
bhāvitā āhutirūpeṇa karmmaṇā''kṛṣṭāḥ śraddhāpsamavāyino
dyulokamanupraviśya somabhūtābhavanti . tadarthaṃ hi tairagni-
hotraṃ hutam . āhutipariṇāma eva pañcāgnisambandhakra-
meṇa prādhānyena bivakṣita upāsanārtham . na yajamānānāṃ
gatim . tāṃ tvaviduṣāṃ dhūmādikrameṇottaratra vakṣyati vi-
duṣāñcottarāṃ vidyākṛtām 1 . dvitīyahomaparyyāyārthamāha .
parjanyo vāva parjanya eva gautamāgniḥ parjanyonāma vṛṣṭyu-
pakaraṇābhimānī devatāviśeṣaḥ . tasya vāyureva samit,
bāyunā hi parjanyo'gniḥ samidhyate purovātādiprā-
balye vṛṣṭidarśanāt . abhraṃ dhūmo, dhūmakāryyatvāddhūmavacca
lakṣyamāṇatvāt . vidyudarciḥ prakāśasāmānyāt . aśa-
niraṅgārāḥ kāṭhinyāt vidyutsambandhādvā . hrādunayo
visphuliṅgāḥ . hrādunayo garjitaśabdāḥ meghānāṃ vi-
prakīrṇatvasāmānyāt . tasminnetasminnagnau devāḥ pūrvavat somaṃ
rājānaṃ juhvati . asyā āhutervarṣaṃ sambhavati . śra-
ddhākhyā āpaḥ somākārapariṇatā dvitīye paryyāye parjanyā-
gniṃ prāpya vṛṣṭitvena pariṇamante 2 . pṛthivī vāva gautamā-
gnirityādi pūrvavat . tasyāḥ pṛthivyākhyāsyāgneḥ saṃvat-
sara eva samit saṃvatsareṇa hi kālena samiddhā pṛthivī
vrīhyādiniṣpattaye bhavati . ākāśo dhūmaḥ pṛthivyā ivo-
tyita ākāśo dṛśyate yathā'gnerdhūmo, rātrirarciḥ,
pṛthivyāhyaprakāśātmikāyā anurūpā rātriḥ tamīrūpa-
tvāt agnerivānurūpamarciḥ . diśo'ṅgārā upaśāntatvasā-
mānyāt . avāntaradiśo visphuliṅgāḥ kṣudatvasā-
mānyāt . tasminnityādi samānam . tasyā āhuterannaṃ
vrīhiyavādi sambhavati 3 . puruṣo vāva gautamāgniḥ tasya
vāgeva samit vācā hi mukhena samidhyate puruṣo na mūkaḥ .
prāṇo dhūmo dhūma iva mukhānnirgamanāt . jihvārcirlo-
hitatvāt . cakṣuraṅgārā bhāsa āśrayatvāt . śrotraṃ vi-
sphuliṅgāḥ viprakīrṇṇatvasāmyāt . samānamanyat . annaṃ
jahvati vrīhyādi saṃskṛtam . tasyā āhute retaḥ sa-
mbhavati 4 . yoṣā vāva gautamāgniḥ . tasyā upastha eva
samit tena hi sā puttrādyutpādanāya samidhyate .
yadupamantrayate sa dhūmaḥ strīsambhavādupamantraṇasya .
yonirarccirlohitatvāt . yadantaḥ karoti te'ṅgārā a-
gnisambandhāt . abhinandāḥ sukhalavā visphuliṅgāḥ
kṣudratvāt . tasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā
āhutergarbhaḥ sambhavatīti 5 . evaṃ śraddhāsomavarṣānnaretoha-
vanaparyyāyakrameṇāpa eva garbhīrbhūtāstāḥ . tatrāpāmāhuti-
samavāyitvāt prādhānyavivakṣā āpaḥ pañcamyāmāhutau
puruṣavacaso bhavantīti . natvāpa eva kevalāḥ somādikā-
ryyamārabhante . na cāpo'trivṛtkṛtāḥ santīti . trivṛ-
tkṛtatve'pi viśeṣasañjñālābho dṛṣṭaḥ pṛthivīyamimā
āpo'yamagnirityanyatamabāhulyanimittaḥ . tasmātsamu-
ditāvabhṛtāni bāhulyātkarmmasamavāyīni somādikāryyā-
rambhakāṇyāpa ityucyante . dṛśyate ca dravabāhulyaṃ soma-
vṛṣṭyannaretodeheṣu bahudravañca, śarīraṃ yadyapi pārthivaṃ tatra
pañcamyāmāhutau hutāyāṃ retorūpā āpo garbhībhūtāḥ .
iti tu evantu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣacacaso bhavantīti
vyākhyāta ekaḥ praśnaḥ . yattudyulokādīnāṃ pratyāvṛtayorā-
hutyoḥ pṛthivīṃ puruṣaṃ'striyaṃ krameṇāviśya lokaṃ pratyutthāyī
bhavatīti vājasaneyake uktaṃ tatprāsaṅgikamihocyate . iha
ca prathame praśna uktaṃ vettha yadito'dhi prajāḥ prayantīti .
tasya cāyamupakramaḥ . sa garbho'pāṃ pañcamaḥ pariṇāmaviśeṣaḥ
āhutikarmmasamavāyinīnāṃ śraddhāśabdāvācyānām, ulabā-
vṛta ulbena jarāyuṇā''vṛto veṣṭito daśa vā nava vā
māsānantarmātuḥ kukṣau śayitvā yāvatā kālena nyūnenā-
tiriktenānantaraṃ jāyate . ulbāvṛta ityādivairāgyahe-
toridamucyate . kaṣṭaṃ hi mātuḥ kukṣau mūtrapurīṣa-
vātapittaśleṣmādipūrṇṇe tadanuliptasya garbhasyolbā'śuci-
pūyāvṛtasya lohitareto'śucivījasya māturaśitapītara-
sānupraveśena ca vivarddhamānasya niruddhaśaktibalavīryya-
tejaḥprajñāceṣṭasya śayanam . tato yīnidvāreṇa pīḍya-
mānasya kaṣṭatarā niḥsṛtirjanmeti vairāgyaṃ grāha-
yati . muhūrttamapyasahya daśa vā māsānatidīrghakālamantaḥ
śayitveti . sa evaṃ jāto yāvadāyuṣaṃ punarghaṭīyantravadga-
manāgamanāya karmmakurvvan kulālacakravadvā tiryyagbhramaṇāya
yāvatkarmaṇoprāttamāyustāvajjīvati . tamevaṃ kṣīṇāyuṣaṃ
pretaṃ mṛtaṃ diṣṭa' karmaṇā nirddiṣṭaṃ paralokaṃ prati . yadi
cejjīvan vaidike karmaṇi jñāne vādhikṛtastamenaṃ mṛtamito'
smādgrāmādagnaye'gnyarthamṛtvijo haranti putrā vāntyakarmaṇe,
yata eva ita āgato'gneḥ sakāśācchraddhādyāhutikrameṇa,
yataśca pañcabhyo'gnibhyaḥ sambhūta utpanno bhavati tasmā evā-
gnaye haranti svāmeva yonimagnimāpādayantītyarthaḥ” bhā0 .
evaṃ candrabhāvaprāptiprakāraguktvā tatprāptyanuguṇaṃ karmabhedaṃ
pradarśya tatra gatiprakāramāha “atha ya ime gṛhasthāḥ
grāma iṣṭāpūrttedattamityupāsate te dhūmamabhi sambhavanti,
dhūmādrātriṃ, rātreraparapakṣam, aparapakṣādyān ṣaḍdakṣiṇaiti
māsāṃstānnaite saṃvatsaramabhiprāpnuvanti, māsebhyaḥ pitṛlokaṃ,
pitṛlokādākāśa, mākāśāccandramasameṣa somo rājā tadde-
vānāmannaṃ taṃ devā bhakṣayanti . tasmin yāvatsampātamuṣi-
tvā'thaitamadhyānaṃ punarnivarttante” chā0 u0 . “athetyarthāntara
prastāvanārtho ya ime gṛhasthāḥ . grāma iti gṛhasthānāma-
sādhāraṇaṃ viśeṣaṇamaraṇyavāsibhyo vyāvṛttyartham . yathā
vānapasthaparivrājakānāmaraṇyaṃ viśeṣaṇaṃ gṛhasthebhyo vyāvṛ-
ttyarthaṃ tadvat . iṣṭāpūrtteiṣṭabhagnihotrādi vaidikaṃ karma
pūttaṃ vāpīkūpataḍāgārāmādikaraṇam . dattaṃ ca bahirvedi
yathāśaktyarhebhyo dravyasambhāgo dattam ityevaṃvidhaṃ paricaraṇa-
paritrāṇādyupāsate itiśabdasya prakāradarśanārthatvāt .
te darśanavarjitatvāddhūmaṃ dhūmābhimāninīṃ devatāmābhimu-
khyena sambhavanti pratipadyante . tayā'tivāhitā dhūmā-
drātriṃ rātridevatāṃ, rātreraparapakṣadevatām, evameva kṛṣaṇapakṣā-
bhimāninīm, aparapakṣādyān ṣaṇmāsān dakṣiṇā dakṣiṇāṃ
diśameti savitā tān, māsān dakṣiṇāyanān ṣaṇmā-
sābhimāninīrdevatāḥ pratipadyanta ityarthaḥ . saṅghacāriṇī
hi ṣaṇmāsadevatā iti māsāniti bahuvacanaprayogastāsu .
nete karmiṇaḥ prakṛtāḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarābhimāninīṃ
devatāmabhiprāpnuvanti . kutaḥ punaḥ saṃvatsaraprāptiprasaṅgo
yataḥ pratiṣidhyate . asti hi saṃvatsarasya prasaṅgohye-
kasyāvayavabhūte dakṣiṇottarāyaṇe tatrārcirādimārgapravṛ-
ttānāmudagayanamāsebhyo'vayavinaḥ saṃvatrasya prāptiruktā .
ata ihāpi tadavayavabhūtānāṃ dakṣiṇāyanamāsānāṃ prāpti
śrutyā tadavayavinaḥ savatsarasyāpi pūrvavatprāptirāpannetyata-
statprāptiḥ pratiṣidhyate naite saṃvatsaramabhiprāpnuvantīti .
māsebhyaḥ pitṛlokaṃ, pitṛlokādākāśamākāśāccandramasam .
ko'sau yastaiḥ prāpyate candramā ya eṣa dṛśyate'ntarikṣe somo
rājā brāhmaṇānāṃ tadannaṃ devānāṃ taṃ candramasamannaṃ devatā
indrādayo bhakṣayanti . ataste dhūmādinā gatvā candrabhūtāḥ
karmiṇo devairbhakṣyante . nanvanarthāyeṣṭādikaraṇaṃ yadyannabhūtā
devairbhakṣyeran, naiṣa doṣaḥ annamityupakaraṇamātrasya viva-
kṣitatvāt . na hi te kavalotkṣepeṇa devairbhakṣyante, kiṃ
tarhyupakaraṇamātraṃ devānāṃ bhavanti te, strīpaśubhṛtyādi-
vat . dṛṣṭaścānnaśabda upakaraṇeṣu striyo'nnaṃ paśavo'nna rā-
kṣāmityādi . na ca teṣāṃ stryādīnāṃ puruṣopabhogyatve
'pyupabhogo nāsti . tasmātkarmiṇo devatānāmupabhogyā api
santaḥ sukhino devaiḥ krīḍante . śarīrañca teṣāṃ sukhīpa-
bhogayogyaṃ candramaṇḍale āpyamārabhyate . taduktaṃ purastā-
cchraddhāśabdā āpodyulākāgnau hutāḥ somo rājā sa-
mbhavatīti . tā āpaḥ karmasamavāyinya itaraiśca bhūtairanugatāḥ
dyulokaṃ prāpya candratvamāpannāḥ śarīrādyārambhikā iṣṭādyu-
pāsakānāṃ bhavanti . antyāyāñca śarīrāhutāvagnau hu-
tāyāmagninā dahyamāne śarīre tadutthā āpo dhūmena sa-
horddhvaṃ yajamānamāveṣṭya candramaṇḍala prāpya kuśamṛttikā-
sthānīyā bāhyaśarīrārambhikā bhavanti . tadārabdhena ca śa-
rīreṇeṣṭādiphalamupabhuñjānā āsate yāvattadupabhoganimittasya
kṣayaḥ karmaṇaḥ . sampatanti yeneti sampātaḥ karmaṇaḥ kṣayo yā-
catsampātaṃ yāvatkarmaṇaḥ kṣaya ityarthaḥ . tāvattasmiṃścandramaṇḍale
uṣitvā athā'nantarametameva vakṣyaprāṇamadhvānaṃ mārgam puna-
rnivarttanta iti prayogātpūrvamapyasakṛccandramaṇḍalaṃ gatā nivṛ-
ttāścāsanniti gamyate . tasmādiha loke iṣṭādikarmopacitya
candraṃ gacchanti tatkṣaye cāvarttante . kṣaṇamātramapi tatra
sthātuṃ na labhyate sthitinimittakarmakṣayāt snehakṣayā-
diva pradīpasya . kiṃ tatra yena karmaṇā candramaṇḍalamārūḍha-
stasya sarvasya kṣaye tasmādavarohaṇaṃ kiṃ vā sāvaśeṣa iti .
kintataḥ . yadi sarvasyaiva kṣayaḥ karmaṇaśvandramaṇḍalasthasyaiva
mokṣaḥ spāt na veti tata āgatasyeha śarīropabhogādi na
sambhavati . tataḥ śeṣeṇetyādismṛtivirodhaśca syāt . nanviṣṭā-
pūrttadattavyatirekeṇāpi manuṣyaloke śarīropabhoganimittāni
karmāṇyanekāni sambhavanti na ca teṣāṃ candramaṇḍala upa-
bhogaḥ . ataḥ kṣīṇāni yannimittaṃ candramārūḍhāstānyeva
kṣīṇānītyavirodhaḥ śeṣaśabdaśca sarveṣāṃ karmatvasāmānyāda-
viruddhaḥ” bhā0 . evaṃ cāndrāyaṇādikaṃ tatprāptihetuḥ .