• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • induloka


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 166, col. 1.
    indu—loka m. = candraloka, q.v.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 936, col. 2.
    induloka pu0 6 ta0 . candraloke . sa hi karmmiṇāmupabhoga-
    sthānatayā śrutyādiṣu kathitaḥ . candraloke karmmiṇām
    āpyaśarīraṃ jāyatetacca karmmasamavāyijalasūkṣmā'ṃśebhya
    eveti nirūpaṇāya chā0 u0 pañcāgnividyā prastāvitā yathā

    “asau vāva loko gautamāgnistasyāditya eva samid,
    raśmayo dhūmo, 'hararci, ścandramā aṅgārā, nakṣatrāṇi visphuli-
    ṅgāḥ . tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati tasyā āhuteḥ
    somo rājā sambhavati 1 . parjanyo vāva gautamāgnistasya
    vāyureva samidabhraṃ dhūmo, vidyudarciraśaniraṅgārā, hrādu-
    nayo visphuliṅgāḥ . tasminnetasminnagnau devāḥ somaṃ
    rājānaṃ juhvati tasyā āhutervarṣaṃ sambhavati 2 . pṛthivī
    vāva gautamāgnistasyāḥ saṃvatsara eva samidākāśo ṣūmo,
    rātrirarccirdiśo'ṅgārā, avāntaradiśo visphuliṅgāḥ .
    tasminnetasminnagnau devā varṣaṃ juhvati tasyā āhuterannaṃ
    sambhavati 3 . puruṣo vāva gautamāgnistasya vāgeva samit,
    prāṇo dhūmo, jihvā'rcciścakṣuraṅgārāḥ, śrītraṃ visphuniṅgāḥ .
    tasminnetasminnagnau devā annaṃ juhvati tasyā āhuteretaḥ
    sambhavati 4 . yoṣā vāva gautamāgnistasyā upastha eva
    samidyadupamantrayate sa dhūmo, yonirarcciryadantaḥ karoti te-
    'ṅgārā, abhinandā bisphuliṅgāḥ . tasminnetasminnagnau
    devā reto juhvati tasyā āhutergarbhaḥ sambhavati 5 . iti
    tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti sa ulabāvṛto
    garbho daśa vānava vā māsānantaḥ śayitvā yāvadvātha jāyate
    sa jāto yāvadāyuṣaṃ jīvati taṃ pretaṃ diṣṭamito'gnaya eva
    haranti yata eveto yataḥ sambhūto bhavati” chā0 u0 . “asau
    vāva loko'gnirhegautama! yathā'gnihotrādhikaraṇam ā-
    havanīyam iha tasyāgnerdyulokākhyasyādityaeva samit
    tena hīddho'sau loko dīpyate ataḥ samindhanāt sami-
    dādityaḥ . raśmayo dhūmastadutthānāt samidho hi dhūma
    uttiṣṭhati . ahararciḥ prakāśasāmānyāt ādityakā
    ryyatvācca . candramā aṅgārāḥ ahnaḥ praśame'bhivyakteḥ
    arciṣo hi praśame'ṅgārā abhivyajyante . nakṣatrāṇi vi-
    sphaliṅgāścandramaso'vayavā iva viprakīrṇṇatvasāmānyāt .
    tasminnetasmin yathoktalakṣaṇe'gnau devāḥ yajamānaprāṇā
    agnyādirūpāḥ adhidaivataṃ śraddhām agnihotrāhu-
    tipariṇāmāvastharūpāḥ sūkṣmā āpaḥ śraddhābhāvitāḥ
    śraddhā ucyante “pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantī”
    tyapāṃ haumyatatā praśre śrutatvāt . “śraddhā vā āpaḥ śraddhāme-
    vārabhya praṇīya pracarantīti” ca vijñāyate . tāṃ śraddhāmabrūpāṃ
    juhvati . tasyā āhuteḥ somo rājā . apāṃ śraddhāśa-
    bdavācyānāṃ dyulokāgnau hutānāṃ pariṇāmaḥ somo
    rājā sambhavati . yathā ṛgvedādipuṣparasā ṛgādimadhu-
    karopanītāsta āditye yaśa ādikāryyaṃ rohitādirūpa-
    lakṣaṇamārambhanta ityuktam . tathemā agnihotrāhutisama-
    bāyinyaḥ sūkṣmāḥ śraddhāśabdavācyā āpodyulokamanupra-
    viśya cāndraṃ kāryyamārabhante phalarūpamagnihotrāhutyoḥ .
    yajamānāśca tatkarttāra āhutimayā āhutibhāvanā-
    bhāvitā āhutirūpeṇa karmmaṇā''kṛṣṭāḥ śraddhāpsamavāyino
    dyulokamanupraviśya somabhūtābhavanti . tadarthaṃ hi tairagni-
    hotraṃ hutam . āhutipariṇāma eva pañcāgnisambandhakra-
    meṇa prādhānyena bivakṣita upāsanārtham . na yajamānānāṃ
    gatim . tāṃ tvaviduṣāṃ dhūmādikrameṇottaratra vakṣyati vi-
    duṣāñcottarāṃ vidyākṛtām 1 . dvitīyahomaparyyāyārthamāha .
    parjanyo vāva parjanya eva gautamāgniḥ parjanyonāma vṛṣṭyu-
    pakaraṇābhimānī devatāviśeṣaḥ . tasya vāyureva samit,
    bāyunā hi parjanyo'gniḥ samidhyate purovātādiprā-
    balye vṛṣṭidarśanāt . abhraṃ dhūmo, dhūmakāryyatvāddhūmavacca
    lakṣyamāṇatvāt . vidyudarciḥ prakāśasāmānyāt . aśa-
    niraṅgārāḥ kāṭhinyāt vidyutsambandhādvā . hrādunayo
    visphuliṅgāḥ . hrādunayo garjitaśabdāḥ meghānāṃ vi-
    prakīrṇatvasāmānyāt . tasminnetasminnagnau devāḥ pūrvavat somaṃ
    rājānaṃ juhvati . asyā āhutervarṣaṃ sambhavati . śra-
    ddhākhyā āpaḥ somākārapariṇatā dvitīye paryyāye parjanyā-
    gniṃ prāpya vṛṣṭitvena pariṇamante 2 . pṛthivī vāva gautamā-
    gnirityādi pūrvavat . tasyāḥ pṛthivyākhyāsyāgneḥ saṃvat-
    sara eva samit saṃvatsareṇa hi kālena samiddhā pṛthivī
    vrīhyādiniṣpattaye bhavati . ākāśo dhūmaḥ pṛthivyā ivo-
    tyita ākāśo dṛśyate yathā'gnerdhūmo, rātrirarciḥ,
    pṛthivyāhyaprakāśātmikāyā anurūpā rātriḥ tamīrūpa-
    tvāt agnerivānurūpamarciḥ . diśo'ṅgārā upaśāntatvasā-
    mānyāt . avāntaradiśo visphuliṅgāḥ kṣudatvasā-
    mānyāt . tasminnityādi samānam . tasyā āhuterannaṃ
    vrīhiyavādi sambhavati 3 . puruṣo vāva gautamāgniḥ tasya
    vāgeva samit vācā hi mukhena samidhyate puruṣo na mūkaḥ .
    prāṇo dhūmo dhūma iva mukhānnirgamanāt . jihvārcirlo-
    hitatvāt . cakṣuraṅgārā bhāsa āśrayatvāt . śrotraṃ vi-
    sphuliṅgāḥ viprakīrṇṇatvasāmyāt . samānamanyat . annaṃ
    jahvati vrīhyādi saṃskṛtam . tasyā āhute retaḥ sa-
    mbhavati 4 . yoṣā vāva gautamāgniḥ . tasyā upastha eva
    samit tena hi sā puttrādyutpādanāya samidhyate .
    yadupamantrayate sa dhūmaḥ strīsambhavādupamantraṇasya .
    yonirarccirlohitatvāt . yadantaḥ karoti te'ṅgārā a-
    gnisambandhāt . abhinandāḥ sukhalavā visphuliṅgāḥ
    kṣudratvāt . tasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā
    āhutergarbhaḥ sambhavatīti 5 . evaṃ śraddhāsomavarṣānnaretoha-
    vanaparyyāyakrameṇāpa eva garbhīrbhūtāstāḥ . tatrāpāmāhuti-
    samavāyitvāt prādhānyavivakṣā āpaḥ pañcamyāmāhutau
    puruṣavacaso bhavantīti . natvāpa eva kevalāḥ somādikā-
    ryyamārabhante . na cāpo'trivṛtkṛtāḥ santīti . trivṛ-
    tkṛtatve'pi viśeṣasañjñālābho dṛṣṭaḥ pṛthivīyamimā
    āpo'yamagnirityanyatamabāhulyanimittaḥ . tasmātsamu-
    ditāvabhṛtāni bāhulyātkarmmasamavāyīni somādikāryyā-
    rambhakāṇyāpa ityucyante . dṛśyate ca dravabāhulyaṃ soma-
    vṛṣṭyannaretodeheṣu bahudravañca, śarīraṃ yadyapi pārthivaṃ tatra
    pañcamyāmāhutau hutāyāṃ retorūpā āpo garbhībhūtāḥ .
    iti tu evantu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣacacaso bhavantīti
    vyākhyāta ekaḥ praśnaḥ . yattudyulokādīnāṃ pratyāvṛtayorā-
    hutyoḥ pṛthivīṃ puruṣaṃ'striyaṃ krameṇāviśya lokaṃ pratyutthāyī
    bhavatīti vājasaneyake uktaṃ tatprāsaṅgikamihocyate . iha
    ca prathame praśna uktaṃ vettha yadito'dhi prajāḥ prayantīti .
    tasya cāyamupakramaḥ . sa garbho'pāṃ pañcamaḥ pariṇāmaviśeṣaḥ
    āhutikarmmasamavāyinīnāṃ śraddhāśabdāvācyānām, ulabā-
    vṛta ulbena jarāyuṇā''vṛto veṣṭito daśa vā nava vā
    māsānantarmātuḥ kukṣau śayitvā yāvatā kālena nyūnenā-
    tiriktenānantaraṃ jāyate . ulbāvṛta ityādivairāgyahe-
    toridamucyate . kaṣṭaṃ hi mātuḥ kukṣau mūtrapurīṣa-
    vātapittaśleṣmādipūrṇṇe tadanuliptasya garbhasyolbā'śuci-
    pūyāvṛtasya lohitareto'śucivījasya māturaśitapītara-
    sānupraveśena ca vivarddhamānasya niruddhaśaktibalavīryya-
    tejaḥprajñāceṣṭasya śayanam . tato yīnidvāreṇa pīḍya-
    mānasya kaṣṭatarā niḥsṛtirjanmeti vairāgyaṃ grāha-
    yati . muhūrttamapyasahya daśa vā māsānatidīrghakālamantaḥ
    śayitveti . sa evaṃ jāto yāvadāyuṣaṃ punarghaṭīyantravadga-
    manāgamanāya karmmakurvvan kulālacakravadvā tiryyagbhramaṇāya
    yāvatkarmaṇoprāttamāyustāvajjīvati . tamevaṃ kṣīṇāyuṣaṃ
    pretaṃ mṛtaṃ diṣṭa' karmaṇā nirddiṣṭaṃ paralokaṃ prati . yadi
    cejjīvan vaidike karmaṇi jñāne vādhikṛtastamenaṃ mṛtamito'
    smādgrāmādagnaye'gnyarthamṛtvijo haranti putrā vāntyakarmaṇe,
    yata eva ita āgato'gneḥ sakāśācchraddhādyāhutikrameṇa,
    yataśca pañcabhyo'gnibhyaḥ sambhūta utpanno bhavati tasmā evā-
    gnaye haranti svāmeva yonimagnimāpādayantītyarthaḥ” bhā0 .
    evaṃ candrabhāvaprāptiprakāraguktvā tatprāptyanuguṇaṃ karmabhedaṃ
    pradarśya tatra gatiprakāramāha “atha ya ime gṛhasthāḥ
    grāma iṣṭāpūrttedattamityupāsate te dhūmamabhi sambhavanti,
    dhūmādrātriṃ, rātreraparapakṣam, aparapakṣādyān ṣaḍdakṣiṇaiti
    māsāṃstānnaite saṃvatsaramabhiprāpnuvanti, māsebhyaḥ pitṛlokaṃ,
    pitṛlokādākāśa, mākāśāccandramasameṣa somo rājā tadde-
    vānāmannaṃ taṃ devā bhakṣayanti . tasmin yāvatsampātamuṣi-
    tvā'thaitamadhyānaṃ punarnivarttante” chā0 u0 . “athetyarthāntara
    prastāvanārtho ya ime gṛhasthāḥ . grāma iti gṛhasthānāma-
    sādhāraṇaṃ viśeṣaṇamaraṇyavāsibhyo vyāvṛttyartham . yathā
    vānapasthaparivrājakānāmaraṇyaṃ viśeṣaṇaṃ gṛhasthebhyo vyāvṛ-
    ttyarthaṃ tadvat . iṣṭāpūrtteiṣṭabhagnihotrādi vaidikaṃ karma
    pūttaṃ vāpīkūpataḍāgārāmādikaraṇam . dattaṃ ca bahirvedi
    yathāśaktyarhebhyo dravyasambhāgo dattam ityevaṃvidhaṃ paricaraṇa-
    paritrāṇādyupāsate itiśabdasya prakāradarśanārthatvāt .
    te darśanavarjitatvāddhūmaṃ dhūmābhimāninīṃ devatāmābhimu-
    khyena sambhavanti pratipadyante . tayā'tivāhitā dhūmā-
    drātriṃ rātridevatāṃ, rātreraparapakṣadevatām, evameva kṛṣaṇapakṣā-
    bhimāninīm, aparapakṣādyān ṣaṇmāsān dakṣiṇā dakṣiṇāṃ
    diśameti savitā tān, māsān dakṣiṇāyanān ṣaṇmā-
    sābhimāninīrdevatāḥ pratipadyanta ityarthaḥ . saṅghacāriṇī
    hi ṣaṇmāsadevatā iti māsāniti bahuvacanaprayogastāsu .
    nete karmiṇaḥ prakṛtāḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarābhimāninīṃ
    devatāmabhiprāpnuvanti . kutaḥ punaḥ saṃvatsaraprāptiprasaṅgo
    yataḥ pratiṣidhyate . asti hi saṃvatsarasya prasaṅgohye-
    kasyāvayavabhūte dakṣiṇottarāyaṇe tatrārcirādimārgapravṛ-
    ttānāmudagayanamāsebhyo'vayavinaḥ saṃvatrasya prāptiruktā .
    ata ihāpi tadavayavabhūtānāṃ dakṣiṇāyanamāsānāṃ prāpti
    śrutyā tadavayavinaḥ savatsarasyāpi pūrvavatprāptirāpannetyata-
    statprāptiḥ pratiṣidhyate naite saṃvatsaramabhiprāpnuvantīti .
    māsebhyaḥ pitṛlokaṃ, pitṛlokādākāśamākāśāccandramasam .
    ko'sau yastaiḥ prāpyate candramā ya eṣa dṛśyate'ntarikṣe somo
    rājā brāhmaṇānāṃ tadannaṃ devānāṃ taṃ candramasamannaṃ devatā
    indrādayo bhakṣayanti . ataste dhūmādinā gatvā candrabhūtāḥ
    karmiṇo devairbhakṣyante . nanvanarthāyeṣṭādikaraṇaṃ yadyannabhūtā
    devairbhakṣyeran, naiṣa doṣaḥ annamityupakaraṇamātrasya viva-
    kṣitatvāt . na hi te kavalotkṣepeṇa devairbhakṣyante, kiṃ
    tarhyupakaraṇamātraṃ devānāṃ bhavanti te, strīpaśubhṛtyādi-
    vat . dṛṣṭaścānnaśabda upakaraṇeṣu striyo'nnaṃ paśavo'nna rā-
    kṣāmityādi . na ca teṣāṃ stryādīnāṃ puruṣopabhogyatve
    'pyupabhogo nāsti . tasmātkarmiṇo devatānāmupabhogyā api
    santaḥ sukhino devaiḥ krīḍante . śarīrañca teṣāṃ sukhīpa-
    bhogayogyaṃ candramaṇḍale āpyamārabhyate . taduktaṃ purastā-
    cchraddhāśabdā āpodyulākāgnau hutāḥ somo rājā sa-
    mbhavatīti . tā āpaḥ karmasamavāyinya itaraiśca bhūtairanugatāḥ
    dyulokaṃ prāpya candratvamāpannāḥ śarīrādyārambhikā iṣṭādyu-
    pāsakānāṃ bhavanti . antyāyāñca śarīrāhutāvagnau hu-
    tāyāmagninā dahyamāne śarīre tadutthā āpo dhūmena sa-
    horddhvaṃ yajamānamāveṣṭya candramaṇḍala prāpya kuśamṛttikā-
    sthānīyā bāhyaśarīrārambhikā bhavanti . tadārabdhena ca śa-
    rīreṇeṣṭādiphalamupabhuñjānā āsate yāvattadupabhoganimittasya
    kṣayaḥ karmaṇaḥ . sampatanti yeneti sampātaḥ karmaṇaḥ kṣayo yā-
    catsampātaṃ yāvatkarmaṇaḥ kṣaya ityarthaḥ . tāvattasmiṃścandramaṇḍale
    uṣitvā athā'nantarametameva vakṣyaprāṇamadhvānaṃ mārgam puna-
    rnivarttanta iti prayogātpūrvamapyasakṛccandramaṇḍalaṃ gatā nivṛ-
    ttāścāsanniti gamyate . tasmādiha loke iṣṭādikarmopacitya
    candraṃ gacchanti tatkṣaye cāvarttante . kṣaṇamātramapi tatra
    sthātuṃ na labhyate sthitinimittakarmakṣayāt snehakṣayā-
    diva pradīpasya . kiṃ tatra yena karmaṇā candramaṇḍalamārūḍha-
    stasya sarvasya kṣaye tasmādavarohaṇaṃ kiṃ vā sāvaśeṣa iti .
    kintataḥ . yadi sarvasyaiva kṣayaḥ karmaṇaśvandramaṇḍalasthasyaiva
    mokṣaḥ spāt na veti tata āgatasyeha śarīropabhogādi na
    sambhavati . tataḥ śeṣeṇetyādismṛtivirodhaśca syāt . nanviṣṭā-
    pūrttadattavyatirekeṇāpi manuṣyaloke śarīropabhoganimittāni
    karmāṇyanekāni sambhavanti na ca teṣāṃ candramaṇḍala upa-
    bhogaḥ . ataḥ kṣīṇāni yannimittaṃ candramārūḍhāstānyeva
    kṣīṇānītyavirodhaḥ śeṣaśabdaśca sarveṣāṃ karmatvasāmānyāda-
    viruddhaḥ” bhā0 . evaṃ cāndrāyaṇādikaṃ tatprāptihetuḥ .