• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • indu

    See also induḥ, iṃduḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 131.
    indu m. (-nduḥ)

    1 The moon.

    2 Camphor.

    E. unda to wet or moisten; u Uṇādi affix, and the initial changed to i.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 106, col. 2.
    indu (nduḥ) 2. m. The moon.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 100, col. 1.
    indu indu, m. The moon, Rām. 3,

    50, 12. — Comp. A-bāla-, m. the full

    moon, Ragh. 6, 53. Vadana-, m. a

    moon-like face, Śiś. 9, 30.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 139, col. 3.
    indu indu, us, m. (said to be fr. rt. und; per-

    haps connected with vindu, which last is unknown in

    the Ṛg-veda), Ved. a drop, especially of Soma, Soma;

    a bright drop, a spark; the moon; (avas), m. pl.

    the moons, i. e. the periodic changes of the moon;

    time of moonlight, night; (us), m. camphor. (In

    the Brāhmaṇas indu is used only for the moon; but

    the connection between the senses ‘Soma juice’ and

    ‘moon’ in the word indu has led to the same two

    ideas being transferred in classical Sanskrit to the

    word Soma, although the latter has properly only

    the sense ‘Soma juice.’) —Indu-kamala, am, n. the

    white lotus. —Indu-kalā, f. a digit of the moon;

    N. of several plants, Cocculus Cordifolius, Sarcostema

    Viminale, Ligusticum Ajowan. —Indu-kalikā, f. the

    plant Pandanus Odoratissimus. —Indu-kānta, as,

    m. the lunar gem, the moon-stone; (ā), f. night.

    —Indu-ja, as, m. epithet of the planet mercury,

    ‘son of the moon;’ (ā), f., N. of the river Revā or

    Narmadā in the Dekhan. —Indu-janaka, as, m. the

    ocean, lit. ‘father of the moon,’ (the moon being

    produced amongst other things at the churning of

    the ocean.) —Indu-dala, as, m. a portion of the

    moon, a digit, crescent. —Indu-putra, as, m. epithet

    of the planet Mercury. —Indu-puṣpikā, f. the plant

    Methonica Superba. —Indu-bhṛt, t, m. epithet of

    Śiva. ‘bearing the crescent on his forehead.’ —Indu-

    maṇi, is, m. the moon-stone. —Indu-maṇḍala,

    am, n. the orb or disc of the moon. —Indu-mat,

    ān, m., Ved. (in liturgical language) an epithet of

    Agni, because in the verses in which he is addressed

    the word indu occurs; (tī), f. day of full moon; N.

    of the sister of Bhoja and wife of Aja; N. of a river.

    —Indu-mauli, is, m. epithet of Śiva; see indu-

    bhṛt. —Indu-ratna, am, n. a pearl. —Indu-rāj, ṭ,

    m. the moon, king of the stars. —Indu-rekhā, f. a

    digit of the moon. —Indu-lekhā, f. a digit of

    the moon; the plant Menispermum Glabrum;

    the moon-plant Asclepias Acida; a kind of lovage,

    Ligusticum Ajwæn. —Indu-lohaka, am, n. silver.

    —Indu-vadanā, f. a metre of four verses of which

    each contains fourteen syllables. —Indu-vallī, f. the

    plant Sarcostemma Viminale. —Induvāra in astrology

    = the Arabic إِدْبار —Indu-vrata, am, n. a reli-

    gious observance depending on the age of the moon;

    diminishing the quantity of food by a certain portion

    daily, for a fortnight or a month, &c. —Indu-śekhara,

    as, m. ‘moon-crested,’ an epithet of Śiva.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 74.
    índu m. a drop, esp. of Soma; the drop or spark in the sky, i.e. the moon.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 45, col. 3.
    indu índ-u, m. drop, juice, esp. of Soma; (drop
    in the sky), moon; -kalaśa, m. man's N.;
    -kalā, f. crescent: -avataṃsa, m. ep. of Śiva;
    -kānta, m. moon-stone; -kesarin, m. N. of a
    king; -dala, n. crescent; -prabha, m. N.;
    -bimba, n. orb of the moon; -maṇi, m.
    moon-stone; -matī, f. N. of various women;
    -mukha, a. (ī) moon-faced; -yaśas, f. N.
    of a princess; -rāja, m. man's N.; -lekhā,
    f. N. of a queen; -vadana, a. moon-faced;
    -śekhara, m. ep. of Śiva.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 166, col. 1.
    índu m. (√ und, Uṇ. i, 13; probably fr. ind = √ und, ‘to drop’ [see p. 165, col. 3, and cf. índra]; perhaps connected with bindu, which last is unknown in the Ṛg-veda, BRD.), Ved. a drop (especially of Soma), Soma, RV.; AV.; VS.
    ☞ p. 166, col. 1.
    a bright drop, a spark, TS.
    ☞ p. 166, col. 1.
    the moon
    ☞ p. 166, col. 1.
    m. pl. (avas) the moons i.e. the periodic changes of the moon
    ☞ p. 166, col. 1.
    time of moonlight, night, RV.; MBh.; Śak.; Megh. &c.
    ☞ p. 166, col. 1.
    camphor, Bhpr.
    ☞ p. 166, col. 1.
    the point on a die, AV. vii, 109, 6
    ☞ p. 166, col. 1.
    N. of Vāstoṣpati, RV. vii, 54, 2
    ☞ p. 166, col. 1.
    a symbolic expression for the number ‘one’
    ☞ p. 166, col. 1.
    designation of the Anusvāra
    ☞ p. 166, col. 1.
    a coin, L. (In the Brāhmaṇas, indu is used only for the moon; but the connexion between the meanings ‘Soma juice’ and ‘moon’ in the word indu has led to the same two ideas being transferred in classical Sanskṛt to the word soma, although the latter has properly only the sense ‘Soma juice’.)
    ☞ p. 1320, col. 3.
    the weight of a silver Pala, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 107, col. 2.
    indu

    m. (-nduḥ)

    1. The moon.

    2. Camphor.

    E. und to wet or moisten; u
    Unādi affix and the initial changed to i.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 88, col. 2.
    indu indu m. le soma, Vd.

    La lune, nommée Soma.

    indukāntā f. (kānta aimé) nuit.

    indujanaka m. (jan) le père d'Indu, primitivement le vase appelé Samudra, plus tard l'Océan appelé aussi Samudra.

    indujā f. (jā) np. de rivière, la narmadā, auj. Nerbudda.

    induputra m. budha, régent de la planète de Mercure et fils de Soma.

    indubhṛt m. (bhṛ) Śiva qui porte le croissant de la lune sur son front, ou qui est porté sur le croissant de la lune.

    indumati f. (sfx. mal) jour de la pleine lune.

    induratna n. perle.

    indulekhā f. (lekhā) un doigt c-à-d. un douzième du disque lunaire, astr.

    menispernum glabrum; asclepias acida ou soma; ligusticum ajwaen, bot.

    induvallī f. asclepias acida, bot.

    induvrata n. cérémonie lunaire, esp. de jeûne réglé sur le cours de la Lune.

    induśekara m. Śiva, qui a la Lune pour couronne.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 131, col. 2.
    indu- m. goutte ; lune ; pl. nuit.

    °kalaśa- °keśarin- °prabha- m. °yaśas- °lekhā- f. n. de personnages.

    °kalā- f. phase lunaire ; °kalāvataṃsa- m. Śiva.

    °kānta- m. pierre de lune.

    °dala- nt. croissant de lune.

    °bimba- nt. disque de la lune.

    °rāj- m. lune.

    °vadana- a. qui a la figure de la lune.

    °vrata- nt. n. d'une pénitence (en relation avec les phases lunaires).

    °śekhara- m. Śiva.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 800.
    índu m. Uṇ. 1, 12. bezeichnet ursprünglich Tropfen und Funken (vgl. drapsa), wie das dem ṚV. unbekannte bindú, vindu, mit welchem es vielleicht gleiches Ursprungs ist; überhaupt ähnliche gerundete Körper, daher heissen die Würfel indavaḥ AV. 7, 109, 6.

    — 1) Tropfen, aber mit Beschränkung auf die Tropfen des Soma saftes; weiterhin überhaupt gleichbedeutend mit Soma, deshalb auch im sg. gebraucht. NAIGH. 1, 12. 3, 17. ā yaṃ vìśantīndâvò vayò na vṛ̀kṣamandhâsaḥ AV. 6, 2, 2. àbhi sûvā̀nāsà indâvo vṛ̀ṣṭayâḥ pṛthìvīmîva . indràṃ somā̂so akṣaran ṚV. 9, 17, 2. dàdhìṣvemaṃ jàṭharà indûmindra 3, 35, 6. yaḥ somâḥ kàlaśèṣvām̐ àntaḥ pàvitrà āhîtaḥ . tamindùḥ parî ṣasvaje 9, 12, 5. madântu tvā màndinô vāyàvindâvaḥ 1, 134, 2. 43, 8. 91, 1. 135, 5. 139, 6. 2, 22, 1. 6, 42, 2. AV. 18, 3, 54. somā̂sà indâvaḥ so v. a. sutā indavaḥ ṚV. 1, 16, 6. 137, 2. 6, 42, 3. 9, 12, 1. 21, 1. 24, 1. 101, 8. 10. VS. 19, 34. Diese Bezeichnung des Somasaftes verliert sich in der Folge (vgl. indessen MBH. 3, 10404 : śakraṃ saṃtarpya cendunā) — schon in den BRĀHMAṆA — und verbleibt nur dem Monde. Dagegen wird die Doppelbedeutung, Soma und Mond, wie sie in indu enthalten ist, auf die ursprünglich dem Saft allein zukommende Bezeichnung soma übertragen, weil man sich gewöhnt hatte beide Wörter als gleichbedeutend zu behandeln. Ein sachlicher Zusammenhang zwischen dem Somasaft und dem Monde, etwa durch mystische Vorstellungen von der Herkunft der Pflanze oder Aehnliches vermittelt, ist nicht vorhanden. Die Verknüpfung beider beruht nur in der Anschauung, welche das Wort indu ausdrückt und die spätere Aufsuchung von Zusammenhängen ist erst dadurch veranlasst. Vgl. soma .

    — 2) (lichter Tropfen, Funken) Mond; pl. die Monde, Mondswechsel; die Mondszeiten, Nächte: àyaṃ dyôtayadàdyutò vya1^\ktūndòṣā vastôḥ śàradà indûrindra ṚV. 6, 39, 3 (wo der Doppelsinn hereinspielt; vgl. 2). ùto sa mahyàmindûbhìḥ ṣaḍyùktām̐ ânùseṣîdhat . gobhìryavàṃ na cârkṛṣat (wo richtiger carkṛ° als part. und seṣi° als verb. fin. betont würde) er leitet mir mit den (wechselnden) Monden die sechs Verbundenen (die Jahreszeiten) zurück, wie mit den Rindern der Pflüger des Fruchtfeldes (zurücklenkt) 1, 23, 15. 46, 8. 9. ajâsràmindûmarùṣaṃ bhûràṇyumàgnimī̂ḍe pū̀rvacîttiṃ namôbhiḥ . sa parvâbhirṛtùśaḥ kalpâmānò gāṃ mā hîṃsī̀radîtiṃ vìrājâm VS. 13, 43. indùrdakṣâḥ śyèna ṛ̀tāvā̀ hirâṇyapakṣaḥ śakùno bhûràṇyuḥ Mond und Sonne 18, 53. èbhirdyubhîḥ sùmanā̂ èbhirindûbhiḥ Tage und Nächte ṚV. 1, 53, 4. Der klass. Sprache ist das Wort in der Bed. Mond ganz geläufig. AK. 1, 1, 2, 15. 3, 9. 3, 4, 240. H. 105. 151. HĀR. 13. M. 3, 87. 12, 121. MBH. 1, 2577. 14, 1177. HIḌ. 3, 13. R. 1, 1, 6. SUŚR. 1, 172, 17. ŚĀK. 54. RAGH. 1, 12. 2, 68. 3, 17. 12, 28. MEGH. 51. 82. 90. ŚṚṄGĀRAT. 6. PRAB. 73, 7. RĀJA-TAR. 3, 296. DHŪRTAS. 72, 11.

    — 3) Kampfer (wie alle Namen für Mond) ŚKDR.

    ☞ vol. 5, p. 1141.
    indu

    1) = bindu Tropfen und als solcher Bez. des Anusvāra WEBER, RĀMAT. UP. 314. fg.

    — 2) als Mond Bez. der Zahl eins WEBER, JYOT. 101. Nakṣ. 2, 382.

    ☞ vol. 7, p. 1713.
    indu

    2) Bez. der Zahl Eins (vgl. Nachträge) SŪRYAS. 1, 31. 34.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 212.
    índu, m., lichter Tropfen. Im RV den Soma, oder die Tropfen des Somas bezeichnend. Eine Vermuthung über den Ursprung siehe unter índra. Von der spätern Bedeutung Mond ist im RV keine sichre Spur; oft 2) im plur. neben sómās, fast adjectivisch. — Beiwörter wie bei sóma.

    -o {43,8}; {91,1}; {176,1}; {324,2. 3}; {570,2}; {668,2. 4. 8. 13. 15}; {700,3}; {713,5}; {714,1. 2. 7. 9. 10}; {716,10}; {718,2}; {720,7}; {723,9}; {724,9}; {725,4}; {735,6}; {736,5}; {738,6}; {741,6}; {742,5}; {743,2. 6}; {747,2}; {752,3. 4. 6}; {753,4}; {755,4}; {756,1}; {757,1. 6}; {762,5}; {763,3}; {764,3. 4}; {766,4}; {767,2}; {768,4}; {769,4}; {771,4}; {773,1. 3. 26. 28}; {775,28}; {776,3. 12. 13. 22}. 25—27; {777,5. 13. 14. 17}; {778,13. 14}; {779,5. 6}; {781,10}; {782,10}; {784,9}; {791,5}; {793,3}; {794,5}; {797,3. 8}; {798,18}. 22—24. 37. 39. 41. 47. 48; {802,5. 6}; {803,4}; {805,4. 5}; {807,5}; {808,8}; {809,16. 17. 19. 21. 28. 29. 33. 44. 52. 55}; {810,1. 4}; {811,8}; {812,2}; {816,5}; {817,4—6}; {818,4. 7}; {819,19}; {824,1—4}; {825,1—11}; {826,1—4}; {851,9}.

    -us {121,6}; {175,1}; {213,1}; {480,3}; {485,21. 22}; {668,12}; {717,9}; {724,5. 6}; {739,4. 6}; {742,2}; {746,1}; {747,4}; {749,6}; {750,5}; {755,5}; {757,4}; {774,15}; {775,9}; {776,10}; {778,23. 28}; {779,4. 8}; {780,9}; {788,2}; {789,4}; {796,2},4; {797,4}; {798,16. 26}; {799,2}; {803,2}; {805,3}; {808,9. 23}; {809,5. 11. 12. 24. 40. 45. 56}; {810,2. 3. 9}; {813,2. 5}; {817,2}; {819,3. 26}; {821,9. 13. 22}; {822,10. 11}; {852,3}.

    -um {135,5}; {269,6}; {372,2}; {481,2}; {644,13}; {721,5}; {723,6}; {738,2}; {744,2}; {750,2}; {755,2}; {757,5}; {765,4}; {772,1}; {773,13}; {774,29}; {775,17}; {777,1. 8}; {800,1}; {806,2}; {809,22. 57}; {821,12. 20}; {925,8}; {941,3}.

    -unā {970,6}.

    -ave {129,6}; {678,1}; {723,1}; {839,2}.

    -os dhā́māni {826,1}; ápāt {701,4}.

    -avas {2,4}; {15,1}; {16,6}; {46,9}; {84,5}; {134,2}; {137,2}; {139,6}; {274,4. 5}; {343,2}; {346,10}; {482,1}; {547,9}; {621,15}; {623,6} {624,4}; {626,21. 38}; {633,16}; {641,3}; {665,14}; {668,5}; {701,22}.24; {718,4}; {719,1}; {722,4}; {724,1}; {725,5. 7}; {728,5}; {729,2}; {733,1. 3}. 5 [V.]; {736,1}; {758,2. 3}; {774,1}; {775,6. 25. 26}; {776,16. 17}; {777,24}; {778,12}; {779,7}; {780,1}; {789,3}; {791,1. 2}; {797,1. 7}; {798,1},2; {813,8. 10}; {818,1}. 9[V.]; {1018,3}; {1019,3. 4}; {1020,10}; {1022,3},

    -ūn {488,14}.

    -ubhis {23,15}; {30,1}; {53,4}; {457,16}; {483,2. 3}; {626,27}; {627,14}; {632,16—18}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 204, col. 2.
    índu m.

    — 1) Tropfen , Soma-Tropfen.

    — 2) der Tropfen am Himmel , der Mond.

    — 3) Bez. der Zahl Eins.

    — 4) Kampher BHĀVAPR. 3,95. 4,110.

    — 5) Funke TS. 5,7,8,1.

    — 6) Auge des Würfels AV. 7,109,6.

    — 7) Bez. des Anusvāra.

    — 8) Bez. Vāstoṣpati's ṚV. 7,54,2.

    — 9) *Münze GAL.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 50, col. 1.
    índu Tropfen, bes. des Soma; Mond.
    ☞ p. 539, col. 1.
    índu m.; °bimba n. — iyám auch die Erde.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 39, col. 2.
    indu m. luna.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 6.
    indu;
    induścandraścandramā oṣadhīśaḥ,
    somo rājā rohiṇīvallabho'bjaḥ .
    ṛkṣeśaḥ syādatrinetraprasūtaḥ,
    prāleyāṃśuḥ śvetarociḥ śaśāṅkaḥ .. 42 ..
    dvijarājo rajanikaraḥ pīyūṣarucirniśīthinīnāthaḥ .
    jaivātṛko mṛgāṅko vidhuśca dākṣāyaṇīramaṇaḥ .. 43 ..
    1.1.1.42

    Vācaspatyam

    ☞ p. 930, col. 1.
    indu pu0 unatti candrikayā bhuvaṃ klinnāṃ karoti unda—u
    ādericca . 1 candre, “dilīpa iti rājendurinduḥ
    kṣīranidhāviva” raghuḥ “tasyāḥ prasannendumukhaprasādam” maho-
    dadheḥ pūraivendudarśanāt” raghuḥ “rāmasyendoriva śriyaḥ” raghuḥ
    “na narmmasācivyamakāri nenda nā” “kṣiptāivendoḥ saruco-
    'dhivelam” māghaḥ “karairindorantaśchurita ivasaṃbhinnamukulaḥ”
    veṇī0 amṛtakaraiḥ sakalatāpanivāraṇenāsya indutvam .
    2 taddevatāke mṛgaśironakṣatre “tyaktvā harījyendukarāntya-
    maitre dīpiti 3 ekasaṃkhyāyukte, navenduvedeṣuhutāśa-
    labdhvyā” si0 śi0 . 4 karpūre ca .

    athaṃ gaganamaṇḍale rāśicakre grahāṇāṃ madhye sarvveṣāma
    vastāt sthitaḥ yathāha sū0 si0 . “mandāmarejyabhūputra
    sūryyaśuktendajendavaḥ . paribhramantyadho'dhasthāḥ” . tastha
    kakṣāmānamuktam . si0 śi0 yathā “sārddhādrigomanu
    surābdhimitārkakakṣā (4331497 . 30) cāndrī sahasra
    guṇitā jinarāmasaṃkhyā” (324000) . etanmitayojanāni
    indukakṣāmānam . anukṣaṇa gacchatāṃ grahāṇāṃ rāśicakre
    iṣṭasamaye kīdṛśāṃśe'vasthitiriti jñānāya aharśaṇena tasya
    sthuṭī karaṇaprakārādi tatraiva darśitaṃ yathā . “abhreṣvibhāṅka
    gajakuñjarago'ṅkapakṣāḥ (259889850) kakṣāṃ gṛṇanti
    gaṇakā bhagaṇasya cemām . “atra ravikakṣāto bhakakṣā ṣaṣṭi
    guṇā, evaṃ bhakakṣāyāḥ ṣaṣṭyaṃsoravikakṣā” prami0
    “kalpodbhavaiḥ kṣitidinairgaganasya kakṣā maktā bhaveddinagati
    rgaganecarasya . “pādonago'kṣaghṛtibhūmitayojanāni (11-
    85840) kheṭā vrajantyanudinaṃ nijavartmanīme”
    si0 śi0 “yadi kudinau kakṣāmitayojanāni gacchanti
    tadaikena kimiti phalaṃ dinagatiyojanāni . tāni
    ca sthulatvena tāvat pādonago'kṣadhṛtibhūmitāni
    syuḥ” prami0 . grahānayanamāha . “ahargaṇāt
    kvakṣinavāṅkanighnāt (9921) navenduvedeṣuhutāśa
    (35419) labdhyā . ahargahaṇo go'kṣadhṛtīndu (11
    859) nighno vivarjitaḥ syurgatayojanāni” khayā-
    svayā tāni pṛthak ca kakṣayā hṛtāni vā syurbhagaṇādikā-
    grahāḥ” si0 śi0 . “ahargaṇe bhūnetranavananda 9921
    guṇe navaśaśiśrutivāṇāgnibhiḥ 35411 bhakte yallabdhaṃ
    tena bivarjjitaḥ kāryyaḥ . kaḥ? . nandendriyadhṛtīndu 118
    guṇo'hargaṇaḥ . evaṃ gatayojanāni syuḥ tebhyaḥ pṛthakpṛthakv
    khayā svayā kakṣayā bhājitebhyo bhagaṇādikā grahālabhyante
    atropapattiḥ . dinagatiyojanairahargaṇe gatayojanāni bhava-
    ntīti sunamam . atra sukhārthaṃ go'kṣadhṛtīndubhiḥ 11859
    saṃpūrṇairahargaṇo guṇitaḥ . so'dhiko jātaḥ . yadadhikaṃ
    tacchodhyam . tasyādhikasya jñānārthamupāyaḥ . paramo'-
    hargaṇaḥ kudinatulyaḥ . tena guṇakena guṇyaḥ . evaṃ go'-
    kṣadhṛtīndunighraḥ san khakakṣāto'dhiko bhavati . tasmāt
    khakakṣāṃ viśodhya śeṣeṇānupātaḥ . yadi kudinatulyenāha-
    rgaṇenaitāvadadhikaṃ bhavati tadiṣṭenāhargaṇena kimiti . atra
    kudinānāṃ tasya śeṣasya ca pañcapañcayugavedairayutaguṇitai 445
    50000 rapavarte kṛte sati śeṣasthāne kvakṣinavāṅkā utpannāḥ
    kudinasthāne nandenduvedeṣahutāśāḥ . eva trairāśikena
    yallabhyate tena sthūlagatiguṇite'hargaṇe varjite gatayoja-
    nāni bhavanti . sarveṣāṃ grahāṇāṃ tānyeva gatestu-
    lyatvāt . atha grahārthamanupātaḥ . yadi kakṣātulyairga-
    tayojanaireko bhagaṇastadaibhiḥ kimiti phalaṃ gatabhaga-
    ṇādyāḥ sarve grahā bhavantītyupapannam” pramitā0 .
    “grahasya kakṣaiva hi tuṅgapātayoḥpṛthak ca kalpyātra tadīya-
    siddhaye . arkasya kakṣaiva sitajñayoḥ sā jñeyā tayorānayanā-
    rthameva . ukte tayorye calatuṅgakakṣe tatraiva tau ca bhramato'-
    rkagatyā” si0 śi0 “atroccasya pātasya ca yā kakṣā gacchati sā
    tayorānayanārthameva kalpyā . anyathā yā grahasya kakṣā
    saiva tayorapi . yato grahakakṣāyā uccapradeśasyoccavyapa-
    deśaḥ . yatra ca vimaṇḍalena saha saṃpātastasya pradeśasya
    pātasaṃjñeti gole samyak pratipāditamasti . tathā budhaśu-
    krayoratra ye arkakakṣātulye kakṣe āgacchataste tayorāna
    yanārthameva . kintu tayorye calakakṣe tatraiva ca bhramataḥ
    paramarkagatyā . etaduktaṃ bhavati bhūmadhyādarkaṃ prati nītaṃ
    sūtraṃ yatra jñacalakakṣāyāṃ lagati tatra budho yatra śukraca
    calakakṣāyāṃ lagati tatra śukro bhramatītyarthaḥ” prami0 .

    atra gaganakakṣā ca kalpārhagaṇaḥ . yathāhāryyabhaṭṭaḥ .
    “yoyatra bhramati khagastadvṛttaṃ bhavati tasya kakṣākhyam .
    ambarakakṣā kalpāhargaṇanāmā bhaveddyugatiḥ” . svasva-
    phakṣāyāṃ sthitānāmapi grahāṇāṃ nīcoccasthānasthitivaśataḥ
    parighibhedādikaṃ bhavatīti grahaśabde vakṣyate . atra budhaśukra-
    kakṣayoḥ ravikakṣātulyatvaṃ yaduktaṃ tanmadhyakakṣayā phalānayanā-
    rtham . śrīpatinā tu grahāntarāṇāṃ kakṣāmitiruktā yathā . “a-
    ṣṭyaṅkaṣaṇmanugajāḥ (8146916) kṣitinandanasya, jñasyeśadanta
    kṛtakhendumitātha (1043211) jaivī . rūpāśvināga
    yugaśailaguṇenduvāṇāḥ (51374821) khāgnyaṅgasāgara
    rasotkṛtayaḥ (2664630) sitasya . bhūdharāhina-
    ganāgarasarttukṣmādharāśviśaśinaḥ (127668787)
    śanikakṣā . etacca khagolaśabde vistareṇa vakṣyate .

    induśca jalamayaḥ sūryyasamparkāt ujjvalito bhavati tena ca
    dine dine yathā yathā śukle pakṣe raviviyogabhedāttejaḥ
    samparkaviśeṣastathā tathā varddhate kṛṣṇe tu ravimaṇḍalasanni-
    kṛṣṭatayā kramaśo dine dine tattejaḥsamparkaviśeṣābhāvastena
    krameṇa dine dine kṣaya ityādikamapyukta si0 śi0 .
    “taraṇikiraṇasaṅgādeṣa pīyūṣagriṇḍo dinakaradiśi candraśca-
    ndrikābhiścakāsti . taditaradiśi bālākuntalaśyāmalaśrī
    rghaṭa iva nijamūrtticchāyayaivātapasthaḥ . sūryyādadhaḥsthasya
    vighoradhaḥsthamardhaṃ nṛdṛśyaṃ svakalā'sitaṃ syāt . darśe'tha bhā-
    rdhāntaritasya śuktaṃ tat paurṇamāsyāṃ parivarttanena . kakṣā-
    caturthe taraṇerhi candraḥkarṇāntare tiryagino yato'bjāt .
    pādonaṣaṭkāṣṭa (85 . 45) lavāntare'to dalaṃ nṛdṛśyasya dalasva
    śuklam . upacitimupayāti śauklyamindostyajata inaṃ vrajataśca
    mecakatvam . jalamayajalajasya golakatvāt prabhavati tīkṣṇavi-
    ṣāṇarūpatāsya . yadyāmyodak tapanaśaśinorantara so'ca
    bāhuḥ koṭistūrdhvādharamapi tayoryacca tiryaksa karṇaḥ .
    dormūle'rkaḥ śaśidiśi bhujo'grācca koṭistadagre candraḥ
    karṇo ravidiganayā dīyate tena śauklyam” .

    “prāgvadbhitteruttarapārśve candrakakṣāṃ ravikakṣāṃ ca vilikhya
    tatrordhvarekhāṃ tiryagrekhāṃ ca kṛtvā candrakakṣordhvarekhāsaṃpāte
    candravimbaṃ vilikhyedaṃ darśayet . tiryagrekhāyā upari
    candrakakṣāvyāsārdhamite'ntare'nyāṃ tiryagrekhāṃ kuryāt . sā
    rekhā pratyagravikakṣāyāṃ yatra lagnā tatra sthita evārke ūrdhva
    rekhāvacchinnacandravimbārdhaṃ paścimataḥ śuklaṃ bhavati . tasyārdha-
    madhastanaṃ manuṣyadṛśyam . tatrasthe'rke vyarkendusapādacatu-
    rbhāgonaṃ (85 . 45) rāśitrayaṃ bhavati . etāvatyeva vyarkendubhuje
    vimbārdhaṃ paścimaṃ pūvaṃ vā śuklaṃ bhavitumarhati prami0 “dhāmnā
    dhāmanidherayaṃ jalamayo dhatte sudhādīdhitiḥ sadyaḥkṛtta-
    mṛṇālakandaviśadacchāyāṃ vivasvaddiśi . harmyedharmaghṛṇeḥ
    karairghaṭa ivānyasminvibhāge punarbālākuntalakālatāṃ kalayati
    svacchāṃ tanośchāyayā” śrīpatiḥ . “bhānuścet prativimbito
    jalamaye śītāṃśugole divā nistejā niśi suprabhaḥ kathamatho
    kiṃ sūryabimbāsamaḥ . golārghaṃ raviṇojjvalaṃ ca sakalaṃ na
    syāt taḍāge yathā māsārdhe'khiladṛśyateti gaṇakān
    jñānāhvayaḥ pṛcchati” jñānarājaḥ .

    vṛha0 saṃ0 śauklyādi prakārādi pradarśya taccārādiphalamuktaṃ
    yathā “nityamadhaḥsthasyendorbhābhirbhānoḥ sitaṃ bhavatyarddham . sva-
    cchāyayānyadasitaṃ kumbhasyevātapasthasya . salilamaye śaśini
    raverdīdhitayo mūrcchitāstamo naiśam . kṣapayanti darpaṇodara-
    nihitā iva mandirasyāntaḥ . tyajato'rkatalaṃ śaśinaḥ
    paścādavalambate yathā śauklyam . dinakaravaśāttathendoḥ
    prakāśate'dhaḥprabhṛtyudayaḥ . pratidivasamevamarkāt sthāna-
    viśeṣeṇa śauklyaparivṛddhiḥ . bhavati śaśino'parārddhe paścā-
    dbhāge ghaṭasyena . aindrasya śītakiraṇo mūlāṣāḍhādvayasya vā
    yātaḥ . yāmyena, bījajalacarakānanahā vahnibhayadaśca .
    dakṣiṇapārśvena gataḥ śaśī viśākhānurādhayoḥ pāpaḥ .
    madhyena tu praśastaḥ pitryasya viśākhayoścāpi . ṣaḍanāga-
    tāni pauṣṇād dvādaśa raudrācca madhyayogīni . jyaṭhādyāni
    navarkṣāṇyuḍupatinātītya yujyante . unnatamīṣacchṛṅgaṃ nausaṃ-
    sthānā viśālatā coktā . nāvikapīḍā tasmin bhavati
    śivaṃ sarvalokasya . ardhonnate ca lāṅgalamiti pīḍā
    tadupajīvināṃ tasmin . prītiśca nirnimittaṃ manujapatīnāṃ
    subhikṣaṃ ca . dakṣiṇaviṣāṇamardhonnataṃ yadā duṣṭalāṅgalākhyaṃ
    tat . pāṇḍyanareśvaranidhanakṛdudyogakaraṃ balānāṃ ca .
    samaśaśini subhikṣakṣemavṛṣṭayaḥ prathamadivasasadṛśāḥ syuḥ .
    daṇḍavadudite pīḍā gavāṃ nṛpaścogradaṇḍo'tra . kārmukarūpe
    yuddhāni yatra tu jyā tato jayasteṣām . sthānaṃ yugamiti
    yāmyottarāyataṃ bhūmikampāya . yugameva yāmyakoṭyāṃ kiñci-
    ttuṅgaṃ sa parvvaśāyīti . vinihanti sārthavāhān vṛṣṭeśca
    vinigrahaṃ kuryāt . abhyucchrāyādekaṃ yadi śaśino'vāṅmusvaṃ
    bhavecchṛṅgam . āvarjitamityasubhikṣakāri tadgodhanasyāpi .
    avyucchinnā rekhā samantato maṇḍalā ca kuṇḍākhyam .
    asminmāṇḍalikānāṃ sthānatyāgo narapatīnām . proktasthānā-
    bhāvādudaguccaḥ sasyavṛddhivṛṣṭikaraḥ . dakṣiṇatuṅgaścandro durbhikṣa-
    bhayāya nirdiṣṭaḥ . śṛṅgeṇaikenenduṃ vilīnamathavāpyavāṅmukhama
    śṛṅgam . sampūrṇaṃ cābhinavaṃ dṛṣṭvaiko jīvitādbhayaṃ paśyet .
    saṃsthānavidhiḥ kathito rūpāṇyasmādbhavanti candramasaḥ . svalpo-
    durbhikṣakaro mahān subhikṣāvahaḥ proktaḥ . madhyatanurvajrākhyaḥ
    kṣudbhayadaḥ sambhramāya rājñāṃ ca . candro mṛdaṅgarūpaḥ
    kṣemasubhikṣāvaho bhavati . jñeyo viśālamūrtirnarapa-
    tilakṣmīvivṛddhaye candraḥ . sthūlaḥ subhikṣakārī priyadhānya-
    karastu tanumūrtiḥ . pratyantān kunṛpāṃśca hantyuḍupatiḥ
    śṛṅge kujenāhate, śastrakṣudbhayakṛdyamena, śaśijenāvṛṣṭidurmi-
    kṣakṛt! śreṣṭhān hanti nṛpānmahendraguruṇā, śukreṇa cālpā-
    nnṛpān, śukle yāpyamidaṃ phalaṃ grahakṛtaṃ kṛṣṇe yathoktāgamam .
    bhinnaḥ sitena magadhān yavanān pulindān nepālabhṛṅgi-
    marukacchasurāṣṭramadrān . pāñcālakaikayakulūtakapūruṣādān
    hanyāduśīnarajanānapi sapta māsān . gāndhārasauvīraka-
    sindhukīrān dhānyāni śailāndraviḍādhipāṃśca . dvijāṃśca
    māsāndaśa śītaraśmiḥ santāpayedvākpatinā vibhinnaḥ .
    udyuktān saha vāhanairnarapatīṃstraigartakānmālavān kauli-
    ndān gaṇapuṅgavānatha śivīnāyodhyakān pārthivān . hanyāt
    kauravamatsyaśuktyadhipatīn rājanyamukhyānapi prāleyāṃśurasṛg-
    grahe tanugate ṣaṇmāsamaryādayā . yaudheyān sacivān sakau-
    ravān prāgīśānatha cārjunāyanān . hanvādarkajaminna-
    mṇḍalaḥ śītāṃśurdaśamāsapīḍayā . magadhānmathurāṃ ca pīḍa-
    yed varaṇāyāśca taṭaṃ śaśāṅkajaḥ . aparatra kṛtaṃ, yugaṃ vaded
    yadi bhittvā śaśinaṃ vinirgataḥ . kṣemārogyasubhikṣavināśī
    śītāṃśuḥ śikhinā yadi bhinnaḥ . kuryādāyudhajovivināśaṃ
    caurāṇāmadhikena ca pīḍām . ulkayā yadā śaśī grasta
    eva hanyate . hanyate tadā nṛpo yasya janmani sthitaḥ .
    bhasmanibhaḥ puruṣo 'ruṇamūrtiḥ śītakaraḥ kiraṇaiḥ parihīṇaḥ .
    śyāvatanuḥ sphuṭitaḥ sphuraṇo vā kṣutsamarāmayacaurabhayāya .
    prāleyakundakumudasphaṭikāvadāto yatnādivādrisutayā pari
    mṛjya candraḥ . uccaḥkṛto niśi bhaviṣyati me śivāya yodṛ-
    śyate sa bhavitā jagataḥ śivāya . yadi kumudamṛṇālahāra-
    gaurastithiniyamāt kṣayameti vardhate vā . avikṛtagatimaṇḍa
    lāṃśuyogī bhavati nṛṇāṃ vijayāya śītaraśmiḥ . śukle pakṣe
    sampravṛddhe pravṛddhiṃ brahmakṣatraṃ yātivṛddhaṃ prajāśca . hīne hā-
    nistulyatā tulyatāyāṃ kṛṣṇe sarvvaṃ tatphalaṃ tyatyayena” .
    “bhūmadhyāt candrāderucchritiyojanamapi” si0 śi0 uktaṃ

    yathā “naganagāgninavāṣṭarasā (689377) raveḥ rasaraseṣu
    mahīṣumitā 51566 vidhoḥ . nigaditāvanimadhyata
    ucchritiḥ śrutiriyaṃ kila yojanasaṃkhyayā” “atropapattiḥ
    kakṣādhyāye candrārkayoḥ kakṣe kathite kintu vyāsau
    noktau tau trairāśikenāneyau . yadi bhanandāgnimita
    3927 paridheḥ khavāṇasūryyamito 1250 vyāsaḥ (līlā-
    katyuktadiśā ānītaḥ tadā) 4331497 . 30 mitāyāḥ
    sūryyakakṣayāḥ, 324000 mitacandrakṣāyā vā kīdṛśa
    ityanupātena vyāsa āneyaḥ tadarddhameva śrutiḥ . iyameva bhūma-
    dhyāt candrārkayoḥ ucchritiḥ prami0” iyaṃ madhyaśrutiḥ, ucca-
    nīcayoranyaiva yathā “mandaśrutirdrāk śrutivat prasādhyā”
    si0 śi0 uccanīcavṛttaparidhinā ucchritiḥ sādhyā
    trairāśikenāneyā” prami0 yuktañcedam grahāṇāṃ svasva-
    kakṣāyā muccādisthānaviśeṣā'sti tatroccasthānasthitau
    paridherādhikyaṃ nīcasthāne tu nyūnatā madhye madhyatā iti
    tadanusāreṇa paridhivailakṣaṇyāt ucchritivailakṣaṇyamiti .
    evamanyeṣāṃ grahāṇāmapi svasvakakṣābhiranupātena vyāsamānīya
    tadarddhaṃ madhya śrutirityādyavagamyam . athedaṃ sūkṣmamīkṣaṇīyam
    atra bhūmadhyāditi bhūmivyāsārddhamadhyādityevārthakaṃ na tu
    bhūpṛṣṭhamadhyata ityarthakam . tathā ca bhūvyāsārddhasya tattaducchri-
    tervarjjane bhūpṛṣṭhāducchritirbhavati bhūpṛṣṭhāttu uktaḥ ucchrāyoḥ
    naiva yujyate grahāṇāṃ kakṣārūpaparidhervyāsārddhasya bhūgolā-
    rddhakāntatvena tadarddhaparyyantameva tadvṛttavyāsārddhatvaucityāditi

    evaṃ saurāgamādibhiḥ indumaṇḍalasya sūryyamaṇḍalādadhaḥ
    sthāyitve siddhe” bhāga0 5 sku0 . “evaṃ candamā arkagabha-
    stibhya upariṣṭāt lakṣayojanata upalabhyamāno'rkasya saṃvat-
    sarabhuktiṃ, pakṣābhyāṃ māsabhuktiṃ sapādarkṣābhyāṃ dinenaiva pakṣa-
    bhuktimugracārī drutataragamanobhuṅkte athāpūryyamāṇābhirapa-
    kṣīyamāṇābhiśca kalābhiḥ pitṝṇāmahorātrāṇi pūrvvāpa-
    rapakṣābhyāṃ vitanvan sarvvajībanivahaprāṇo jīvaśca ekamekaṃ
    nakṣatraṃ triṃśatā muhūrttairbhuṅkte ya eṣa ṣoḍaśakalaḥ puruṣo
    bhagavānmanomayo'mmayo'mṛtamayodevapitṛmanuṣyapaśupakṣisarī-
    sṛpavīrudhāṃ prāṇāpyāyanaśīlatvāt sarvvamaya iti varṇṇaya-
    nti” . atra arktagabhastibhya ityatra hetau pañcamī anvayaścāsya
    upalabhyamāna ityatra . yathā ca sūryyakiraṇaireya candrasyo-
    palabdhistacca prāguktavacanaiḥ samarthitam . na tu apādāne
    ṣañcamī upariṣṭāt ityatrānvayinī . tathātve saurā-
    gamavirodhaḥ syāt . upariṣṭāt ityatra bhūmerityadhyā-
    hāryyaṃ lakṣayojanamiti bahuyojanaparamiti na kācida-
    nupapattiḥ . evamanyānyapi paurāṇikavacanāni vyākhyā
    tavyāni . indupakṣadvayena yathā pitryadinasya sampā-
    danaṃ tadapyuktam” si0 śi0 . “vidhūrddhabhāge pitaro vasantaḥ
    svādhaḥsudhādīdhitimāmananti . paśyanti te'rkaṃ nija-
    mastakorddhe darśe yato'smāt dyudalaṃ tadeṣām . bhārddhānta-
    tvānna vidhoradhaḥsthaṃ tasmānniśīthaḥ khalu paurṇṇamāsyām .
    kṛṣṇe raviḥ pakṣadale'bhyudeti śukle'stametyarthata eva siddhvam”
    atrādhaḥsthatvamarkasya pitryapekṣayā bodhyam tadviṣayameva vā
    paurāṇikaṃ sūryyasyādhaḥsthatvavacanamiti na kiñcida-
    nupapannam” . candrasyādhaḥsthityaiva yathā tithyādisambhavaḥ
    tathoktam kālamādhavīye “arkādviniḥsṛtaḥ prācīṃ
    yadyātyaharahaḥ śaśīti” vacananavyākhyāne .
    “ayamarthaḥ adhaḥ pradeśavarttī śīghragāmī candraḥ ūrddhva-
    pradeśavarttī aśīghragāmī sūryyaḥ . tathā sati tayorgativiśeṣa
    vaśāddarśe candramaṇḍalamanyunamanatiriktaṃ sat sūryya-
    maṇḍalasyādho bhāge vyavasthitaṃ bhavati tadā sūryyaraśmibhiḥ
    sākalyenāmibhūtatvāccandramaṇḍalamīṣadapi na dṛśyate . upa-
    ritane dine śīghragatyā prācīṃ yāti rāśerdvādabhiraśaiḥ
    sūryyamullaṅghya gacchati . tadā candrasya pañcadaśasu bhāgeṣu prathama
    bhāgodarśanayogyobhavati . so'yaṃ bhāgaḥ prathamakaletyabhi-
    dhīyate tatkalāniṣpattiparimitakālaḥ pratipattithirbhavati
    yavaṃ dvitīyāditithiṣvavagantavyamiti” . tadetadviṣṇu
    dharmmottare vispaṣṭamabhihitam “candrārkagatyā kālasya paricchede
    yadā bhavet . tadā tayoḥ pravakṣyāmi gatimāśritya nirṇayam .
    bhagaṇena samagreṇa jñeyā dvādaśa rāśayaḥ . triṃśāṃśaśca tathā
    rāśerbhāga ityabhidhīyate . ādityādviprakṛṣṭastu bhāga—dvā-
    daśakaṃ yadā . candramāḥsyāttadārāma! tithirityabhidhīyate”
    “seyaṃ dvādṛśabhirbhāgaiḥ sūryyamullaṅghitavatī prathamā candrakalā
    śṛṅgadvayopetasūkṣmarekhākārā śauklyamīṣadupayāti utta-
    rottaradineṣu sūryyamaṇḍalaviprakarṣāt tāratamyānu
    sāreṇa śauklyamupacīyate . anayaiva rītyā sannikarṣatāra
    tamyena mecakatvamupacīyate tadetaduktama” si0 śi0 .
    upacayamupayāti śauklyamindorityādi . 931 pṛṣṭhe uktam .
    sūryyācandramasoryau sannikarṣaviprakarṣāu tayoravasānandarśa-
    pūrṇṇimayoḥ saṃpadyate tadāha gobhilaḥ . “yaḥ parovipra-
    karṣaḥ sūryyācandramasoḥ sā pūrṇṇamāsī yaḥ paraḥ sannikarghaḥ
    sāmāvāsyeti” nanvatra candrakalānāṃ sūryye praveśanirgamau pratī-
    yete somotpattau 934 pṛ0 tu vahnyādidevatāsu . nāyandoṣaḥ .
    asmadādidarśanāpekṣayā jyotiḥśāstrasya pravṛttatvāt somo-
    tsatau tu vahnyādidevatānāntatkālaprayuktā tṛptirvivakṣitā
    tatra yadi sūryye praveśanirgamau yadi vā bahnyādidevatādiṣu
    sarvvathāpi kalāprayuktā eva pratipadāditithayaḥ” kālamā0
    grahāṇāṃ kakṣānusāreṇaiva svasvakakṣāstharāśyaṃśādimānam
    tathā ca svalpakakṣāyāṃ sthitasya rāśyaṃśakalādikaṃ svalpaṃ maha-
    tyāṃ sthitasya mahat yathoktamāryyabhaṭṭena . “ṣaṣṭyā sūryyābdānāṃ
    prapūrayanti grahā bhapariṇāham . divyena bhaparidhiṃ samaṃ
    bhramantaḥ svakakṣāsu . maṇḍalamalpamadhastāt kālenālpena
    pūrayati candraḥ . upariṣṭāt sarvveṣāṃ mahacca mahatā
    śanaiścāpi . alpehi maṇḍale'lpomahati mahāntaśca rā-
    śayojñeyāḥ . aṃśāḥ lāstathaivaṃ vibhāgatulyāḥ khalveṣu .
    bhānāmadhaḥśanaiścaraḥ suragurubhaumārkabhṛgubudhacandrāḥ .
    eṣāmadhaśca bhūmirmedhībhūtā ca madhyasthā” . tena grahāṇāṃ
    prāguktasvasvakakṣā dvādaśabhirbhaktāḥ rāśipramāṇayojanāni .
    te ca punastriṃśadbhaktā aśamānayojanāni . te ṣaṣṭhyā
    bhaktā kalāmitayojanāni eva ṣaṣṭhyābhāge vikalādiyoja-
    nāni . adhikaṃ grahaśabde vakṣyate . etanmaṇḍalādhiṣṭhātṛ-
    candrotpattiratrijātaśabde 111 pṛṣṭhe uktā .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 345, col. 1.
    Indu = Soma (the moon), q.v.

    Caland & Henry Termes techniques de l’Agniṣṭoma

    ☞ p. XXVII.

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 186.
    Indu (I) — a name of Soma (s.v.).

    Br. II. 19. 134; 37. 44; III. 65. 21; Vā. 63. 41; Vi. I. 15. 77.
    ☞ vol. 1, p. 186.
    Indu (II) — the son of Viśvaga.

    M. 12. 29.
    ☞ vol. 1, p. 186.
    Indu (III) — Moon — married the 27 Mānasa daughters

    of Dakṣa.

    Vā. 63. 41.

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 1, p. 58, col. 2.
    indu a writer on botany. Quoted by Kṣīrasvāmin on
    Amarakośa.
    ☞ vol. 1, p. 58, col. 2.
    indu a grammarian. Quoted in Mādhavīyadhātuvṛtti.
    See Indumitra.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 131.
    indu (IE 7-12), ‘one’.