1 The moon.
2 Camphor.
E. unda to wet or moisten; u Uṇādi affix, and the initial changed to i.
50, 12. — Comp. A-bāla-, m. the full
moon, Ragh. 6, 53. Vadana-, m. a
moon-like face, Śiś. 9, 30.
m. (-nduḥ)
1. The moon.
2. Camphor.
E. und to wet or moisten; u
Unādi affix and the initial changed to i.
La lune, nommée Soma.
indukāntā f. (kānta aimé) nuit.
indujanaka m. (jan) le père d'Indu, primitivement le vase appelé Samudra, plus tard l'Océan appelé aussi Samudra.
indujā f. (jā) np. de rivière, la narmadā, auj. Nerbudda.
induputra m. budha, régent de la planète de Mercure et fils de Soma.
indubhṛt m. (bhṛ) Śiva qui porte le croissant de la lune sur son front, ou qui est porté sur le croissant de la lune.
indumati f. (sfx. mal) jour de la pleine lune.
induratna n. perle.
indulekhā f. (lekhā) un doigt c-à-d. un douzième du disque lunaire, astr.
menispernum glabrum; asclepias acida ou soma; ligusticum ajwaen, bot.
induvallī f. asclepias acida, bot.
induvrata n. cérémonie lunaire, esp. de jeûne réglé sur le cours de la Lune.
induśekara m. Śiva, qui a la Lune pour couronne.
°kalaśa- °keśarin- °prabha- m. °yaśas- °lekhā- f. n. de personnages.
°kalā- f. phase lunaire ; °kalāvataṃsa- m. Śiva.
°kānta- m. pierre de lune.
°dala- nt. croissant de lune.
°bimba- nt. disque de la lune.
°rāj- m. lune.
°vadana- a. qui a la figure de la lune.
°vrata- nt. n. d'une pénitence (en relation avec les phases lunaires).
°śekhara- m. Śiva.
— 1) Tropfen, aber mit Beschränkung auf die Tropfen des Soma saftes; weiterhin überhaupt gleichbedeutend mit Soma, deshalb auch im sg. gebraucht. NAIGH. 1, 12. 3, 17. ā yaṃ vìśantīndâvò vayò na vṛ̀kṣamandhâsaḥ AV. 6, 2, 2. àbhi sûvā̀nāsà indâvo vṛ̀ṣṭayâḥ pṛthìvīmîva . indràṃ somā̂so akṣaran ṚV. 9, 17, 2. dàdhìṣvemaṃ jàṭharà indûmindra 3, 35, 6. yaḥ somâḥ kàlaśèṣvām̐ àntaḥ pàvitrà āhîtaḥ . tamindùḥ parî ṣasvaje 9, 12, 5. madântu tvā màndinô vāyàvindâvaḥ 1, 134, 2. 43, 8. 91, 1. 135, 5. 139, 6. 2, 22, 1. 6, 42, 2. AV. 18, 3, 54. somā̂sà indâvaḥ so v. a. sutā indavaḥ ṚV. 1, 16, 6. 137, 2. 6, 42, 3. 9, 12, 1. 21, 1. 24, 1. 101, 8. 10. VS. 19, 34. Diese Bezeichnung des Somasaftes verliert sich in der Folge (vgl. indessen MBH. 3, 10404 : śakraṃ saṃtarpya cendunā) — schon in den BRĀHMAṆA — und verbleibt nur dem Monde. Dagegen wird die Doppelbedeutung, Soma und Mond, wie sie in indu enthalten ist, auf die ursprünglich dem Saft allein zukommende Bezeichnung soma übertragen, weil man sich gewöhnt hatte beide Wörter als gleichbedeutend zu behandeln. Ein sachlicher Zusammenhang zwischen dem Somasaft und dem Monde, etwa durch mystische Vorstellungen von der Herkunft der Pflanze oder Aehnliches vermittelt, ist nicht vorhanden. Die Verknüpfung beider beruht nur in der Anschauung, welche das Wort indu ausdrückt und die spätere Aufsuchung von Zusammenhängen ist erst dadurch veranlasst. Vgl. soma .
— 2) (lichter Tropfen, Funken) Mond; pl. die Monde, Mondswechsel; die Mondszeiten, Nächte: àyaṃ dyôtayadàdyutò vya1^\ktūndòṣā vastôḥ śàradà indûrindra ṚV. 6, 39, 3 (wo der Doppelsinn hereinspielt; vgl. 2). ùto sa mahyàmindûbhìḥ ṣaḍyùktām̐ ânùseṣîdhat . gobhìryavàṃ na cârkṛṣat (wo richtiger carkṛ° als part. und seṣi° als verb. fin. betont würde) er leitet mir mit den (wechselnden) Monden die sechs Verbundenen (die Jahreszeiten) zurück, wie mit den Rindern der Pflüger des Fruchtfeldes (zurücklenkt) 1, 23, 15. 46, 8. 9. ajâsràmindûmarùṣaṃ bhûràṇyumàgnimī̂ḍe pū̀rvacîttiṃ namôbhiḥ . sa parvâbhirṛtùśaḥ kalpâmānò gāṃ mā hîṃsī̀radîtiṃ vìrājâm VS. 13, 43. indùrdakṣâḥ śyèna ṛ̀tāvā̀ hirâṇyapakṣaḥ śakùno bhûràṇyuḥ Mond und Sonne 18, 53. èbhirdyubhîḥ sùmanā̂ èbhirindûbhiḥ Tage und Nächte ṚV. 1, 53, 4. Der klass. Sprache ist das Wort in der Bed. Mond ganz geläufig. AK. 1, 1, 2, 15. 3, 9. 3, 4, 240. H. 105. 151. HĀR. 13. M. 3, 87. 12, 121. MBH. 1, 2577. 14, 1177. HIḌ. 3, 13. R. 1, 1, 6. SUŚR. 1, 172, 17. ŚĀK. 54. RAGH. 1, 12. 2, 68. 3, 17. 12, 28. MEGH. 51. 82. 90. ŚṚṄGĀRAT. 6. PRAB. 73, 7. RĀJA-TAR. 3, 296. DHŪRTAS. 72, 11.
— 3) Kampfer (wie alle Namen für Mond) ŚKDR.
1) = bindu Tropfen und als solcher Bez. des Anusvāra WEBER, RĀMAT. UP. 314. fg.
— 2) als Mond Bez. der Zahl eins WEBER, JYOT. 101. Nakṣ. 2, 382.
2) Bez. der Zahl Eins (vgl. Nachträge) SŪRYAS. 1, 31. 34.
-o {43,8}; {91,1}; {176,1}; {324,2. 3}; {570,2}; {668,2. 4. 8. 13. 15}; {700,3}; {713,5}; {714,1. 2. 7. 9. 10}; {716,10}; {718,2}; {720,7}; {723,9}; {724,9}; {725,4}; {735,6}; {736,5}; {738,6}; {741,6}; {742,5}; {743,2. 6}; {747,2}; {752,3. 4. 6}; {753,4}; {755,4}; {756,1}; {757,1. 6}; {762,5}; {763,3}; {764,3. 4}; {766,4}; {767,2}; {768,4}; {769,4}; {771,4}; {773,1. 3. 26. 28}; {775,28}; {776,3. 12. 13. 22}. 25—27; {777,5. 13. 14. 17}; {778,13. 14}; {779,5. 6}; {781,10}; {782,10}; {784,9}; {791,5}; {793,3}; {794,5}; {797,3. 8}; {798,18}. 22—24. 37. 39. 41. 47. 48; {802,5. 6}; {803,4}; {805,4. 5}; {807,5}; {808,8}; {809,16. 17. 19. 21. 28. 29. 33. 44. 52. 55}; {810,1. 4}; {811,8}; {812,2}; {816,5}; {817,4—6}; {818,4. 7}; {819,19}; {824,1—4}; {825,1—11}; {826,1—4}; {851,9}.
-us {121,6}; {175,1}; {213,1}; {480,3}; {485,21. 22}; {668,12}; {717,9}; {724,5. 6}; {739,4. 6}; {742,2}; {746,1}; {747,4}; {749,6}; {750,5}; {755,5}; {757,4}; {774,15}; {775,9}; {776,10}; {778,23. 28}; {779,4. 8}; {780,9}; {788,2}; {789,4}; {796,2},4; {797,4}; {798,16. 26}; {799,2}; {803,2}; {805,3}; {808,9. 23}; {809,5. 11. 12. 24. 40. 45. 56}; {810,2. 3. 9}; {813,2. 5}; {817,2}; {819,3. 26}; {821,9. 13. 22}; {822,10. 11}; {852,3}.
-um {135,5}; {269,6}; {372,2}; {481,2}; {644,13}; {721,5}; {723,6}; {738,2}; {744,2}; {750,2}; {755,2}; {757,5}; {765,4}; {772,1}; {773,13}; {774,29}; {775,17}; {777,1. 8}; {800,1}; {806,2}; {809,22. 57}; {821,12. 20}; {925,8}; {941,3}.
-unā {970,6}.
-ave {129,6}; {678,1}; {723,1}; {839,2}.
-os dhā́māni {826,1}; ápāt {701,4}.
-avas {2,4}; {15,1}; {16,6}; {46,9}; {84,5}; {134,2}; {137,2}; {139,6}; {274,4. 5}; {343,2}; {346,10}; {482,1}; {547,9}; {621,15}; {623,6} {624,4}; {626,21. 38}; {633,16}; {641,3}; {665,14}; {668,5}; {701,22}.24; {718,4}; {719,1}; {722,4}; {724,1}; {725,5. 7}; {728,5}; {729,2}; {733,1. 3}. 5 [V.]; {736,1}; {758,2. 3}; {774,1}; {775,6. 25. 26}; {776,16. 17}; {777,24}; {778,12}; {779,7}; {780,1}; {789,3}; {791,1. 2}; {797,1. 7}; {798,1},2; {813,8. 10}; {818,1}. 9[V.]; {1018,3}; {1019,3. 4}; {1020,10}; {1022,3},
-ūn {488,14}.
-ubhis {23,15}; {30,1}; {53,4}; {457,16}; {483,2. 3}; {626,27}; {627,14}; {632,16—18}.
— 1) Tropfen , Soma-Tropfen.
— 2) der Tropfen am Himmel , der Mond.
— 3) Bez. der Zahl Eins.
— 4) Kampher BHĀVAPR. 3,95. 4,110.
— 5) Funke TS. 5,7,8,1.
— 6) Auge des Würfels AV. 7,109,6.
— 7) Bez. des Anusvāra.
— 8) Bez. Vāstoṣpati's ṚV. 7,54,2.
— 9) *Münze GAL.
athaṃ gaganamaṇḍale rāśicakre grahāṇāṃ madhye sarvveṣāma
vastāt sthitaḥ yathāha sū0 si0 . “mandāmarejyabhūputra
sūryyaśuktendajendavaḥ . paribhramantyadho'dhasthāḥ” . tastha
kakṣāmānamuktam . si0 śi0 yathā “sārddhādrigomanu
surābdhimitārkakakṣā (4331497 . 30) cāndrī sahasra
guṇitā jinarāmasaṃkhyā” (324000) . etanmitayojanāni
indukakṣāmānam . anukṣaṇa gacchatāṃ grahāṇāṃ rāśicakre
iṣṭasamaye kīdṛśāṃśe'vasthitiriti jñānāya aharśaṇena tasya
sthuṭī karaṇaprakārādi tatraiva darśitaṃ yathā . “abhreṣvibhāṅka
gajakuñjarago'ṅkapakṣāḥ (259889850) kakṣāṃ gṛṇanti
gaṇakā bhagaṇasya cemām . “atra ravikakṣāto bhakakṣā ṣaṣṭi
guṇā, evaṃ bhakakṣāyāḥ ṣaṣṭyaṃsoravikakṣā” prami0
“kalpodbhavaiḥ kṣitidinairgaganasya kakṣā maktā bhaveddinagati
rgaganecarasya . “pādonago'kṣaghṛtibhūmitayojanāni (11-
85840) kheṭā vrajantyanudinaṃ nijavartmanīme”
si0 śi0 “yadi kudinau kakṣāmitayojanāni gacchanti
tadaikena kimiti phalaṃ dinagatiyojanāni . tāni
ca sthulatvena tāvat pādonago'kṣadhṛtibhūmitāni
syuḥ” prami0 . grahānayanamāha . “ahargaṇāt
kvakṣinavāṅkanighnāt (9921) navenduvedeṣuhutāśa
(35419) labdhyā . ahargahaṇo go'kṣadhṛtīndu (11
859) nighno vivarjitaḥ syurgatayojanāni” khayā-
svayā tāni pṛthak ca kakṣayā hṛtāni vā syurbhagaṇādikā-
grahāḥ” si0 śi0 . “ahargaṇe bhūnetranavananda 9921
guṇe navaśaśiśrutivāṇāgnibhiḥ 35411 bhakte yallabdhaṃ
tena bivarjjitaḥ kāryyaḥ . kaḥ? . nandendriyadhṛtīndu 118
guṇo'hargaṇaḥ . evaṃ gatayojanāni syuḥ tebhyaḥ pṛthakpṛthakv
khayā svayā kakṣayā bhājitebhyo bhagaṇādikā grahālabhyante
atropapattiḥ . dinagatiyojanairahargaṇe gatayojanāni bhava-
ntīti sunamam . atra sukhārthaṃ go'kṣadhṛtīndubhiḥ 11859
saṃpūrṇairahargaṇo guṇitaḥ . so'dhiko jātaḥ . yadadhikaṃ
tacchodhyam . tasyādhikasya jñānārthamupāyaḥ . paramo'-
hargaṇaḥ kudinatulyaḥ . tena guṇakena guṇyaḥ . evaṃ go'-
kṣadhṛtīndunighraḥ san khakakṣāto'dhiko bhavati . tasmāt
khakakṣāṃ viśodhya śeṣeṇānupātaḥ . yadi kudinatulyenāha-
rgaṇenaitāvadadhikaṃ bhavati tadiṣṭenāhargaṇena kimiti . atra
kudinānāṃ tasya śeṣasya ca pañcapañcayugavedairayutaguṇitai 445
50000 rapavarte kṛte sati śeṣasthāne kvakṣinavāṅkā utpannāḥ
kudinasthāne nandenduvedeṣahutāśāḥ . eva trairāśikena
yallabhyate tena sthūlagatiguṇite'hargaṇe varjite gatayoja-
nāni bhavanti . sarveṣāṃ grahāṇāṃ tānyeva gatestu-
lyatvāt . atha grahārthamanupātaḥ . yadi kakṣātulyairga-
tayojanaireko bhagaṇastadaibhiḥ kimiti phalaṃ gatabhaga-
ṇādyāḥ sarve grahā bhavantītyupapannam” pramitā0 .
“grahasya kakṣaiva hi tuṅgapātayoḥpṛthak ca kalpyātra tadīya-
siddhaye . arkasya kakṣaiva sitajñayoḥ sā jñeyā tayorānayanā-
rthameva . ukte tayorye calatuṅgakakṣe tatraiva tau ca bhramato'-
rkagatyā” si0 śi0 “atroccasya pātasya ca yā kakṣā gacchati sā
tayorānayanārthameva kalpyā . anyathā yā grahasya kakṣā
saiva tayorapi . yato grahakakṣāyā uccapradeśasyoccavyapa-
deśaḥ . yatra ca vimaṇḍalena saha saṃpātastasya pradeśasya
pātasaṃjñeti gole samyak pratipāditamasti . tathā budhaśu-
krayoratra ye arkakakṣātulye kakṣe āgacchataste tayorāna
yanārthameva . kintu tayorye calakakṣe tatraiva ca bhramataḥ
paramarkagatyā . etaduktaṃ bhavati bhūmadhyādarkaṃ prati nītaṃ
sūtraṃ yatra jñacalakakṣāyāṃ lagati tatra budho yatra śukraca
calakakṣāyāṃ lagati tatra śukro bhramatītyarthaḥ” prami0 .
atra gaganakakṣā ca kalpārhagaṇaḥ . yathāhāryyabhaṭṭaḥ .
“yoyatra bhramati khagastadvṛttaṃ bhavati tasya kakṣākhyam .
ambarakakṣā kalpāhargaṇanāmā bhaveddyugatiḥ” . svasva-
phakṣāyāṃ sthitānāmapi grahāṇāṃ nīcoccasthānasthitivaśataḥ
parighibhedādikaṃ bhavatīti grahaśabde vakṣyate . atra budhaśukra-
kakṣayoḥ ravikakṣātulyatvaṃ yaduktaṃ tanmadhyakakṣayā phalānayanā-
rtham . śrīpatinā tu grahāntarāṇāṃ kakṣāmitiruktā yathā . “a-
ṣṭyaṅkaṣaṇmanugajāḥ (8146916) kṣitinandanasya, jñasyeśadanta
kṛtakhendumitātha (1043211) jaivī . rūpāśvināga
yugaśailaguṇenduvāṇāḥ (51374821) khāgnyaṅgasāgara
rasotkṛtayaḥ (2664630) sitasya . bhūdharāhina-
ganāgarasarttukṣmādharāśviśaśinaḥ (127668787)
śanikakṣā . etacca khagolaśabde vistareṇa vakṣyate .
induśca jalamayaḥ sūryyasamparkāt ujjvalito bhavati tena ca
dine dine yathā yathā śukle pakṣe raviviyogabhedāttejaḥ
samparkaviśeṣastathā tathā varddhate kṛṣṇe tu ravimaṇḍalasanni-
kṛṣṭatayā kramaśo dine dine tattejaḥsamparkaviśeṣābhāvastena
krameṇa dine dine kṣaya ityādikamapyukta si0 śi0 .
“taraṇikiraṇasaṅgādeṣa pīyūṣagriṇḍo dinakaradiśi candraśca-
ndrikābhiścakāsti . taditaradiśi bālākuntalaśyāmalaśrī
rghaṭa iva nijamūrtticchāyayaivātapasthaḥ . sūryyādadhaḥsthasya
vighoradhaḥsthamardhaṃ nṛdṛśyaṃ svakalā'sitaṃ syāt . darśe'tha bhā-
rdhāntaritasya śuktaṃ tat paurṇamāsyāṃ parivarttanena . kakṣā-
caturthe taraṇerhi candraḥkarṇāntare tiryagino yato'bjāt .
pādonaṣaṭkāṣṭa (85 . 45) lavāntare'to dalaṃ nṛdṛśyasya dalasva
śuklam . upacitimupayāti śauklyamindostyajata inaṃ vrajataśca
mecakatvam . jalamayajalajasya golakatvāt prabhavati tīkṣṇavi-
ṣāṇarūpatāsya . yadyāmyodak tapanaśaśinorantara so'ca
bāhuḥ koṭistūrdhvādharamapi tayoryacca tiryaksa karṇaḥ .
dormūle'rkaḥ śaśidiśi bhujo'grācca koṭistadagre candraḥ
karṇo ravidiganayā dīyate tena śauklyam” .
“prāgvadbhitteruttarapārśve candrakakṣāṃ ravikakṣāṃ ca vilikhya
tatrordhvarekhāṃ tiryagrekhāṃ ca kṛtvā candrakakṣordhvarekhāsaṃpāte
candravimbaṃ vilikhyedaṃ darśayet . tiryagrekhāyā upari
candrakakṣāvyāsārdhamite'ntare'nyāṃ tiryagrekhāṃ kuryāt . sā
rekhā pratyagravikakṣāyāṃ yatra lagnā tatra sthita evārke ūrdhva
rekhāvacchinnacandravimbārdhaṃ paścimataḥ śuklaṃ bhavati . tasyārdha-
madhastanaṃ manuṣyadṛśyam . tatrasthe'rke vyarkendusapādacatu-
rbhāgonaṃ (85 . 45) rāśitrayaṃ bhavati . etāvatyeva vyarkendubhuje
vimbārdhaṃ paścimaṃ pūvaṃ vā śuklaṃ bhavitumarhati prami0 “dhāmnā
dhāmanidherayaṃ jalamayo dhatte sudhādīdhitiḥ sadyaḥkṛtta-
mṛṇālakandaviśadacchāyāṃ vivasvaddiśi . harmyedharmaghṛṇeḥ
karairghaṭa ivānyasminvibhāge punarbālākuntalakālatāṃ kalayati
svacchāṃ tanośchāyayā” śrīpatiḥ . “bhānuścet prativimbito
jalamaye śītāṃśugole divā nistejā niśi suprabhaḥ kathamatho
kiṃ sūryabimbāsamaḥ . golārghaṃ raviṇojjvalaṃ ca sakalaṃ na
syāt taḍāge yathā māsārdhe'khiladṛśyateti gaṇakān
jñānāhvayaḥ pṛcchati” jñānarājaḥ .
vṛha0 saṃ0 śauklyādi prakārādi pradarśya taccārādiphalamuktaṃ
yathā “nityamadhaḥsthasyendorbhābhirbhānoḥ sitaṃ bhavatyarddham . sva-
cchāyayānyadasitaṃ kumbhasyevātapasthasya . salilamaye śaśini
raverdīdhitayo mūrcchitāstamo naiśam . kṣapayanti darpaṇodara-
nihitā iva mandirasyāntaḥ . tyajato'rkatalaṃ śaśinaḥ
paścādavalambate yathā śauklyam . dinakaravaśāttathendoḥ
prakāśate'dhaḥprabhṛtyudayaḥ . pratidivasamevamarkāt sthāna-
viśeṣeṇa śauklyaparivṛddhiḥ . bhavati śaśino'parārddhe paścā-
dbhāge ghaṭasyena . aindrasya śītakiraṇo mūlāṣāḍhādvayasya vā
yātaḥ . yāmyena, bījajalacarakānanahā vahnibhayadaśca .
dakṣiṇapārśvena gataḥ śaśī viśākhānurādhayoḥ pāpaḥ .
madhyena tu praśastaḥ pitryasya viśākhayoścāpi . ṣaḍanāga-
tāni pauṣṇād dvādaśa raudrācca madhyayogīni . jyaṭhādyāni
navarkṣāṇyuḍupatinātītya yujyante . unnatamīṣacchṛṅgaṃ nausaṃ-
sthānā viśālatā coktā . nāvikapīḍā tasmin bhavati
śivaṃ sarvalokasya . ardhonnate ca lāṅgalamiti pīḍā
tadupajīvināṃ tasmin . prītiśca nirnimittaṃ manujapatīnāṃ
subhikṣaṃ ca . dakṣiṇaviṣāṇamardhonnataṃ yadā duṣṭalāṅgalākhyaṃ
tat . pāṇḍyanareśvaranidhanakṛdudyogakaraṃ balānāṃ ca .
samaśaśini subhikṣakṣemavṛṣṭayaḥ prathamadivasasadṛśāḥ syuḥ .
daṇḍavadudite pīḍā gavāṃ nṛpaścogradaṇḍo'tra . kārmukarūpe
yuddhāni yatra tu jyā tato jayasteṣām . sthānaṃ yugamiti
yāmyottarāyataṃ bhūmikampāya . yugameva yāmyakoṭyāṃ kiñci-
ttuṅgaṃ sa parvvaśāyīti . vinihanti sārthavāhān vṛṣṭeśca
vinigrahaṃ kuryāt . abhyucchrāyādekaṃ yadi śaśino'vāṅmusvaṃ
bhavecchṛṅgam . āvarjitamityasubhikṣakāri tadgodhanasyāpi .
avyucchinnā rekhā samantato maṇḍalā ca kuṇḍākhyam .
asminmāṇḍalikānāṃ sthānatyāgo narapatīnām . proktasthānā-
bhāvādudaguccaḥ sasyavṛddhivṛṣṭikaraḥ . dakṣiṇatuṅgaścandro durbhikṣa-
bhayāya nirdiṣṭaḥ . śṛṅgeṇaikenenduṃ vilīnamathavāpyavāṅmukhama
śṛṅgam . sampūrṇaṃ cābhinavaṃ dṛṣṭvaiko jīvitādbhayaṃ paśyet .
saṃsthānavidhiḥ kathito rūpāṇyasmādbhavanti candramasaḥ . svalpo-
durbhikṣakaro mahān subhikṣāvahaḥ proktaḥ . madhyatanurvajrākhyaḥ
kṣudbhayadaḥ sambhramāya rājñāṃ ca . candro mṛdaṅgarūpaḥ
kṣemasubhikṣāvaho bhavati . jñeyo viśālamūrtirnarapa-
tilakṣmīvivṛddhaye candraḥ . sthūlaḥ subhikṣakārī priyadhānya-
karastu tanumūrtiḥ . pratyantān kunṛpāṃśca hantyuḍupatiḥ
śṛṅge kujenāhate, śastrakṣudbhayakṛdyamena, śaśijenāvṛṣṭidurmi-
kṣakṛt! śreṣṭhān hanti nṛpānmahendraguruṇā, śukreṇa cālpā-
nnṛpān, śukle yāpyamidaṃ phalaṃ grahakṛtaṃ kṛṣṇe yathoktāgamam .
bhinnaḥ sitena magadhān yavanān pulindān nepālabhṛṅgi-
marukacchasurāṣṭramadrān . pāñcālakaikayakulūtakapūruṣādān
hanyāduśīnarajanānapi sapta māsān . gāndhārasauvīraka-
sindhukīrān dhānyāni śailāndraviḍādhipāṃśca . dvijāṃśca
māsāndaśa śītaraśmiḥ santāpayedvākpatinā vibhinnaḥ .
udyuktān saha vāhanairnarapatīṃstraigartakānmālavān kauli-
ndān gaṇapuṅgavānatha śivīnāyodhyakān pārthivān . hanyāt
kauravamatsyaśuktyadhipatīn rājanyamukhyānapi prāleyāṃśurasṛg-
grahe tanugate ṣaṇmāsamaryādayā . yaudheyān sacivān sakau-
ravān prāgīśānatha cārjunāyanān . hanvādarkajaminna-
mṇḍalaḥ śītāṃśurdaśamāsapīḍayā . magadhānmathurāṃ ca pīḍa-
yed varaṇāyāśca taṭaṃ śaśāṅkajaḥ . aparatra kṛtaṃ, yugaṃ vaded
yadi bhittvā śaśinaṃ vinirgataḥ . kṣemārogyasubhikṣavināśī
śītāṃśuḥ śikhinā yadi bhinnaḥ . kuryādāyudhajovivināśaṃ
caurāṇāmadhikena ca pīḍām . ulkayā yadā śaśī grasta
eva hanyate . hanyate tadā nṛpo yasya janmani sthitaḥ .
bhasmanibhaḥ puruṣo 'ruṇamūrtiḥ śītakaraḥ kiraṇaiḥ parihīṇaḥ .
śyāvatanuḥ sphuṭitaḥ sphuraṇo vā kṣutsamarāmayacaurabhayāya .
prāleyakundakumudasphaṭikāvadāto yatnādivādrisutayā pari
mṛjya candraḥ . uccaḥkṛto niśi bhaviṣyati me śivāya yodṛ-
śyate sa bhavitā jagataḥ śivāya . yadi kumudamṛṇālahāra-
gaurastithiniyamāt kṣayameti vardhate vā . avikṛtagatimaṇḍa
lāṃśuyogī bhavati nṛṇāṃ vijayāya śītaraśmiḥ . śukle pakṣe
sampravṛddhe pravṛddhiṃ brahmakṣatraṃ yātivṛddhaṃ prajāśca . hīne hā-
nistulyatā tulyatāyāṃ kṛṣṇe sarvvaṃ tatphalaṃ tyatyayena” .
“bhūmadhyāt candrāderucchritiyojanamapi” si0 śi0 uktaṃ
yathā “naganagāgninavāṣṭarasā (689377) raveḥ rasaraseṣu
mahīṣumitā 51566 vidhoḥ . nigaditāvanimadhyata
ucchritiḥ śrutiriyaṃ kila yojanasaṃkhyayā” “atropapattiḥ
kakṣādhyāye candrārkayoḥ kakṣe kathite kintu vyāsau
noktau tau trairāśikenāneyau . yadi bhanandāgnimita
3927 paridheḥ khavāṇasūryyamito 1250 vyāsaḥ (līlā-
katyuktadiśā ānītaḥ tadā) 4331497 . 30 mitāyāḥ
sūryyakakṣayāḥ, 324000 mitacandrakṣāyā vā kīdṛśa
ityanupātena vyāsa āneyaḥ tadarddhameva śrutiḥ . iyameva bhūma-
dhyāt candrārkayoḥ ucchritiḥ prami0” iyaṃ madhyaśrutiḥ, ucca-
nīcayoranyaiva yathā “mandaśrutirdrāk śrutivat prasādhyā”
si0 śi0 uccanīcavṛttaparidhinā ucchritiḥ sādhyā
trairāśikenāneyā” prami0 yuktañcedam grahāṇāṃ svasva-
kakṣāyā muccādisthānaviśeṣā'sti tatroccasthānasthitau
paridherādhikyaṃ nīcasthāne tu nyūnatā madhye madhyatā iti
tadanusāreṇa paridhivailakṣaṇyāt ucchritivailakṣaṇyamiti .
evamanyeṣāṃ grahāṇāmapi svasvakakṣābhiranupātena vyāsamānīya
tadarddhaṃ madhya śrutirityādyavagamyam . athedaṃ sūkṣmamīkṣaṇīyam
atra bhūmadhyāditi bhūmivyāsārddhamadhyādityevārthakaṃ na tu
bhūpṛṣṭhamadhyata ityarthakam . tathā ca bhūvyāsārddhasya tattaducchri-
tervarjjane bhūpṛṣṭhāducchritirbhavati bhūpṛṣṭhāttu uktaḥ ucchrāyoḥ
naiva yujyate grahāṇāṃ kakṣārūpaparidhervyāsārddhasya bhūgolā-
rddhakāntatvena tadarddhaparyyantameva tadvṛttavyāsārddhatvaucityāditi
evaṃ saurāgamādibhiḥ indumaṇḍalasya sūryyamaṇḍalādadhaḥ
sthāyitve siddhe” bhāga0 5 sku0 . “evaṃ candamā arkagabha-
stibhya upariṣṭāt lakṣayojanata upalabhyamāno'rkasya saṃvat-
sarabhuktiṃ, pakṣābhyāṃ māsabhuktiṃ sapādarkṣābhyāṃ dinenaiva pakṣa-
bhuktimugracārī drutataragamanobhuṅkte athāpūryyamāṇābhirapa-
kṣīyamāṇābhiśca kalābhiḥ pitṝṇāmahorātrāṇi pūrvvāpa-
rapakṣābhyāṃ vitanvan sarvvajībanivahaprāṇo jīvaśca ekamekaṃ
nakṣatraṃ triṃśatā muhūrttairbhuṅkte ya eṣa ṣoḍaśakalaḥ puruṣo
bhagavānmanomayo'mmayo'mṛtamayodevapitṛmanuṣyapaśupakṣisarī-
sṛpavīrudhāṃ prāṇāpyāyanaśīlatvāt sarvvamaya iti varṇṇaya-
nti” . atra arktagabhastibhya ityatra hetau pañcamī anvayaścāsya
upalabhyamāna ityatra . yathā ca sūryyakiraṇaireya candrasyo-
palabdhistacca prāguktavacanaiḥ samarthitam . na tu apādāne
ṣañcamī upariṣṭāt ityatrānvayinī . tathātve saurā-
gamavirodhaḥ syāt . upariṣṭāt ityatra bhūmerityadhyā-
hāryyaṃ lakṣayojanamiti bahuyojanaparamiti na kācida-
nupapattiḥ . evamanyānyapi paurāṇikavacanāni vyākhyā
tavyāni . indupakṣadvayena yathā pitryadinasya sampā-
danaṃ tadapyuktam” si0 śi0 . “vidhūrddhabhāge pitaro vasantaḥ
svādhaḥsudhādīdhitimāmananti . paśyanti te'rkaṃ nija-
mastakorddhe darśe yato'smāt dyudalaṃ tadeṣām . bhārddhānta-
tvānna vidhoradhaḥsthaṃ tasmānniśīthaḥ khalu paurṇṇamāsyām .
kṛṣṇe raviḥ pakṣadale'bhyudeti śukle'stametyarthata eva siddhvam”
atrādhaḥsthatvamarkasya pitryapekṣayā bodhyam tadviṣayameva vā
paurāṇikaṃ sūryyasyādhaḥsthatvavacanamiti na kiñcida-
nupapannam” . candrasyādhaḥsthityaiva yathā tithyādisambhavaḥ
tathoktam kālamādhavīye “arkādviniḥsṛtaḥ prācīṃ
yadyātyaharahaḥ śaśīti” vacananavyākhyāne .
“ayamarthaḥ adhaḥ pradeśavarttī śīghragāmī candraḥ ūrddhva-
pradeśavarttī aśīghragāmī sūryyaḥ . tathā sati tayorgativiśeṣa
vaśāddarśe candramaṇḍalamanyunamanatiriktaṃ sat sūryya-
maṇḍalasyādho bhāge vyavasthitaṃ bhavati tadā sūryyaraśmibhiḥ
sākalyenāmibhūtatvāccandramaṇḍalamīṣadapi na dṛśyate . upa-
ritane dine śīghragatyā prācīṃ yāti rāśerdvādabhiraśaiḥ
sūryyamullaṅghya gacchati . tadā candrasya pañcadaśasu bhāgeṣu prathama
bhāgodarśanayogyobhavati . so'yaṃ bhāgaḥ prathamakaletyabhi-
dhīyate tatkalāniṣpattiparimitakālaḥ pratipattithirbhavati
yavaṃ dvitīyāditithiṣvavagantavyamiti” . tadetadviṣṇu
dharmmottare vispaṣṭamabhihitam “candrārkagatyā kālasya paricchede
yadā bhavet . tadā tayoḥ pravakṣyāmi gatimāśritya nirṇayam .
bhagaṇena samagreṇa jñeyā dvādaśa rāśayaḥ . triṃśāṃśaśca tathā
rāśerbhāga ityabhidhīyate . ādityādviprakṛṣṭastu bhāga—dvā-
daśakaṃ yadā . candramāḥsyāttadārāma! tithirityabhidhīyate”
“seyaṃ dvādṛśabhirbhāgaiḥ sūryyamullaṅghitavatī prathamā candrakalā
śṛṅgadvayopetasūkṣmarekhākārā śauklyamīṣadupayāti utta-
rottaradineṣu sūryyamaṇḍalaviprakarṣāt tāratamyānu
sāreṇa śauklyamupacīyate . anayaiva rītyā sannikarṣatāra
tamyena mecakatvamupacīyate tadetaduktama” si0 śi0 .
upacayamupayāti śauklyamindorityādi . 931 pṛṣṭhe uktam .
sūryyācandramasoryau sannikarṣaviprakarṣāu tayoravasānandarśa-
pūrṇṇimayoḥ saṃpadyate tadāha gobhilaḥ . “yaḥ parovipra-
karṣaḥ sūryyācandramasoḥ sā pūrṇṇamāsī yaḥ paraḥ sannikarghaḥ
sāmāvāsyeti” nanvatra candrakalānāṃ sūryye praveśanirgamau pratī-
yete somotpattau 934 pṛ0 tu vahnyādidevatāsu . nāyandoṣaḥ .
asmadādidarśanāpekṣayā jyotiḥśāstrasya pravṛttatvāt somo-
tsatau tu vahnyādidevatānāntatkālaprayuktā tṛptirvivakṣitā
tatra yadi sūryye praveśanirgamau yadi vā bahnyādidevatādiṣu
sarvvathāpi kalāprayuktā eva pratipadāditithayaḥ” kālamā0
grahāṇāṃ kakṣānusāreṇaiva svasvakakṣāstharāśyaṃśādimānam
tathā ca svalpakakṣāyāṃ sthitasya rāśyaṃśakalādikaṃ svalpaṃ maha-
tyāṃ sthitasya mahat yathoktamāryyabhaṭṭena . “ṣaṣṭyā sūryyābdānāṃ
prapūrayanti grahā bhapariṇāham . divyena bhaparidhiṃ samaṃ
bhramantaḥ svakakṣāsu . maṇḍalamalpamadhastāt kālenālpena
pūrayati candraḥ . upariṣṭāt sarvveṣāṃ mahacca mahatā
śanaiścāpi . alpehi maṇḍale'lpomahati mahāntaśca rā-
śayojñeyāḥ . aṃśāḥ lāstathaivaṃ vibhāgatulyāḥ khalveṣu .
bhānāmadhaḥśanaiścaraḥ suragurubhaumārkabhṛgubudhacandrāḥ .
eṣāmadhaśca bhūmirmedhībhūtā ca madhyasthā” . tena grahāṇāṃ
prāguktasvasvakakṣā dvādaśabhirbhaktāḥ rāśipramāṇayojanāni .
te ca punastriṃśadbhaktā aśamānayojanāni . te ṣaṣṭhyā
bhaktā kalāmitayojanāni eva ṣaṣṭhyābhāge vikalādiyoja-
nāni . adhikaṃ grahaśabde vakṣyate . etanmaṇḍalādhiṣṭhātṛ-
candrotpattiratrijātaśabde 111 pṛṣṭhe uktā .