• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • indriyasannikarṣa


    Vācaspatyam

    ☞ p. 957, col. 2.
    indriyasannikarṣa pu0 indriyasya svasvaviṣayaiḥ saha sannikarṣaḥ
    mambandhabhedaḥ . pratyakṣasādhane indriyastha svasvaviṣayaiḥ sambandha-
    bhedarūpe pratyakṣajanakavyāpāre . sa ca nyāyamate ṣoḍhā yathā
    “viṣayendriyasaṃbandhovyāpāraḥ so'pi ṣaddhidhaḥ . dravyagrahastu
    saṃyogāt saṃyuktasamavāyataḥ dravyeṣu samavetānāṃ, tathā tat-
    samavāyataḥ tatrāpi samavetānāṃ, śabdasya samavāyataḥ . tadvṛ-
    ttīnāṃ samavetasamavāyena tu grahaḥ . viśeṣaṇatayā tadvada-
    bhāvānāṃ graho bhavet” bhāṣā0 . tathā ca dravyasya pratyakṣe
    indriyasaṃyogaḥ kāraṇam dravyasamavetaguṇakarmmajātītāṃ pratyakṣe
    indriyasaṃyuktasamavāyaḥ . dravyasamavetasamavetānāṃ guṇatvakarmma-
    tvādīnāṃ pratyakṣe indriyasaṃyuktasamavetasamavāyaḥ . śavdasya
    pratyakṣe śrotrasamavāyaḥ śabdavṛttiśabdatvādeḥ, śrotrasama-
    vetasamavāyaḥ kāraṇam . “abhāvapratyakṣe samabāyapratyakṣe ca
    indriyasaṃyuktasvarūpasambandhaviśeṣaṇatā hetuḥ . vaiśaṣikamate
    tu samavāyasya na pratyakṣam . atra yadyapi viśeṣaṇatā
    nānāvidhā tathā hi bhūtalādau ghaṭābhāvaḥ saṃyuktaviśeṣa-
    ṇatayā gṛhyate saṃkhyādau rūpādyabhāvaḥ saṃyuktasa-
    mavetaviśeṣaṇatayā, saṃkhyātvādau rūpādyabhāvaḥ sayuktasama-
    vevatamavetaviśeṣaṇatayā . śabdābhāvaḥ kevalaśrotrāvacchinna-
    viśeṣaṇatayā . kādau khatvādyabhāvaḥ śrotrāvacchinnasamaveta-
    viśeṣaṇatayā . evaṃ katvāvacchinnābhāve khatvābhāvādikaṃ
    viśeṣaṇaviśeṣaṇatayā . evaṃ ghaṭābhāvādau paṭādyabhāvaḥ
    saṃyuktaviśepaṇaviśeṣaṇatayā . evamanyadapyūhyam tathāpi
    viśeṣaṇatātvarūpeṇaikaiva sā gaṇyate anyathā ṣīḍhā sannikarṣa
    iti prācāṃ pravādo vyāhanyateti” muktā0 . indriya
    saṃyogādayo'pyatra