indriyanigraha
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 132.
indriyanigraha m. (
-haḥ) Restraining the organs of sense.
E. indriya and nigraha restraint.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 108, col. 1.
indriya-nigraha (haḥ) 1. m. Restraining
or subduing the senses.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 75.
indriyanigraha m. restraint of the organs of sense.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 167, col. 2.
indriya—nigraha m. restraint of the organs of sense.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 109, col. 1.
indriyanigraha m. (-haḥ) Restraining the organs of sense.
E. indriya and
nigraha restraint.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 207, col. 1.
indriyanigraha m. Zügelung der Sinne.
Vācaspatyam
☞
p. 956, col. 2.
indriyanigraha pu0 indriyāṇāṃ nigrahaḥ yatheṣṭaṃ pravṛttānāṃ svasva-
viṣayebhyaḥ nivarttanena nirodhaḥ . indiyāṇāṃ yatheṣṭaṃ pravṛ-
ttānāṃ svasvaviṣayeṣu 1 prasaṅganivāraṇe . sa ca sarvvavarṇasādhāraṇa
dharmmaḥ “dhṛtiḥ kṣamā dayā'steyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ .
dhīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmmalakṣaṇam” manuḥ .
indriyanigrahaḥ apratiṣiddhe'pi viṣaye'natiprasaṅgaḥ”
ekā0 ta0 raghu0 . 2 yogasādhanāṅge śrotrādīnāṃ
jñānendriyāṇāṃ vāgādīnāṃ ca karṇṇendriyāṇāṃ svasva
vyāpāreṣu aniyojanarūpe rodhane ca . sarveṣāmanirodhe
yogasiddhyabhāvobhaṅgyā gītāyāmuktaḥ” . “indriyāṇāntu
sarvveṣāṃ yadyekaṃ caratīndriyam . tadasya harati prajñāṃ dṛteḥ
pātrādivodakam” manasonigrahādevānyeṣāṃ nigraho bhavati
nānyathā “indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate . ta-
dasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi” gītāyāṃ tathokteḥ .
manonigrahopāyaśca “asaṃśayaṃ mahābāho! manodurnigrahaṃ
calam . abhyāsena tu kaunteya! vairāgyeṇa ca gṛhyate” gī-
tokteḥ abhyāsavairāgyairūpaḥ . yathecchamindriyaprasaṅge pāpa-
mapyuktam “vihitasyānanuṣṭhānāt ninditasya ca sevanāt .
anigrahāccendriyāṇāṃ naraḥ patanamṛcchati” yā0 smṛ0 .
indriyajayopyatra indriyajaye ca śaucameva hetuḥ . yathā
ha pāta0 sūtrabhāṣyayoḥ “śaucāt svāṅgajugupsā paraira-
sasargaḥ” “satvaśuddhisaumanasyaikāgryendriyajayātmadaśanāni
ca” sū0 “śuceḥ satvaśuddhistataḥ saumanasyaṃ tata aikāgryaṃ
tata indriyayastataścātmadaśanayogyatvam buddhisattvasya bha-
vatīti” bhā0 eṣa ca bāhya upāyaḥ . ābhyantara upāyasta
traivoktaḥ . “grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriya-
jayaḥ” pā0 sū0 “sāmānyaviśeṣātmā śabdādirgrāhyaḥ teṣvi-
ndriyāṇāṃ vṛttirgrahaṇaṃ (1 rūpam) na ca tatsāmānyamātragraha-
ṇākāram kathamanālocitaḥ saviṣayaviśeṣa indriyeṇa mana-
sānuvyasīyeteti! svarūpaṃ punaḥ prakāśātmanobuddhisattvasya
sāmānyaviśeṣayorayutasiddhāvayavabhedānugataḥ samūho dravya-
mindriyam . (2 rūpam) teṣāṃ tṛtīyaṃ rūpam . asmitāla-
kṣaṇo'haṅkāraḥ tasya sāmānyasyendriyāṇi viśeṣāḥ . caturthaṃ
rūpaṃ vyavasāyātmakāḥ prakāśakriyāsthitiśīlā guṇāḥ,
yeṣāmindriyāṇi sāhaṅkārāṇi pariṇāmaḥ . pañcamaṃ rūpaṃ
guṇeṣuyadanugataṃ puruṣārthavattvamiti pañcasveteṣuindriyarūpeṣu
yathākramaṃ saṃyamaḥ tatra tatra jayaṃ katvā pañcarūpajayādindriya-
jayaḥ prādurbhavati yoginaḥ” bhāṣyam tatphalamapi tatroktam .
“tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca” pā0
sū0 “kāyasya manobadanuttamagatilābho manojavitvam .
videhānām (dehānapekṣāṇām) indriyāṇāmabhipre-
tadeśakālaviṣayāpekṣī vṛttilābhaḥ atītānāgatadūrastha-
bāhyārthaviṣayaśca vṛttilābho vikaraṇabhāvaḥ . sarvaprakṛtivi-
kāravaśitvaṃ pradhānabhāvaḥ ityetāstisraḥ siddhayo madhupratīkā
ucyante etāśca karaṇa pañcakarūpajayādadhigamyante” bhā0
etāsāñca bāhyasiddhīnāṃ pāramparyyeṇa satvapuruṣānyata-
mākhyātireva tu mukhyaṃ phalamiti tatraiva prasiddham .