• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • indriyanigraha


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 132.
    indriyanigraha m. (-haḥ) Restraining the organs of sense.

    E. indriya and nigraha restraint.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 108, col. 1.
    indriya-nigraha (haḥ) 1. m. Restraining
    or subduing the senses.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 75.
    indriyanigraha m. restraint of the organs of sense.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 167, col. 2.
    indriya—nigraha m. restraint of the organs of sense.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 109, col. 1.
    indriyanigraha

    m. (-haḥ) Restraining the organs of sense.

    E. indriya and
    nigraha restraint.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 207, col. 1.
    indriyanigraha m. Zügelung der Sinne.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 956, col. 2.
    indriyanigraha pu0 indriyāṇāṃ nigrahaḥ yatheṣṭaṃ pravṛttānāṃ svasva-
    viṣayebhyaḥ nivarttanena nirodhaḥ . indiyāṇāṃ yatheṣṭaṃ pravṛ-
    ttānāṃ svasvaviṣayeṣu 1 prasaṅganivāraṇe . sa ca sarvvavarṇasādhāraṇa
    dharmmaḥ “dhṛtiḥ kṣamā dayā'steyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ .
    dhīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmmalakṣaṇam” manuḥ .
    indriyanigrahaḥ apratiṣiddhe'pi viṣaye'natiprasaṅgaḥ”
    ekā0 ta0 raghu0 . 2 yogasādhanāṅge śrotrādīnāṃ
    jñānendriyāṇāṃ vāgādīnāṃ ca karṇṇendriyāṇāṃ svasva
    vyāpāreṣu aniyojanarūpe rodhane ca . sarveṣāmanirodhe
    yogasiddhyabhāvobhaṅgyā gītāyāmuktaḥ” . “indriyāṇāntu
    sarvveṣāṃ yadyekaṃ caratīndriyam . tadasya harati prajñāṃ dṛteḥ
    pātrādivodakam” manasonigrahādevānyeṣāṃ nigraho bhavati
    nānyathā “indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate . ta-
    dasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi” gītāyāṃ tathokteḥ .
    manonigrahopāyaśca “asaṃśayaṃ mahābāho! manodurnigrahaṃ
    calam . abhyāsena tu kaunteya! vairāgyeṇa ca gṛhyate” gī-
    tokteḥ abhyāsavairāgyairūpaḥ . yathecchamindriyaprasaṅge pāpa-
    mapyuktam “vihitasyānanuṣṭhānāt ninditasya ca sevanāt .
    anigrahāccendriyāṇāṃ naraḥ patanamṛcchati” yā0 smṛ0 .
    indriyajayopyatra indriyajaye ca śaucameva hetuḥ . yathā
    ha pāta0 sūtrabhāṣyayoḥ “śaucāt svāṅgajugupsā paraira-
    sasargaḥ” “satvaśuddhisaumanasyaikāgryendriyajayātmadaśanāni
    ca” sū0 “śuceḥ satvaśuddhistataḥ saumanasyaṃ tata aikāgryaṃ
    tata indriyayastataścātmadaśanayogyatvam buddhisattvasya bha-
    vatīti” bhā0 eṣa ca bāhya upāyaḥ . ābhyantara upāyasta
    traivoktaḥ . “grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriya-
    jayaḥ” pā0 sū0 “sāmānyaviśeṣātmā śabdādirgrāhyaḥ teṣvi-
    ndriyāṇāṃ vṛttirgrahaṇaṃ (1 rūpam) na ca tatsāmānyamātragraha-
    ṇākāram kathamanālocitaḥ saviṣayaviśeṣa indriyeṇa mana-
    sānuvyasīyeteti! svarūpaṃ punaḥ prakāśātmanobuddhisattvasya
    sāmānyaviśeṣayorayutasiddhāvayavabhedānugataḥ samūho dravya-
    mindriyam . (2 rūpam) teṣāṃ tṛtīyaṃ rūpam . asmitāla-
    kṣaṇo'haṅkāraḥ tasya sāmānyasyendriyāṇi viśeṣāḥ . caturthaṃ
    rūpaṃ vyavasāyātmakāḥ prakāśakriyāsthitiśīlā guṇāḥ,
    yeṣāmindriyāṇi sāhaṅkārāṇi pariṇāmaḥ . pañcamaṃ rūpaṃ
    guṇeṣuyadanugataṃ puruṣārthavattvamiti pañcasveteṣuindriyarūpeṣu
    yathākramaṃ saṃyamaḥ tatra tatra jayaṃ katvā pañcarūpajayādindriya-
    jayaḥ prādurbhavati yoginaḥ” bhāṣyam tatphalamapi tatroktam .
    “tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca” pā0
    sū0 “kāyasya manobadanuttamagatilābho manojavitvam .
    videhānām (dehānapekṣāṇām) indriyāṇāmabhipre-
    tadeśakālaviṣayāpekṣī vṛttilābhaḥ atītānāgatadūrastha-
    bāhyārthaviṣayaśca vṛttilābho vikaraṇabhāvaḥ . sarvaprakṛtivi-
    kāravaśitvaṃ pradhānabhāvaḥ ityetāstisraḥ siddhayo madhupratīkā
    ucyante etāśca karaṇa pañcakarūpajayādadhigamyante” bhā0
    etāsāñca bāhyasiddhīnāṃ pāramparyyeṇa satvapuruṣānyata-
    mākhyātireva tu mukhyaṃ phalamiti tatraiva prasiddham .