indriyaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 212.
indriyaṃ , klī, (indrasyātmanoliṅgamanumāpakam . indreṇa
īśvareṇa sṛṣṭaṃ . indre ṇātmanā mama cakṣurmama śrotra-
mityādi krameṇa jñātaṃ . indreṇa juṣṭaṃ vā ityādyartheṣu
indraśabdāt nipātanāt ghac .) jñānakarmma-
sādhanam . tatparyyāyaḥ . hṛṣīkam 2 viṣayi 3 .
ityamaraḥ .. akṣam 4 karaṇam 5 grahaṇam 6 . iti
rājanirghaṇṭaḥ .. tatra tu jñānendriyāṇi pañca . yathā .
karṇaḥ 1 tvak 2 cakṣuḥ 3 jihvā 4 nāsikā 5
karmmendriyāṇi pañca yathā . vāk 1 pāṇiḥ 2 pādaḥ
3 pāyuḥ 4 upasthaḥ 5 . antarindriyāṇi catvāri .
manaḥ 1 buddhiḥ 2 ahaṅkāraḥ 3 cittaṃ 4 .. manastāvadi-
ndriyāṇāṃ niyāmakam . caturddaśa devāḥ caturddaśe-
ndriyaniyantāraḥ . tatra śrotrasya devatā dik .
tvaco vātaḥ . cakṣuṣaḥ sūryyaḥ . rasanāyāḥ pracetāḥ
ghrāṇasyāśvinau . vāco vahniḥ . hastasya indraḥ .
pādasya viṣṇuḥ . pāyormitraḥ . upasthasya prajāpatiḥ .
manasaścandraḥ . buddheścaturmukhaḥ . ahaṅkārasya śaṅkaraḥ .
cittasyācyutaḥ . iti vedāntaḥ .. nyāyamate .
pṛthivyā indriyaṃ ghrāṇaṃ . jalasya jihvā . tejasa-
ścakṣuḥ . vāyostvak . ākāśasya karṇaḥ .
(atha buddherbrahmā . ahaṅkārasyeśvaraḥ . manasaścandramāḥ .
diśaḥ śrotrasya . tvaco vāyuḥ . sūryyaścakṣuṣoḥ .
rasanasyāpaḥ . pṛthivī ghrāṇasya . vacaso'gniḥ .
hastayorindraḥ . pādayorviṣṇuḥ . pāyormitraṃ .
prajāpatirupasthasyeti . iti suśrutaḥ ..) (yathā,
manuḥ . 2 . 88 . “indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣaye-
ṣvapahāriṣu” .
vijñānam . yathā, ṛgvede 1 . 111 . 2 .
“yathā kṣayāma sarvvavīrayā viśātantaḥ śarddhāya
dhāsathāsvindriyam” . “indriyaṃ vijñānam” iti
dayānandabhāṣyam .) śukram . vīryyam . ityamaraḥ ..