• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • indriyaṃ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 212.
    indriyaṃ , klī, (indrasyātmanoliṅgamanumāpakam . indreṇa
    īśvareṇa sṛṣṭaṃ . indre ṇātmanā mama cakṣurmama śrotra-
    mityādi krameṇa jñātaṃ . indreṇa juṣṭaṃ vā ityādyartheṣu
    indraśabdāt nipātanāt ghac .) jñānakarmma-
    sādhanam . tatparyyāyaḥ . hṛṣīkam 2 viṣayi 3 .
    ityamaraḥ .. akṣam 4 karaṇam 5 grahaṇam 6 . iti
    rājanirghaṇṭaḥ .. tatra tu jñānendriyāṇi pañca . yathā .
    karṇaḥ 1 tvak 2 cakṣuḥ 3 jihvā 4 nāsikā 5
    karmmendriyāṇi pañca yathā . vāk 1 pāṇiḥ 2 pādaḥ
    3 pāyuḥ 4 upasthaḥ 5 . antarindriyāṇi catvāri .
    manaḥ 1 buddhiḥ 2 ahaṅkāraḥ 3 cittaṃ 4 .. manastāvadi-
    ndriyāṇāṃ niyāmakam . caturddaśa devāḥ caturddaśe-
    ndriyaniyantāraḥ . tatra śrotrasya devatā dik .
    tvaco vātaḥ . cakṣuṣaḥ sūryyaḥ . rasanāyāḥ pracetāḥ
    ghrāṇasyāśvinau . vāco vahniḥ . hastasya indraḥ .
    pādasya viṣṇuḥ . pāyormitraḥ . upasthasya prajāpatiḥ .
    manasaścandraḥ . buddheścaturmukhaḥ . ahaṅkārasya śaṅkaraḥ .
    cittasyācyutaḥ . iti vedāntaḥ .. nyāyamate .
    pṛthivyā indriyaṃ ghrāṇaṃ . jalasya jihvā . tejasa-
    ścakṣuḥ . vāyostvak . ākāśasya karṇaḥ .
    (atha buddherbrahmā . ahaṅkārasyeśvaraḥ . manasaścandramāḥ .
    diśaḥ śrotrasya . tvaco vāyuḥ . sūryyaścakṣuṣoḥ .
    rasanasyāpaḥ . pṛthivī ghrāṇasya . vacaso'gniḥ .
    hastayorindraḥ . pādayorviṣṇuḥ . pāyormitraṃ .
    prajāpatirupasthasyeti . iti suśrutaḥ ..) (yathā,
    manuḥ . 2 . 88 . “indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣaye-
    ṣvapahāriṣu” .
    vijñānam . yathā, ṛgvede 1 . 111 . 2 .
    “yathā kṣayāma sarvvavīrayā viśātantaḥ śarddhāya
    dhāsathāsvindriyam” . “indriyaṃ vijñānam” iti
    dayānandabhāṣyam .) śukram . vīryyam . ityamaraḥ ..