• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • indriyāyatana


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 133.
    indriyāyatana n. (-naṃ) The body.

    E. indriya and āyatana a mansion: the residence of the senses.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 108, col. 1.
    indriyā_yatana (naṃ) 1. n. The body.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 167, col. 2.
    indriyāyatana n. the residence of the senses
    ☞ p. 167, col. 2.
    the body, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 109, col. 1.
    indriyāyatana

    n. (-naṃ) The body.

    E. indriya and āyatana a mansion: the resi-
    dence of the senses.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 812.
    indriyāyatana (i° + ā°) n. der Sinne Standort, der Körper H. 563.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 207, col. 1.
    *indriyāyatana n. der Sitz der Sinne , Körper.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 958, col. 1.
    indriyāyatana 6 ta0 . śrotrādyādhāre dehe tasya indriyādhā-
    ratvattāthātvam . sa ca sūkṣmaeva dehaḥ . yathāha sā0 kā0
    “pūrvvotpannama (śa) saktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam .
    saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam” . “pradhāne-
    nādisarge pratipuruṣamekaikamutpāditam ā cādisargāt ā
    ca mahāpralayādavatiṣṭhate mahadādisūkṣmaparyyantaṃ mahadahaṅkā-
    raikādaśendriyapañcatanmātraparyyantam eṣāṃ samudāyaḥ sūkṣmaśa-
    rīraṃ śāntaghoramūḍhairindriyairanvitatvādviśeṣaḥ . nanvastveta-
    deva śarīraṃ bhogāyatanaṃ puruṣasya, kṛtaṃ dṛśyamānena ṣāṭkauśi-
    kena śarīreṇetyataāha saṃsaratīti upāttamupāttaṃca śarīra
    jahāti hāyaṃhāyaṃ copādatte, kasmāt? nirupabhogaṃ yataḥ,
    ṣāṭkauśikaṃ śarīraṃ vinā sūkṣmaṃ nirupabhogaṃ, tasmātsaṃsa-
    rati . nanu dharmmādharmmanimittaḥ sasāraḥ na ca sūkṣmaśarīra-
    syāsti tadyogaḥ, tatkathaṃ saṃsaratītyata āha bhāvairadhivā-
    sitaṃ dharmmādharmmajñānājñānavairāgyāvairāgyaiśvaryyānaiśvaryāṇi bhā-
    vāstadanvitā buddhiḥ tadanvitañca sūkṣmaśarīramiti tadapi
    bhāvairadhivāsitaṃ yathā suramicampakasampakārdvastraṃ tadāmo
    davāsitambhavati tasmādbhāvairevāghivāsitatvātsaṃsarati . ka-
    smātpunaḥ pradhānamiva mahāpralaye'pi taccharīraṃ na tiṣṭhatī-
    tyata āha liṅgam layaṃ gacchatīti liṅgaṃ hetumattvena cāsya
    liṅgatvamiti” bhāvaḥ . sā0 kau0 . “pañcaprāṇamanobuddhidaśe
    ndriyasamanvitam . apañcīkṛtabhūtotyaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhogasā-
    dhananam” smṛtiḥ . pañcada0 idameva vākyamupanyastam .
    nyāyādimate sthūladehaeva indriyāyatanaṃ taiḥ sūkṣmadehā-
    naṅgīkārāt iti bhedaḥ jīvādṛṣṭavaśādevāpūrvvadeha eva
    tattadindriyāṇyapi tattaddehe utpadyante manāsi tu ana-
    ntāni tāni ca nityāni teṣāñca adṛṣṭavaśāt erkaka-
    smin dehe ekaikasya praveśa iti hi teṣāṃ sammatam .
    2 ātmani ca “ātmendriyādyadhiṣṭhato” liṅgaśarīraśabde
    eteṣāṃ yuktāyuktatvaparīkṣaṇam kariṣyate .