indriyāyatana
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 133.
indriyāyatana n. (
-naṃ) The body.
E. indriya and āyatana a mansion: the residence of the senses.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 108, col. 1.
indriyā_yatana (naṃ) 1. n. The body.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 167, col. 2.
indriyāyatana n. the residence of the senses
☞
p. 167, col. 2.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 109, col. 1.
indriyāyatana n. (-naṃ) The body.
E. indriya and āyatana a mansion: the resi-
dence of the senses.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 812.
indriyāyatana (
i° + ā°) n.
der Sinne Standort, der Körper H. 563.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 207, col. 1.
*indriyāyatana n. der Sitz der Sinne , Körper.
Vācaspatyam
☞
p. 958, col. 1.
indriyāyatana 6 ta0 . śrotrādyādhāre dehe tasya indriyādhā-
ratvattāthātvam . sa ca sūkṣmaeva dehaḥ . yathāha sā0 kā0
“pūrvvotpannama (śa) saktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam .
saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam” . “pradhāne-
nādisarge pratipuruṣamekaikamutpāditam ā cādisargāt ā
ca mahāpralayādavatiṣṭhate mahadādisūkṣmaparyyantaṃ mahadahaṅkā-
raikādaśendriyapañcatanmātraparyyantam eṣāṃ samudāyaḥ sūkṣmaśa-
rīraṃ śāntaghoramūḍhairindriyairanvitatvādviśeṣaḥ . nanvastveta-
deva śarīraṃ bhogāyatanaṃ puruṣasya, kṛtaṃ dṛśyamānena ṣāṭkauśi-
kena śarīreṇetyataāha saṃsaratīti upāttamupāttaṃca śarīra
jahāti hāyaṃhāyaṃ copādatte, kasmāt? nirupabhogaṃ yataḥ,
ṣāṭkauśikaṃ śarīraṃ vinā sūkṣmaṃ nirupabhogaṃ, tasmātsaṃsa-
rati . nanu dharmmādharmmanimittaḥ sasāraḥ na ca sūkṣmaśarīra-
syāsti tadyogaḥ, tatkathaṃ saṃsaratītyata āha bhāvairadhivā-
sitaṃ dharmmādharmmajñānājñānavairāgyāvairāgyaiśvaryyānaiśvaryāṇi bhā-
vāstadanvitā buddhiḥ tadanvitañca sūkṣmaśarīramiti tadapi
bhāvairadhivāsitaṃ yathā suramicampakasampakārdvastraṃ tadāmo
davāsitambhavati tasmādbhāvairevāghivāsitatvātsaṃsarati . ka-
smātpunaḥ pradhānamiva mahāpralaye'pi taccharīraṃ na tiṣṭhatī-
tyata āha liṅgam layaṃ gacchatīti liṅgaṃ hetumattvena cāsya
liṅgatvamiti” bhāvaḥ . sā0 kau0 . “pañcaprāṇamanobuddhidaśe
ndriyasamanvitam . apañcīkṛtabhūtotyaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhogasā-
dhananam” smṛtiḥ . pañcada0 idameva vākyamupanyastam .
nyāyādimate sthūladehaeva indriyāyatanaṃ taiḥ sūkṣmadehā-
naṅgīkārāt iti bhedaḥ jīvādṛṣṭavaśādevāpūrvvadeha eva
tattadindriyāṇyapi tattaddehe utpadyante manāsi tu ana-
ntāni tāni ca nityāni teṣāñca adṛṣṭavaśāt erkaka-
smin dehe ekaikasya praveśa iti hi teṣāṃ sammatam .
2 ātmani ca “ātmendriyādyadhiṣṭhato” liṅgaśarīraśabde
eteṣāṃ yuktāyuktatvaparīkṣaṇam kariṣyate .