indraluptaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 211.
indraluptaṃ , klī, (indrāṇāṃ indranīlavarṇakeśānāṃ luptaṃ
lopo yasmāt .) keśarogaviśeṣaḥ . ṭāka iti
bhāṣā . tasya lakṣaṇam .
“romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam .
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ..
ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ .
tadindraluptaṃ khālatyaṃ rujyeti ca vibhāvyate” ..
iti nidānam .. khālatyaṃ rujyeti ca tasya paryyāya-
kathanam . tathāca bhojaḥ .
“tadindraluptamityāhuḥ khallīṃ rujyāñca kecana” .
kārttikastvāha . “indralūptaṃ śmaśruṇi bhavati khālatyaṃ
śiroruheṣveva rujyā savedaneti āgamastatra nāsti” ..
iti taṭṭīkā .. athendraluptasya cikitsā .
“tiktapaṭolīpatrasvarasairghṛṣṭā śamaṃ yāti .
cirakālajāpi rujyā niyataṃ divasatrayeṇaiva ..
gokṣurastilapuṣpāṇi tulyañca madhusarpiṣaḥ .
śiraḥ pralepitaṃ tena keśaiḥ samupacīyate ..
hastidantamasīṃ kṛtvā chāgīdugdharasāñjanaḥ .
lomānyanena jāyante lepāt pāṇitaleṣvapi ..
yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ .
indraluptaṃ śamaṃ yāti keśā syuśca ghanā dṛḍhāḥ ..
jātīkarañjavaruṇakaravīrāgnipācitam .
tailamabhyañjanāddhanti indraluptaṃ na saṃśayaḥ ..
snuhīpayaḥ payo'rkasya lāṅgalīmārkavo viṣam .
ajāmūtraṃ sagomūtraṃ rattikā sendravāruṇī ..
siddhārthakastīkṣṇagandhā samyagebhirvipācitam .
tailaṃ bhavati niyamāt khālityavyādhināśanam ..
snuhīdugdhāditailam” . iti bhāvaprakāśaḥ ..
(“keśaghnasya cikitsāntu śṭaṇu hārīta ! sāmpratam .
rūkṣaṃ sapāṇḍuraṃ vātāt pittādraktaṃ sadāhakam ..
kaphānvitaṃ bhavet snigdhaṃ raktātpākaṃ vrajanti tat .
sannipātena sadṛśaṃ jāyate sarvvalakṣaṇam” ..
asya cikitsā yathā .. * ..
“guḍena surasā śuṇṭhī mātuluṅgarasena tu .
keśaghne vātasambhūte dhāvanañca praśasyate .. 1 ..
triphalāñca vacāṃ śuṇṭhīṃ guḍenāpi prapeṣitam .
dhāvanaṃ kaphasambhūte cendralupte praśasyate .. 2 ..
paittike ca hitaṃ dugdhaṃ navanītānvitantathā .
sitāśivāphalaṃ yaṣṭī paittike dhāvanaṃ matam .. 3 ..
bhṛṅgarājarasaṃ grāhyaṃ śṛṅgaverarasantathā .
sauvīrakarasenāpi tilān piṣṭvā pralepanam ..
paścāt kāryyaṃ pūruṣeṇa snānamuṣṇena vāriṇā .
dhavārjjunakadambasya śirīṣamapi rohitam ..
kvāthameṣāṃ śirodadrūn śamayedindraluptakabh .
kurūvakasya puṣpeṇa japāyāḥ kusumena ca ..
ghṛṣṭasya cendralaptasya kṛtameva nivāraṇam .
paittikāni ca liṅgāni dṛṣṭvā dugdhena dhāvanam ..
śītalāni pradeyāni paittikena vidhīyate” ..
“dhustūrapatrāṇi ca māgadhīnāṃ
niśā viśālāgṛhadhūmakuṣṭham .
ghṛtena yuktañca jalena piṣṭaṃ
śiraḥpralepe kṣatavāraṇaṃ syāt ..
pitte kṛte doṣayute ca roge
paṭolapatraṃ picumarddakaṃ vā .
tathāmalakyā phalameva piṣṭvā
ghṛtena khaṇḍena pralepanañca ..
nivāryyate mastakajaṃ kṣatañca
śirorttisaṅghān vinihanti caitat .
gajendradantasya masīṃ gṛhītvā
pralepanaṃ vā navanītakena ..
tilārkabhallātakadagdhamāṣa-
kṣārasya lepo nabanītakena .
sarpasya kṣārasya tathā prayogaḥ
khallāṭake keśacayaṃ karoti” ..
iti hārītaḥ ..
“tejo'nilādyaiḥ sahakeśabhūmim
dagdhvāśu kuryyāt khalatinnarasya” .. * ..
cikitsā yathā carake .
“khālatye palite valyāṃ harillomni ca śodhitam .
nasyaistailaiḥ śirovaktapralepaiścāpyupācaret ..
siddhaṃ vidārīgandhādyairjīvanīyairathāpi ca .
nasyaṃ syādaṇutailaṃ vā khālatyapalitāpaham” ..)