• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • indraluptaṃ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 211.
    indraluptaṃ , klī, (indrāṇāṃ indranīlavarṇakeśānāṃ luptaṃ
    lopo yasmāt .) keśarogaviśeṣaḥ . ṭāka iti
    bhāṣā . tasya lakṣaṇam .
    “romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam .
    pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ..
    ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ .
    tadindraluptaṃ khālatyaṃ rujyeti ca vibhāvyate” ..
    iti nidānam .. khālatyaṃ rujyeti ca tasya paryyāya-
    kathanam . tathāca bhojaḥ .
    “tadindraluptamityāhuḥ khallīṃ rujyāñca kecana” .
    kārttikastvāha . “indralūptaṃ śmaśruṇi bhavati khālatyaṃ
    śiroruheṣveva rujyā savedaneti āgamastatra nāsti” ..
    iti taṭṭīkā .. athendraluptasya cikitsā .
    “tiktapaṭolīpatrasvarasairghṛṣṭā śamaṃ yāti .
    cirakālajāpi rujyā niyataṃ divasatrayeṇaiva ..
    gokṣurastilapuṣpāṇi tulyañca madhusarpiṣaḥ .
    śiraḥ pralepitaṃ tena keśaiḥ samupacīyate ..
    hastidantamasīṃ kṛtvā chāgīdugdharasāñjanaḥ .
    lomānyanena jāyante lepāt pāṇitaleṣvapi ..
    yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ .
    indraluptaṃ śamaṃ yāti keśā syuśca ghanā dṛḍhāḥ ..
    jātīkarañjavaruṇakaravīrāgnipācitam .
    tailamabhyañjanāddhanti indraluptaṃ na saṃśayaḥ ..
    snuhīpayaḥ payo'rkasya lāṅgalīmārkavo viṣam .
    ajāmūtraṃ sagomūtraṃ rattikā sendravāruṇī ..
    siddhārthakastīkṣṇagandhā samyagebhirvipācitam .
    tailaṃ bhavati niyamāt khālityavyādhināśanam ..
    snuhīdugdhāditailam” . iti bhāvaprakāśaḥ ..
    (“keśaghnasya cikitsāntu śṭaṇu hārīta ! sāmpratam .
    rūkṣaṃ sapāṇḍuraṃ vātāt pittādraktaṃ sadāhakam ..
    kaphānvitaṃ bhavet snigdhaṃ raktātpākaṃ vrajanti tat .
    sannipātena sadṛśaṃ jāyate sarvvalakṣaṇam” ..
    asya cikitsā yathā .. * ..
    “guḍena surasā śuṇṭhī mātuluṅgarasena tu .
    keśaghne vātasambhūte dhāvanañca praśasyate .. 1 ..
    triphalāñca vacāṃ śuṇṭhīṃ guḍenāpi prapeṣitam .
    dhāvanaṃ kaphasambhūte cendralupte praśasyate .. 2 ..
    paittike ca hitaṃ dugdhaṃ navanītānvitantathā .
    sitāśivāphalaṃ yaṣṭī paittike dhāvanaṃ matam .. 3 ..
    bhṛṅgarājarasaṃ grāhyaṃ śṛṅgaverarasantathā .
    sauvīrakarasenāpi tilān piṣṭvā pralepanam ..
    paścāt kāryyaṃ pūruṣeṇa snānamuṣṇena vāriṇā .
    dhavārjjunakadambasya śirīṣamapi rohitam ..
    kvāthameṣāṃ śirodadrūn śamayedindraluptakabh .
    kurūvakasya puṣpeṇa japāyāḥ kusumena ca ..
    ghṛṣṭasya cendralaptasya kṛtameva nivāraṇam .
    paittikāni ca liṅgāni dṛṣṭvā dugdhena dhāvanam ..
    śītalāni pradeyāni paittikena vidhīyate” ..
    “dhustūrapatrāṇi ca māgadhīnāṃ
    niśā viśālāgṛhadhūmakuṣṭham .
    ghṛtena yuktañca jalena piṣṭaṃ
    śiraḥpralepe kṣatavāraṇaṃ syāt ..
    pitte kṛte doṣayute ca roge
    paṭolapatraṃ picumarddakaṃ vā .
    tathāmalakyā phalameva piṣṭvā
    ghṛtena khaṇḍena pralepanañca ..
    nivāryyate mastakajaṃ kṣatañca
    śirorttisaṅghān vinihanti caitat .
    gajendradantasya masīṃ gṛhītvā
    pralepanaṃ vā navanītakena ..
    tilārkabhallātakadagdhamāṣa-
    kṣārasya lepo nabanītakena .
    sarpasya kṣārasya tathā prayogaḥ
    khallāṭake keśacayaṃ karoti” ..
    iti hārītaḥ ..
    “tejo'nilādyaiḥ sahakeśabhūmim
    dagdhvāśu kuryyāt khalatinnarasya” .. * ..
    cikitsā yathā carake .
    “khālatye palite valyāṃ harillomni ca śodhitam .
    nasyaistailaiḥ śirovaktapralepaiścāpyupācaret ..
    siddhaṃ vidārīgandhādyairjīvanīyairathāpi ca .
    nasyaṃ syādaṇutailaṃ vā khālatyapalitāpaham” ..)