indrajāla
See also
indrajālam,
indrajālaṃ.
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 132.
indrajāla n. (
-laṃ)
1 Conjuring, juggling.
2 Deception, cheating.
3 Trick or stratagem in war.
E. indra an organ of sense, and jāla a net.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 107, col. 1.
indra-jāla (laṃ) 1. n. Deception, trick.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 74.
indrajālá n. Indra's net; a
cert. mystic weapon; juggling, magic.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 166, col. 2.
indra—jālá n. the net of Indra,
AV. viii, 8, 8
☞
p. 166, col. 2.
a weapon employed by Arjuna,
MBh.
☞
p. 166, col. 2.
sham, illusion, delusion, magic, sorcery, juggle
☞
p. 166, col. 2.
the art of magic &c.,
Kathās.;
Ratnāv.;
Prab.;
Vedāntas.;
Sāh. &c.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 108, col. 1.
indrajāla n. (-laṃ)
1. Conjuring, juggling.
2. Deception, cheating.
3.
Trick or stratagem in war.
E. indra an organ of sense, and jāla a net.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 805.
indrajālá (
i° + jā°) n.
1) Indra's Netz: àyaṃ lòko jālâmāsīcchàkrasyâ mahàto màhān . tenā̀hamîndrajā̀lenā̀mūntamâsā̀bhi dâdhāmì sarvā̂n AV. 8, 8, 8. eine Waffe, die Arjuna anwendet MBH. 3, 14995.
— 2) Zauber H. 738. 926. taṃ ca dohadametasyā devyā yaugaṃdharāyaṇaḥ . mantrayantrendrajālādiprayogaiḥ samapūrayat .. KATHĀS. 22, 12. tadvidhātrā mama dhruvam . kenāpi kāraṇenedamindrajālaṃ vitanyate .. 26, 82. PRAB. 112, 3. VEDĀNTAS. 27, 14. SĀH. D. 77, 19. 169, 7. Verz. d. B. H. 191. No. 904.
☞
vol. 5,
p. 1142.
indrajāla 2) Spr. 4170. Verz. d. Oxf. H. 354,b,1. °vidyā 109,a,19. °jña Gaukler VARĀH. BṚH. S. 16, 19.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 205, col. 1.
indrajāla n.
— 1) Indra's Netz.
— 2) eine best. mythische Waffe Arjuna's.
— 3) Blendwerk , Zauber 288,2. 322,17. 326,21. °jña m. Zauberer , Gaukler. °vidyā f. Zauberkunde.
— 4) Titel eines Werkes über Zauberei.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 50, col. 1.
indrajālá n. Indra's Natz, eine bes. mystische Waffe, Blendwerk, Zauber.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 105, col. 2.
indrajālá , so zu akzentuieren.
Vācaspatyam
☞
p. 943, col. 2.
indrajāla na0 indreṇa kauśalādyaiśvaryyeṇa jālaṃ draṣṭurnetrāvaraṇaṃ
yathāsthitavastudarśanākṣamatvasādhanāt, indrasya parameśvarasya
jālaṃ bhāyeva vā . mantrauṣadhādinā anyathāsthitasya
vastuno'nyathātvena darśanasādhane (kuhaka) (vājī) 1 padārthe
2 māyārūpe jāle ca . “ataeva mahānto'syāḥ pravadantī-
drajālatām . etasmāt kimivendrajālamaparaṃ yadgarbhavāsasthitaṃ
retaśceta tihasta mastakapadaprodbhūtanānāṅkuram . paryyāyeṇa śi-
śutvayauvanajarāveśairanekairvṛtaṃ paśyatyatti śṛṇoti jighrati tathā
gacchatyathāgaccha . dehavadvaṭadhānāmau suvicāryyāvalokya
tām . kva dhānāḥ kva ca vā vṛkṣatmāmānmāyeti niścin”
pa0 da0 “sthūṇākaṇandrajālañca saurañcāpi tathārjjunaḥ .
āgneyañcāpi saumyañca sasarja kurudanandanaḥ” bhā0
va0 274 a0 . indreṇa indrakṛtena yogaviśeṣeṇa jālam .
3 kṣadropāyabhede ca . indrajālañca dravyaviśeṣasaṃyogena
addhutavastudarśakavyāpāraḥ (kimaṣṭari) iti saṃlaṇḍabhāṣā
prasiddhaḥ mantradravyaviśeṣeṇa vastuno'nyathā karaṇavva .
taccadattātreyatantre mantraviśeṣasādhyam vistaraṇābhihitam .
indrajālatanye tu oṣadhiviśe ṇa tathācaraṇaṃ yaduktaṃ
tatodiṅmātraṃ pradarśyate . “athātaḥ saṃpravakṣyāmi cendra-
jālamanuttamam” ityupakramya
“athātaḥ saṃpravakṣyāmi oṣadhīnāṃ vidhiṃ vare! yena vijñā-
namātreṇa sarvvasiddhirbhaviṣyati . mahākālasya vījāni prastha-
mekaṃsamāharet . dhātrīrasena deveśi! sapta vārān vibhāva-
yeta . karttavyā guṭikā tāṃ ta svenikṣipya pārvvati!
acireṇaiva kālena svayaṃ pārāvato bhavet . athātaḥ saṃprava-
kṣyāmi śṛṇa tvaṃ mama vallabhe! . chāgasya śīrṣaṃ saṅgṛhya
tatra kṛṣṇamṛttiva rayitka pubardhastaravīgani vāpayet
yatkāle tāni puṣpitāni bhavanti tadā yasyopāra
nikṣipet sa chāgo bhavati . mayūraśīrṣamādāyakṛṣṇa-
caturdaśyāṃ mṛttikāṃ pūrayet śaṇavījāni vāpayet
yadā phalitaḥ puṣpito bhavati tadā śaṇavījāni
grīṃvāyāṃ bandhayet mayūro bhavati . kṛṣṇacaturdaśyāṃ
mayūraśīrṣamādāya kṛṣṇamṛttikāṃ pūrayet kārpāsavījā-
ni vāpayet tadā phalitāḥ puṣpitā bhavanti puṣpaphale saṃ-
gṛhya samastaṃ peṣayitvā aṅgaṃ vilipya pānīyamadhye praviśya
yadā jale tiṣṭhati tadā mayūro bhavati . kṛṣṇakākaśīrṣamā-
dāya kākamācīvījāni vāpayet yadā phalitā puṣpitā
bhavati tatphalaṃ saṃgṛhya mukhe prakṣipya kāko bhavati . kāka
iva gacchati mahyāmudgīrṇe mokṣaḥ . pāravataśīrṣamādāya
kṛṣṇamṛttikāṃ pūrayitvā tilavījāni vāpayet kṣīroda-
kena secanīyaṃ yadā puṣpito bhavati tadā mukhe saṃsthā-
pya antarhito bhavati . teṣāṃ phalānāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tena
cūrṇena yaṃ spṛśati sa kiṅkaro bhavati . sarvvasvaṃ dadāti .
tāni tilāni saṃgṛhya netrāñjanena saha piṣṭvā kapilā-
dugdhena guṭikāṃ kārayet saptarātraṃ pācayet tāṃ guṭikāṃ
mukhe nikṣipya antarhito bhavati devairapi na dṛśyate manu-
ṣyāṇāṃ kā kathā . udgīrṇe puruṣo bhavati . jīvedvarṣa-
śataṃ striyaḥ sarve janāśca vaśyā bhavanti . gṛdhraśiraḥ samā-
dāya kṛṣṇacaturdaśyāṃ kṛṣṇamṛttikāyāṃ nikṣipet laśunavī-
jāni vāpayet yadā phalaṃ puṣpaṃ bhavati tadā puṣyanakṣatre
puṣpaṃ gṛhītvā añjanena saha kapilāghṛtena kajjalaṃ pātayet
cakṣurañjanīyaṃ yāvat tāvat yojanaśataṃ paśyati medinyāṃ,
divā nakṣatrāṇyapi paśyati . evaṃ uṣṭragarddabhamahi-
ṣādīnāṃ vṛhajjīvānāṃ śirasi yat yatvījaṃ yasya
śirami vāpayet yadā puṣpitaḥ phalito bhavati tadā yasya
vījāni mukhe nikṣipyante sa jīvo bhavati nātra sandehaḥ .
mātulaṅgasya mūlantu dhustūravījakena ca . palāṇḍu
puṣpamādāya sūkṣmacūrṇantu kārayet . yo'sya gandhaṃ
samāghrāti sa ca snehena paśyati . dundubhiṃ paṭahāṃścaiva
śaṅkhāṃścaiva tu lepayet . eṣa bhūtopasṛṣṭānāṃ kumārīṇāṃ
gṛheṣu ca . bhūpatiṃ sevamānānāṃ tathā tatkarmma-
jīvinām . na cāgnirdahyate veśma yatraiṣa so'gado
bhavet . pārāvatasya hṛdayaṃ cakṣurjihvā ca śoṇitam .
añjanaṃ rocanāyugmaṃ vanitāvaśakṛt param . kapālaṃ mānuṣaṃ
gṛhya kanakasya phalāni ca . karpūraṃ madhusaṃyuktaṃ nighṛyya ti-
lakena ca . nārī vā puruṣo'nena vaśyo bhavati nityaśaḥ .
eṣa kāpāliko yogo vaśiṣṭhasya śubhaṃ matam . narajihvāṃ
samuddhṛtya sūkṣmacūrṇantu kārayet . jalena ca suśītena
dāpayettadvicakṣaṇaḥ . pāne phale ca puṣpe ca bhakṣye bhojye
ca dāpayet . prajāpatikulodbhūtā yadi sākṣādarundhatī
sāpi raktā priyaṃ yāti nānyaṃ puruṣamicchati . haritālaṃ
śmaśāne kṛṣṇacaturdaśyāṃ kṣiptvā kuṣṭhavimiśraṃ grāhyam
avaśyaṃ vaśībhavet sa naraḥ . naratailaṃ pretāmbaravarttikaṃ kṛtvā
pātrerātrau prajvālyārkavṛkṣaskandhe kajjvalaṃ kṛtvā cakṣuṣī
abhyañjet yaṃ paśyati sa vaśyo bhavati . karṇadantamalaṃ
lālā svadehākṣimalatrayam . nāsikodbhavaraktañca cūrṇame-
tadvalāyutam . etat sarvaṃ samuddhṛtya guṭikāṃ kārayedbudhaḥ .
pānabhojanake deyaṃ vaśīkaraṇamuttamam . kākajihvā
vacā kuṣṭhamātmano rudhiraṃ striyaḥ . tadbhāttadannaṃ ka-
ñjiṣṭhā tagaraṃ gaurasarṣapāḥ . śivanirmālyasaṃyuktaṃ samabhā-
gāni kārayet . bhojye pāne'thavā deyaṃ strīṇāntu
vaśakārakam . nityaṃ puruṣamicchantīmṛtamapyanugacchati .
kṛṣṇasarpasyāṅgulapramāṇaṃ śiraśchittvāsyāsyaṃ sarṣapādibhiḥ .
pūrayitvā chāyāśuṣakaṃ śoṣayet . parataḥ sarṣapān grāha-
yitvā tāni yasmai dīyate sa baśyo bhavati . pūgīphalaṃ
gilitvā'pānamārgeṇa nirgataṃ saṃgṛhya dhustūrarasāntaritaṃ
kṛtvā sapta dināni pūjayet . punaḥ kuṅkumacandanairadhi-
vāsya yasmai dīyate sa vaśyo bhavati . dardurayugmaṃ gṛhītvā
taddhūmena dāhayet . tadbhasma saha pānena vaśyakṛt paramo
mataḥ . ajagandhasya pattrāṇi vacāṃ kuṣṭhena bhāvayet .
śmaśānabhasmasaṃyuktaṃ cūrṇañcettriṣu durlabham . anenaiva ta
cūrṇena yojayet trīṃśca pādapān . puṣpitaṃ phalitaṃ dṛṣṭvā
cūrṇaṃ vṛkṣādvilagnayet . tat kṣaṇāt phalate vṛkṣo naranā-
roṣu kā kathā . jihvāmūle saptarātraṃ saindhavenāpi miśri-
tam . dadāti yasya pāneṣu so'pi vaśyo bhavet kṣaṇāt .
gopitaṃ saindhavañcaiva vṛhatīphalameva ca . lepyametat prayoktavyaṃ
naranārīvaśaṅkaram . udgātuḥ pakṣamalina ātmano
rudhirānvitam . strīpuṃsayoḥ pradātavyaṃ vaśīkaraṇamuttamam .
śvetārkaṃ rocanāyuktamātmamūtreṇa peṣayet . lalāṭe tilakaṃ
kṛtvā trailokyaṃ kṣobhayet kṣaṇāt . dṛṣṭamātreṇa
tenaiva sarvo bhavati kiṅkaraḥ . śvetārkaṃ candanenaiva
rañjayet saha lepayet . dīyate kasya cidvāpi paścāt
dāso bhaviṣyati . madhūkaṃ saha tailena sārṣapeṇa tu peṣa-
yet . etena pāṇimabhyajya bhartrā sā sahitā svapet .
saṃvṛtte saithunībhāve patirdāso bhaviṣyati” . “yāni kāni
ca vījānyaṅkolatailena melayet . saphalo jāyate
vṛkṣaḥ siddhiyoga udāhṛtaḥ . śavamukhe vindumātraṃ
tattailaṃ niḥkṣiped yadi . ekayāmaṃ bhavet jīvo nā-
nyathā śaṅkaroditam . śigruvījasthitaṃ tailaṃ pārāvata
purīṣakam . varāhasya vasāyuktaṃ gṛhītvā ca samaṃ samam .
gardabhasya vasāyuktaṃ haritālaṃ manaḥśilām . ebhistu
tilakaṃ kṛtvā yathā laṅkeśvaronṛpaḥ . ulluviṣṭāṃ gṛhītvā
tveraṇḍatailena peṣayet . yasyāṅge nikṣipet vindu sakṣipto
jāyate dhruvam . sarpadantaṃ gṛhītvā tu kṛṣṇavṛścikakaṇṭa-
kam . kṛkalāraktasaṃyuktaṃ sūkṣmacūrṇantu kārayet .
yasyāṅge nikṣipeccūrṇaṃ sadyo yāti yamālayam . sindūraṃ
gandhakaṃ tālaṃ samaṃ piṣṭvā manaḥśilām . talliptavastraṃ śirasi
agnivat dṛśyate ghruvam . arkakṣīraṃ vaṭakṣīraṃ kṣīraṃ ḍumbarasa-
mbhavam . gṛhītvā pātrake lipte jalapūrṇaṃ karoti ca .
dugdhaṃ tatra bhavet sadyo mahākautukakautukam . aṅkolataila-
liptāṅgo dṛśyate rākṣasākṛtiḥ . palāyante narāḥ sarve
paśupakṣigajā hayāḥ . aṅkolasya tu tailena dīpaṃ prajvā-
layennaraḥ . rātrau paśyati bhūtāni khecarāṇi mahītale .
budhe vā śanivāre vā kṛkalāṃ grāhya yatnataḥ . śatrurmūtrayate
yatra kṛkalāṃ tatra niḥkṣipet . nikhanedbhūmimadhyeṣu uddhṛte
ca punaḥ sukhī . napuṃsakaṃbhavet satyaṃ nānyathā śaṅkaroditam .
gandhakaṃ haritālañca gomūtrañca viṣaṃ tathā . sūkṣmacūrṇa-
mayaṃ kṛtvā kiñcidvahniṃ viniḥkṣipet . vighnāḥ sarvve
palāyante yathā yuddheṣu kātarāḥ” dattātreya tantre 11 pa0
Index to the Names in the Mahābhārata
☞
p. 341, col. 2.
Indrajāla, a celestial weapon. § 512 (Ghoṣayātrāp.): III,
245, 14995 (Sthūlā (B. °ṇā-) karṇendrajālañ ca, employed
by Arjuna).—§ 571 (Ulūkadūtāgamanap.): V, 160, 5461
(?, “conjuror's tricks,” PCR.), 5525 (?, do.); 161, 5570
(?, do.).—§ 580 (Bhīṣmavadhap.): VI, 5913, 2633 (niha-
tendrajālāḥ).—§ 608 (Karṇap.): VIII, 60ααα, 2998
(Sthūṇākarṇendrajālena); 64, 3238.—§ 785 (Anugītāp.):
XIV, 77, 2251 (°pratimaṃ bāṇajālaṃ). Cf. Aindra.
Aufrecht’s Catalogus Catalogorum
☞
vol. 1,
p. 59, col. 1.
indrajāla sorcery. Rādh 25.
--by Nityanātha. K. 38. Oudh IX, 28.
Mahābhārata Cultural Index
☞
p. 93, col. 1.
Indrajāla nt.: Name of a missile.
(1) One of the missiles used by Arjuna
against the Gandharvas accompanying Citra-
sena; they were burnt by these arrows 3.
234. 17-18; (2) one of the astras used
by Dhṛtarāṣṭra's sons against Yudhiṣṭhira for
covering him up with arrows 8. 43. 21 [In
both these references Indrajāla is mentioned
with Sthūṇākarṇa]; (3) Arjuna released
shower of arrows against the Sindhu warriors;
the arrows formed a net which looked like the
one produced by the Indrajāla weapon (? or
which looked like the effect of some magic ?
tad indrajālapratimaṃ bāṇajālam amitrahā/
vyasṛjat) 14. 76. 31.
Tāntrikābhidhānakośa
☞
vol. 1,
p. 216.