• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • indrajāla

    See also indrajālam, indrajālaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 132.
    indrajāla n. (-laṃ)

    1 Conjuring, juggling.

    2 Deception, cheating.

    3 Trick or stratagem in war.

    E. indra an organ of sense, and jāla a net.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 107, col. 1.
    indra-jāla (laṃ) 1. n. Deception, trick.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 74.
    indrajālá n. Indra's net; a cert. mystic weapon; juggling, magic.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 166, col. 2.
    indra—jālá n. the net of Indra, AV. viii, 8, 8
    ☞ p. 166, col. 2.
    a weapon employed by Arjuna, MBh.
    ☞ p. 166, col. 2.
    sham, illusion, delusion, magic, sorcery, juggle
    ☞ p. 166, col. 2.
    the art of magic &c., Kathās.; Ratnāv.; Prab.; Vedāntas.; Sāh. &c.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 108, col. 1.
    indrajāla

    n. (-laṃ)

    1. Conjuring, juggling.

    2. Deception, cheating.

    3.
    Trick or stratagem in war.

    E. indra an organ of sense, and jāla a net.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 805.
    indrajālá (i° + jā°) n.

    1) Indra's Netz: àyaṃ lòko jālâmāsīcchàkrasyâ mahàto màhān . tenā̀hamîndrajā̀lenā̀mūntamâsā̀bhi dâdhāmì sarvā̂n AV. 8, 8, 8. eine Waffe, die Arjuna anwendet MBH. 3, 14995.

    — 2) Zauber H. 738. 926. taṃ ca dohadametasyā devyā yaugaṃdharāyaṇaḥ . mantrayantrendrajālādiprayogaiḥ samapūrayat .. KATHĀS. 22, 12. tadvidhātrā mama dhruvam . kenāpi kāraṇenedamindrajālaṃ vitanyate .. 26, 82. PRAB. 112, 3. VEDĀNTAS. 27, 14. SĀH. D. 77, 19. 169, 7. Verz. d. B. H. 191. No. 904.

    ☞ vol. 5, p. 1142.
    indrajāla

    2) Spr. 4170. Verz. d. Oxf. H. 354,b,1. °vidyā 109,a,19. °jña Gaukler VARĀH. BṚH. S. 16, 19.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 205, col. 1.
    indrajāla n.

    — 1) Indra's Netz.

    — 2) eine best. mythische Waffe Arjuna's.

    — 3) Blendwerk , Zauber 288,2. 322,17. 326,21. °jña m. Zauberer , Gaukler. °vidyā f. Zauberkunde.

    — 4) Titel eines Werkes über Zauberei.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 50, col. 1.
    indrajālá n. Indra's Natz, eine bes. mystische Waffe, Blendwerk, Zauber.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 105, col. 2.
    indrajālá , so zu akzentuieren.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 943, col. 2.
    indrajāla na0 indreṇa kauśalādyaiśvaryyeṇa jālaṃ draṣṭurnetrāvaraṇaṃ
    yathāsthitavastudarśanākṣamatvasādhanāt, indrasya parameśvarasya
    jālaṃ bhāyeva vā . mantrauṣadhādinā anyathāsthitasya
    vastuno'nyathātvena darśanasādhane (kuhaka) (vājī) 1 padārthe
    2 māyārūpe jāle ca . “ataeva mahānto'syāḥ pravadantī-
    drajālatām . etasmāt kimivendrajālamaparaṃ yadgarbhavāsasthitaṃ
    retaśceta tihasta mastakapadaprodbhūtanānāṅkuram . paryyāyeṇa śi-
    śutvayauvanajarāveśairanekairvṛtaṃ paśyatyatti śṛṇoti jighrati tathā
    gacchatyathāgaccha . dehavadvaṭadhānāmau suvicāryyāvalokya
    tām . kva dhānāḥ kva ca vā vṛkṣatmāmānmāyeti niścin”
    pa0 da0 “sthūṇākaṇandrajālañca saurañcāpi tathārjjunaḥ .
    āgneyañcāpi saumyañca sasarja kurudanandanaḥ” bhā0
    va0 274 a0 . indreṇa indrakṛtena yogaviśeṣeṇa jālam .
    3 kṣadropāyabhede ca . indrajālañca dravyaviśeṣasaṃyogena
    addhutavastudarśakavyāpāraḥ (kimaṣṭari) iti saṃlaṇḍabhāṣā
    prasiddhaḥ mantradravyaviśeṣeṇa vastuno'nyathā karaṇavva .
    taccadattātreyatantre mantraviśeṣasādhyam vistaraṇābhihitam .
    indrajālatanye tu oṣadhiviśe ṇa tathācaraṇaṃ yaduktaṃ
    tatodiṅmātraṃ pradarśyate . “athātaḥ saṃpravakṣyāmi cendra-
    jālamanuttamam” ityupakramya
    “athātaḥ saṃpravakṣyāmi oṣadhīnāṃ vidhiṃ vare! yena vijñā-
    namātreṇa sarvvasiddhirbhaviṣyati . mahākālasya vījāni prastha-
    mekaṃsamāharet . dhātrīrasena deveśi! sapta vārān vibhāva-
    yeta . karttavyā guṭikā tāṃ ta svenikṣipya pārvvati!
    acireṇaiva kālena svayaṃ pārāvato bhavet . athātaḥ saṃprava-
    kṣyāmi śṛṇa tvaṃ mama vallabhe! . chāgasya śīrṣaṃ saṅgṛhya
    tatra kṛṣṇamṛttiva rayitka pubardhastaravīgani vāpayet
    yatkāle tāni puṣpitāni bhavanti tadā yasyopāra
    nikṣipet sa chāgo bhavati . mayūraśīrṣamādāyakṛṣṇa-
    caturdaśyāṃ mṛttikāṃ pūrayet śaṇavījāni vāpayet
    yadā phalitaḥ puṣpito bhavati tadā śaṇavījāni
    grīṃvāyāṃ bandhayet mayūro bhavati . kṛṣṇacaturdaśyāṃ
    mayūraśīrṣamādāya kṛṣṇamṛttikāṃ pūrayet kārpāsavījā-
    ni vāpayet tadā phalitāḥ puṣpitā bhavanti puṣpaphale saṃ-
    gṛhya samastaṃ peṣayitvā aṅgaṃ vilipya pānīyamadhye praviśya
    yadā jale tiṣṭhati tadā mayūro bhavati . kṛṣṇakākaśīrṣamā-
    dāya kākamācīvījāni vāpayet yadā phalitā puṣpitā
    bhavati tatphalaṃ saṃgṛhya mukhe prakṣipya kāko bhavati . kāka
    iva gacchati mahyāmudgīrṇe mokṣaḥ . pāravataśīrṣamādāya
    kṛṣṇamṛttikāṃ pūrayitvā tilavījāni vāpayet kṣīroda-
    kena secanīyaṃ yadā puṣpito bhavati tadā mukhe saṃsthā-
    pya antarhito bhavati . teṣāṃ phalānāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tena
    cūrṇena yaṃ spṛśati sa kiṅkaro bhavati . sarvvasvaṃ dadāti .
    tāni tilāni saṃgṛhya netrāñjanena saha piṣṭvā kapilā-
    dugdhena guṭikāṃ kārayet saptarātraṃ pācayet tāṃ guṭikāṃ
    mukhe nikṣipya antarhito bhavati devairapi na dṛśyate manu-
    ṣyāṇāṃ kā kathā . udgīrṇe puruṣo bhavati . jīvedvarṣa-
    śataṃ striyaḥ sarve janāśca vaśyā bhavanti . gṛdhraśiraḥ samā-
    dāya kṛṣṇacaturdaśyāṃ kṛṣṇamṛttikāyāṃ nikṣipet laśunavī-
    jāni vāpayet yadā phalaṃ puṣpaṃ bhavati tadā puṣyanakṣatre
    puṣpaṃ gṛhītvā añjanena saha kapilāghṛtena kajjalaṃ pātayet
    cakṣurañjanīyaṃ yāvat tāvat yojanaśataṃ paśyati medinyāṃ,
    divā nakṣatrāṇyapi paśyati . evaṃ uṣṭragarddabhamahi-
    ṣādīnāṃ vṛhajjīvānāṃ śirasi yat yatvījaṃ yasya
    śirami vāpayet yadā puṣpitaḥ phalito bhavati tadā yasya
    vījāni mukhe nikṣipyante sa jīvo bhavati nātra sandehaḥ .
    mātulaṅgasya mūlantu dhustūravījakena ca . palāṇḍu
    puṣpamādāya sūkṣmacūrṇantu kārayet . yo'sya gandhaṃ
    samāghrāti sa ca snehena paśyati . dundubhiṃ paṭahāṃścaiva
    śaṅkhāṃścaiva tu lepayet . eṣa bhūtopasṛṣṭānāṃ kumārīṇāṃ
    gṛheṣu ca . bhūpatiṃ sevamānānāṃ tathā tatkarmma-
    jīvinām . na cāgnirdahyate veśma yatraiṣa so'gado
    bhavet . pārāvatasya hṛdayaṃ cakṣurjihvā ca śoṇitam .
    añjanaṃ rocanāyugmaṃ vanitāvaśakṛt param . kapālaṃ mānuṣaṃ
    gṛhya kanakasya phalāni ca . karpūraṃ madhusaṃyuktaṃ nighṛyya ti-
    lakena ca . nārī vā puruṣo'nena vaśyo bhavati nityaśaḥ .
    eṣa kāpāliko yogo vaśiṣṭhasya śubhaṃ matam . narajihvāṃ
    samuddhṛtya sūkṣmacūrṇantu kārayet . jalena ca suśītena
    dāpayettadvicakṣaṇaḥ . pāne phale ca puṣpe ca bhakṣye bhojye
    ca dāpayet . prajāpatikulodbhūtā yadi sākṣādarundhatī
    sāpi raktā priyaṃ yāti nānyaṃ puruṣamicchati . haritālaṃ
    śmaśāne kṛṣṇacaturdaśyāṃ kṣiptvā kuṣṭhavimiśraṃ grāhyam
    avaśyaṃ vaśībhavet sa naraḥ . naratailaṃ pretāmbaravarttikaṃ kṛtvā
    pātrerātrau prajvālyārkavṛkṣaskandhe kajjvalaṃ kṛtvā cakṣuṣī
    abhyañjet yaṃ paśyati sa vaśyo bhavati . karṇadantamalaṃ
    lālā svadehākṣimalatrayam . nāsikodbhavaraktañca cūrṇame-
    tadvalāyutam . etat sarvaṃ samuddhṛtya guṭikāṃ kārayedbudhaḥ .
    pānabhojanake deyaṃ vaśīkaraṇamuttamam . kākajihvā
    vacā kuṣṭhamātmano rudhiraṃ striyaḥ . tadbhāttadannaṃ ka-
    ñjiṣṭhā tagaraṃ gaurasarṣapāḥ . śivanirmālyasaṃyuktaṃ samabhā-
    gāni kārayet . bhojye pāne'thavā deyaṃ strīṇāntu
    vaśakārakam . nityaṃ puruṣamicchantīmṛtamapyanugacchati .
    kṛṣṇasarpasyāṅgulapramāṇaṃ śiraśchittvāsyāsyaṃ sarṣapādibhiḥ .
    pūrayitvā chāyāśuṣakaṃ śoṣayet . parataḥ sarṣapān grāha-
    yitvā tāni yasmai dīyate sa baśyo bhavati . pūgīphalaṃ
    gilitvā'pānamārgeṇa nirgataṃ saṃgṛhya dhustūrarasāntaritaṃ
    kṛtvā sapta dināni pūjayet . punaḥ kuṅkumacandanairadhi-
    vāsya yasmai dīyate sa vaśyo bhavati . dardurayugmaṃ gṛhītvā
    taddhūmena dāhayet . tadbhasma saha pānena vaśyakṛt paramo
    mataḥ . ajagandhasya pattrāṇi vacāṃ kuṣṭhena bhāvayet .
    śmaśānabhasmasaṃyuktaṃ cūrṇañcettriṣu durlabham . anenaiva ta
    cūrṇena yojayet trīṃśca pādapān . puṣpitaṃ phalitaṃ dṛṣṭvā
    cūrṇaṃ vṛkṣādvilagnayet . tat kṣaṇāt phalate vṛkṣo naranā-
    roṣu kā kathā . jihvāmūle saptarātraṃ saindhavenāpi miśri-
    tam . dadāti yasya pāneṣu so'pi vaśyo bhavet kṣaṇāt .
    gopitaṃ saindhavañcaiva vṛhatīphalameva ca . lepyametat prayoktavyaṃ
    naranārīvaśaṅkaram . udgātuḥ pakṣamalina ātmano
    rudhirānvitam . strīpuṃsayoḥ pradātavyaṃ vaśīkaraṇamuttamam .
    śvetārkaṃ rocanāyuktamātmamūtreṇa peṣayet . lalāṭe tilakaṃ
    kṛtvā trailokyaṃ kṣobhayet kṣaṇāt . dṛṣṭamātreṇa
    tenaiva sarvo bhavati kiṅkaraḥ . śvetārkaṃ candanenaiva
    rañjayet saha lepayet . dīyate kasya cidvāpi paścāt
    dāso bhaviṣyati . madhūkaṃ saha tailena sārṣapeṇa tu peṣa-
    yet . etena pāṇimabhyajya bhartrā sā sahitā svapet .
    saṃvṛtte saithunībhāve patirdāso bhaviṣyati” . “yāni kāni
    ca vījānyaṅkolatailena melayet . saphalo jāyate
    vṛkṣaḥ siddhiyoga udāhṛtaḥ . śavamukhe vindumātraṃ
    tattailaṃ niḥkṣiped yadi . ekayāmaṃ bhavet jīvo nā-
    nyathā śaṅkaroditam . śigruvījasthitaṃ tailaṃ pārāvata
    purīṣakam . varāhasya vasāyuktaṃ gṛhītvā ca samaṃ samam .
    gardabhasya vasāyuktaṃ haritālaṃ manaḥśilām . ebhistu
    tilakaṃ kṛtvā yathā laṅkeśvaronṛpaḥ . ulluviṣṭāṃ gṛhītvā
    tveraṇḍatailena peṣayet . yasyāṅge nikṣipet vindu sakṣipto
    jāyate dhruvam . sarpadantaṃ gṛhītvā tu kṛṣṇavṛścikakaṇṭa-
    kam . kṛkalāraktasaṃyuktaṃ sūkṣmacūrṇantu kārayet .
    yasyāṅge nikṣipeccūrṇaṃ sadyo yāti yamālayam . sindūraṃ
    gandhakaṃ tālaṃ samaṃ piṣṭvā manaḥśilām . talliptavastraṃ śirasi
    agnivat dṛśyate ghruvam . arkakṣīraṃ vaṭakṣīraṃ kṣīraṃ ḍumbarasa-
    mbhavam . gṛhītvā pātrake lipte jalapūrṇaṃ karoti ca .
    dugdhaṃ tatra bhavet sadyo mahākautukakautukam . aṅkolataila-
    liptāṅgo dṛśyate rākṣasākṛtiḥ . palāyante narāḥ sarve
    paśupakṣigajā hayāḥ . aṅkolasya tu tailena dīpaṃ prajvā-
    layennaraḥ . rātrau paśyati bhūtāni khecarāṇi mahītale .
    budhe vā śanivāre vā kṛkalāṃ grāhya yatnataḥ . śatrurmūtrayate
    yatra kṛkalāṃ tatra niḥkṣipet . nikhanedbhūmimadhyeṣu uddhṛte
    ca punaḥ sukhī . napuṃsakaṃbhavet satyaṃ nānyathā śaṅkaroditam .
    gandhakaṃ haritālañca gomūtrañca viṣaṃ tathā . sūkṣmacūrṇa-
    mayaṃ kṛtvā kiñcidvahniṃ viniḥkṣipet . vighnāḥ sarvve
    palāyante yathā yuddheṣu kātarāḥ” dattātreya tantre 11 pa0

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 341, col. 2.
    Indrajāla, a celestial weapon. § 512 (Ghoṣayātrāp.): III,

    245, 14995 (Sthūlā (B. °ṇā-) karṇendrajālañ ca, employed

    by Arjuna).—§ 571 (Ulūkadūtāgamanap.): V, 160, 5461

    (?, “conjuror's tricks,” PCR.), 5525 (?, do.); 161, 5570

    (?, do.).—§ 580 (Bhīṣmavadhap.): VI, 5913, 2633 (niha-

    tendrajālāḥ).—§ 608 (Karṇap.): VIII, 60ααα, 2998

    (Sthūṇākarṇendrajālena); 64, 3238.—§ 785 (Anugītāp.):

    XIV, 77, 2251 (°pratimaṃ bāṇajālaṃ). Cf. Aindra.

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 1, p. 59, col. 1.
    indrajāla sorcery. Rādh 25.

    --by Nityanātha. K. 38. Oudh IX, 28.

    Mahābhārata Cultural Index

    ☞ p. 93, col. 1.
    Indrajāla nt.: Name of a missile.

    (1) One of the missiles used by Arjuna

    against the Gandharvas accompanying Citra-

    sena; they were burnt by these arrows 3.

    234. 17-18; (2) one of the astras used

    by Dhṛtarāṣṭra's sons against Yudhiṣṭhira for

    covering him up with arrows 8. 43. 21 [In

    both these references Indrajāla is mentioned

    with Sthūṇākarṇa]; (3) Arjuna released

    shower of arrows against the Sindhu warriors;

    the arrows formed a net which looked like the

    one produced by the Indrajāla weapon (? or

    which looked like the effect of some magic ?

    tad indrajālapratimaṃ bāṇajālam amitrahā/

    vyasṛjat) 14. 76. 31.

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 216.