Blog
Sanskrit
About
indradhvaja
Sanskrit-English
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 166, col. 3 .
indra—dhvaja m. Indra's banner,
VarBṛS.
☞
p. 166, col. 3 .
☞
p. 166, col. 3 .
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 806 .
indradhvaja (
i° + dhva° ) m. N. pr. eines Tathāgata
BURN. Lot. de la b. l. 113. eines Nāga
VYUTP. 87,b.
☞
vol. 5,
p. 1142 .
indradhvaja m. Indra's
Banner VARĀH. BṚH. S. 43, 51. 48, 78. 59, 14.
°dhvajocchrāya 60, 12. 97, 8.
°saṃpad Titel des 43ten Adhyāya in
VARĀH. BṚH. S. — Vgl. indraketu .
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 205, col. 2 .
indradhvaja m.
— 1) Indra's Banner.
— 2) N.pr.
— a) eines Buddha.
— b) *eines Schlangendämons.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 105, col. 2 .
indradhvaja m. °Name eines Opfers, S II, 212, 1 v.u. (Ko.).
Vācaspatyam
☞
p. 946, col. 2 .
indradhvaja pu0 indrasya tatsantoṣārthodhvajaḥ . bhādraśukla dvādaśyāṃ svarājye vṛṣṭyādiśasyavṛddhyarthaṃ tatprītaye rājñā kriyamāṇe dhvaje tadutpattitatkaraṇaprakārādi darśitaṃ vṛhatsaṃhitāyāṃ yathā “brahmāṇabhūcuramarā bhagavañchaktāḥ sma nāsurān samare . prati- yodhayitumatastvāṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ samupayātāḥ . devānuvāca bhagavān kṣīrode keśavaḥ sa vaḥ ketum . yaṃ dāsyati taṃ dṛṣṭvā nājau sthāsyanti vo daityāḥ . labdhavarāḥ kṣīrodaṃ gatvā te tuṣṭuvuḥ surāḥ sendrāḥ . śrīvatsāṅkaṃ kaustubha- maṇikiraṇodbhāsitoraskam . śrīpatimacintyamasamaṃ sama- ntataḥ yarvadehināṃ sūkṣmam . paramātmānamanādiṃ viṣṇu- mavijñātaparyantam . taiḥ saṃstutaḥ sa devastutoṣa nārāyaṇo dadau caiṣām . dhvajamasurasurabadhūmukhakamalavanatuṣāratīkṣṇāṃ- śum . taṃ viṣṇutejobhavamaṣṭacakre rathe sthitaṃ bhāsvati ratnacitre . dedīpyamānaṃ śaradīva sūryyaṃ dhvajaṃ samāsādya mumoda śakraḥ . sakiṅkaṇījālapariskṛtena srakchatraghaṇṭāpi- ṭakānvitena . samucchritenāmararāḍ dhvajena ninye vināśaṃ samare 'risainyam . uparicarasyāmarapo vasordadau cedipasya veṇumayīm . yaṣṭiṃ tāṃ sa narendro vidhivatsampūjayāmāsa . prīto mahena maghavān prāhaivaṃ ye nṛpāḥ kariṣyanti . vasubalahemavantaste bhuvi siddhājñā bhaviṣyanti . muditāḥ prajāśca teṣāṃ bhayarogavivarjitāḥ prabhūtānnāḥ . dhvaja eva cābhidhāsyati jagati nimittaiḥ phalaṃ sadasat . pūjā tasya narendrairbahuvṛddhijayārthibhiryathā pūrvam . śakrājñayā prayuktā tāmāgamataḥ pravakṣyāmi . tasya bivānaṃ śubhakaraṇadivasa- nakṣatramaṅgalamūhūrtaiḥ . prāsthānikairvanamiyāddaivajñaḥ sūtra- dhāraśca . udyānadevatālayapitṛvanavalmīkamārgacitijātāḥ . kubjordhvaśuṣkakaṇṭakivallīvandākayuktāśca . bahuvihagālaya- kaṭhorapavanānalapīḍitāśca ye taravaḥ . ye ca syuḥ strīsañjñā na te śubhāḥ śakraketvarthe . śreṣṭho'rjjuno'śvakarṇaḥ priyaka- ghavodumyarāśca pañcaite . eteṣāmanyatamaṃ praśastamathavā'maraṃ vṛkṣam . naurāsitakṣitibhavaṃ sampūjya yathāvidhi dvijaḥ pūrvvam . vijane sametya rātrau spṛṣṭvā brūyādimaṃ mantram . “yānīha vṛkṣe bhūtāni tebhyaḥ svasti namo'stu vaḥ . upa- hāraṃ gṛhītvemaṃ kriyatāṃ vāsaparyyayaḥ . pārthivastvāṃ varayate svasti te'stu nagottama! . dhvajārthaṃ devarājasya pūjeyaṃ pratigṛhyatām ” . chindyāt prabhātasamaye dṛkṣamudakprāṅmukho 'pivā bhūtvā . paraśorjarjaraśabdo neṣṭaḥ snigdho ghanaśca hitaḥ . nṛpajayadamavidhvastaṃ patanamanākuñcita ca pūrvvo- dak . avilagnaṃ cānyatarau viparītamatastyajetpatitam . chittvāgre caturaṅgulamaṣṭau mūle jale kṣipedyaṣṭim . uddhṛtya puradvāraṃ śakaṭena nayenmanuṣyairvā . arabhaṅge balabhedo nemyā nāśo balasya vijñeyaḥ . arthakṣayo'kṣabhaṅge tathāṇimaṅge ca vardhakinaḥ . bhādrapadaśuklapakṣasyāṣṭamyāṃ nāgarairvṛto rājā . daivajñasacivakañcukiviprapramukhaiḥ suveṣadharaiḥ . ahatāmbara- saṃvītāṃ yaṣṭiṃ paurandarīṃ puraṃ pauraiḥ . sraggandhadhūpayuktāṃ praveśayecchraṅkhatūryaravaiḥ . rucirapatākātoraṇavanamālālaṅkṛtaṃ prahṛṣṭajanam . sammārjitārcitapathaṃ suveṣagaṇikājanā- kīrṇam . abhyarcitāpaṇagṛhaṃ prabhūtapuṇyāhavedanirghoṣam . naṭanatakageyajñairākīrṇacatuṣpathaṃ nagaram . tatra patākāḥ śvetā vijayāya bhavanti rogadāḥ pītāḥ . jayadāśca citrarūpā raktāḥ śastraprakopāya . yaṣṭhiṃ praveśantīṃ nipātayanto bhayāya nāgādyāḥ . bālānāṃ talaśabde saṅgrāmaḥ sattvayuddhe bā . santakṣya punastakṣā vidhivadyaṣṭiṃ praropayedyantre . jāgara- mekādaśyāṃ nareśvaraḥ kārayeccāsyāḥ . sitavastroṣṇīṣadharaḥ purohitaḥ śākravaiṣṇavairmantraiḥ . juhuyādagniṃ sāṃvatsaro nimittāni mṛhṇīyāt . iṣṭodravyākāraḥ surabhiḥ snigdho ghanī'nalo'cirṣmān . śubhakṛdato'nyo neṣṭo yātrāyāṃ vistaro'bhihitaḥ . svāhāvasānasamaye svayamujjvalārciḥ snigdhaḥ pradakṣiṇaśikho hutabhug nṛpasya . gaṅgādivākara- sutājalacāruhārāṃ dhātrīṃ samudrarasanāṃ vaśagāṃ karoti . cāmīkarāśokakuraṇṭakāṇḍavaidūryanīlotpalasannibhe'gnau na . vidhvāntamantarbhavane'vakāśaṃ karoti ratnāṃśuhataṃ nṛpasya . yeṣāṃ rathaughārṇavamedhadantināṃ saṃmasvanāṃ'gniryadivāpi dundurbhaḥ . teṣāṃ madāndhebhaghaṭāvighaṭṭitā bhavanti yāne timiropamā diśaḥḥ . dhvajakumbhahayebhabhūbhṛtāmanurūpe vaśameti mūbhṛtām . udayāstadharādharādharā himavadvindhyapayodharā dharā . dvirada- madamahīsarojalājairghṛtamadhunā ca hutāśane sagandhe . praṇata- nṛpaśiromaṇiprabhābhirbhavati puraśchuriteva bhūrnṛpasya . uktaṃ yaduttiṣṭhati śakraketau śubhāśumaṃ saptamarīcirūpaiḥ . tajjanmayajñagrahaśāntiyātrāvivāhakāleṣvapi cintanīyam . guḍapūpapāyasādyairviprānabhyarcyadakṣiṇābhiśca . śravaṇena dvāda- syām upoṣyā'nyatra vā śravaṇāt . śakrakumāryyaḥ kāryāḥ prāha manuḥ sapta pañca vā tañjñaiḥ . nandopananda- sañjñaiḥ pādenārdhena cocchrāyān . ṣoḍaśabhāgābhyadhike jayavijaye dve vasundhare cānye . adhikā śakrajanitrī madhye 'ṣṭāṃśena caitāsām . prītaiḥ kṛtāni vibudhairyāni purā bhūṣaṇāni suraketoḥ . tāni krameṇa dadyāt piṭakāni vicitrarūpāṇi . raktāśokanikāśaṃ caturasraṃ viśvakarmmaṇā prathamam . rasanā svayambhuvā śaṅkareṇa cānekavarṇadharī! aṣṭāśri nīlaraktaṃ tṛtīyamindreṇa bhūṣaṇaṃ dattam . asitaṃ yamaścaturthaṃ masūrakaṃ kāntimadayacchat . mañjiṣṭhābhaṃ varuṇaḥ ṣaḍaśri tatpañcamaṃ jalorminibham . māyūraṃ keyūraṃ ṣaṣṭhaṃ vāyu- rjaladanīlam . skandaḥ svaṃ keyūraṃ saptamamadadaddhvajāya bahu- citram . aṣṭamamanalajvālāsaṅkāśaṃ havyabhugdattam . vaidūrya- sadṛśamindurnavam graiveyakaṃ dadāvanyat . rathacakrābhaṃ daśamaṃ sūryastvaṣṭā prabhācayairyuktam . ekādaśamudvaṃśaṃ viśve devāḥ saroja- saṅkāśam . dvādaśamapi ca nivaśaṃ munayo nīlotpalābhāsam . kiñcidghvajordhvanirgatamupari viśālaṃ trayodaśaṃ ketoḥ . śirasi vṛhaspatiśukrau lākṣārasasannibhaṃ dadatuḥ . yadya- dyena vinirmitamamareṇa vibhūṣaṇaṃ dhvajasyārthe . tattattarddaivatyaṃ vijñātavyaṃ vipaścidbhiḥ . dhvajaparimāṇatryaṃśaḥ paridhiḥ prathamasya bhavati piṭakasya . parataḥ prathamātprathamādaṣṭāṃ- śāṣṭāṃśahīnāni . kuryādahani caturthe pūraṇamindradhvajasya śāstrajñaḥ . manunā cāgamagotān mantrānetān paṭhenniyataḥ . “harārkavaivasvataśakrasomairdhaneśavaiśvānarapāśabhṛdbhiḥ . maharṣi- siddhaiḥ sadigapsarobhiḥ śukrāṅgiraḥskandamarudgaṇaiśca . yathā tvamūrjaskara . naikarūpaiḥ samarcitastvābharaṇairudāraiḥ . tatheha tānyābharaṇāni deva! śubhāni samprītamanā gṛhāṇa . ajo 'vyayaḥ śāśvata ekarūpo viṣṇurvarāhaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ . tvamantakaḥ sarvaharaḥ kṛśānuḥ sahasraśīrṣā śatamanyurīddhyaḥ . kaviṃ saptajihvaṃ trātāraṃ tvām indramavitāraṃ sureśam . śakraṃ vṛtrahaṇaṃ suṣeṇam asmākaṃ vīrā uttare bhavantu ” . prapū- raṇe cocchrayaṇe praveśe snāne tathā mālyavidhau visarge . paṭhe- dimānnṛpatiḥ sopavāso mantrāñchubhān puruhūtasya ketoḥ . chatradhvajādarśaphalārdhacandrairvicitramālākadalīkṣudaṇḍaiḥ . sa- vyālasiṃhaiḥ piṭakairgavākṣairalaṅkṛtaṃ dikṣu ca lokapālaiḥ . acchinnarajjvā dṛḍhakāṣṭhamātṛkaṃ viśliṣṭayantrārgalapādatoraṇam . utthāpayellakṣma sahasracakṣuṣaḥ sāradrumābhagnakumārikānvi- tam . aviratajanarāvaṃ bhaṅgalāśīḥpraṇāmaiḥ paṭupaṭaha- mṛdaṅgaiḥ śaṅkhabheryādibhiśca . śrutivihitavacobhiḥ pāpaṭha- dbhiśca viprairaśubharahitaśabdaṃ ketumutthāpayīta . phaladadhi- ghṛtalājākṣodrapuṣpāgrahastaiḥ praṇipatitaśirobhistuṣṭuvadbhiśca pauraiḥ . dhṛtamanimiṣabhartuḥ ketumīśaḥ prajānām ari- nagaranatāgraṃ kārayeddviḍbadhāya . nātidrutaṃ na ca vilagvi- tamaprakampyam anvastamālyapiṭakādivibhūṣaṇaṃ ca . utthāna- miṣṭamaśubhaṃ yadato 'nyayā syāt tacchāntibhirnarapateḥ śamayetpurodhāḥ . kravyādakauśikakapotakakākakaṅkaiḥ ketu- sthitairmahaduśanti bharya nṛpasya . cāṣeṇa cāpi yuvarāja- bhayaṃ vadanti śyeno vilocanabhayaṃ nipatan karoti . chatra- bhaṅgapatane nṛpamṛtyustaskarādvasu karoti nilīnam . hanti cāpyatha purohitamulkā pārthivasya mahiṣīmaśaniśca . rājño- vināśaṃ patitā patākā karotyavṛṣṭiṃ piṭakasya pātaḥ madhyāgrabhūleṣu ca ketubhaṅgo nihanti mantrikṣitipālaporān . dhūmāvṛte śikhibhayaṃ tamasā ca moho vyālaiśca bhagnapatitairna bhavantyamātyāḥ . glāyantyudakprabhṛti ca kramaśo dvijādyā bhaṅge ca varddhakibadhaḥ kathitaḥ kumāryāḥ . rajjūtsaṅga- cchedane bālapīḍā rājño mātuḥ pīḍanaṃ mātṛkāyāḥ . yadyatkuryurbālakāścāraṇā vā tattattādṛgbhāvi pāpaṃ śubhaṃ vā . dinacatuṣṭayamutthitamarcitaṃ samabhipūjya nṛpo'hani pañcame . prakṛtibhiḥ saha lakṣma visarjayed balabhidaḥ khabalā- bhivivṛddhaye . uparicaravasupravarttitaṃ nṛpatibhirapyanu santataṃ kṛtam . vidhimimamanumanya pārthivī na ripukṛtaṃ bhayamāpnuyā- diti ” dhvaja pramāṇādi ti0 ta0 kāli0 pu0 ukta yathā . “arjjuno'pyaśvakarṇaśca priyakodhavaeva ca . auḍumbaraśca pañcaite ketvarthe sattamāḥ smṛtāḥ . anye ca devadārvādyāḥ śālā- dyāstaravastathā . tañca vṛkṣaṃ tudedātrau spṛṣṭvā mantramimaṃ paṭhet ” . tudet cchedayet . “yāni vṛkṣe tu bhūtāni tebhyaḥ svasti namo'stu vaḥ . upahāraṃ gṛhītvema kriyatāṃ vā- saparyyayaḥ . pārthivastvāṃ varayate svasti te'stu nagottama! . dhvajārthaṃ devarājasya pūjeyaṃ pratigṛhyatām ” . tato'pare hni taṃ chitvā mūlamaṣṭāṅgulaṃ punaḥ . jale kṣipettadagrasya cchittvaivaṃ caturaṅgulam . tato nītvā puradvāraṃ ketuṃ ni- rmmāya tatraiva . śuklāṣṭamyāṃ bhādrapade ketuṃ vediṃ praveśa- yet . dvāviṃśaddhastamānastu adhamaḥ keturucyate . dvātriṃ- śattu tatojyāyān dvācatvāriṃśaduttamaḥ . kumāryyaḥ pañca karttavyāḥ śakrasya nṛpasattama! . śālamayyastu tāḥ sarvāstva- parāḥ śakramātṛkāḥ . ketoḥ pādapramāṇena kāryyāḥ śakra- kumārikāḥ . mātṛkārddhapramāṇāttu yantraṃ hastadvayaṃ tathā . evaṃ kṛtvā kumārīśca mātṛkā ketumeva ca . ekādaśyāṃ site pakṣe yaṣṭīnāmadhivāsanam . adhivāsya tatoyaṣṭī rgandhadvārādimantrakaiḥ . dvādaśyāṃ maṇḍalaṃ kṛtvā vāsavaṃ vistṛtātmakam . acyutaṃ pūjayitvādau śakraṃ paścāt pra- pūjayet . śakrasya pratimāṃ kuryyāt kānakīṃ dāravīṃ tathā ” kānakīṃ kanakamayīm “anyataijasabhūtāṃ vā sarvābhāve tu mṛṇma- yīm . tāṃ maṇḍalasya madhye tu pūjayitvā viśeṣataḥ . tataḥ śubhe muhūrtte tu ketumutthāparennṛpaḥ . “vajrahasta! su- rārighna! bahunetra! purandara! . kṣekārthaṃ sarvalokānāṃ pū- jeyaṃ pratigṛhyatām . ehyehisarvāmarasiddhasaṅghairabhiṣṭu- tobajradharāmareśa! . samutthitastvaṃ śravaṇādyapāde gṛhāṇa pūjāṃ bhagavannamaste ” . iti mantreṇa tantreṇa nānānaivedyava- ndanaiḥ . ghaṭeṣu daśa dikpālān grahāṃśca paripūjayet . sādhyādīn sakalān devān mātṝḥ sarvāstvanukramāt . tataḥ śubhe muhūrtte tu jñānivarddhakisaṃyutaḥ . ketūpatthānabhū- mintu yajñavedyāstu paścime . vipraiḥ ṣurohitaiḥ sārddhaṃ gacchedrājā sumaṅgalaiḥ . rajjubhiḥ pañcabhirbaddhaṃ yantraśliṣṭaṃ samātṛkam . kumārībhiśca sayuktaṃ dikpālānāñca pa- ṭṭakaiḥ . yathāvarṇairyathādeśairyojitairvastraveṣṭitaiḥ . yutaṃ taṃ kiṅkiṇījālairvṛhadghaṇṭāḍhyacāmaraiḥ . citramālyāmvare- ścāpi caturbhiḥparitoraṇaiḥ . utthāpayenmahāketuṃ rājā mātyaiḥ śanaiḥ śanaiḥ . pratimāṃ tāṃ nayenmūla ketoḥ śakraṃ vicintayan . yajettu pūrbavattatra śacīṃ mātalimeva ca . jayantaṃ tanayaṃ tasya vajramairāvataṃ tathā . grahāṃścārbhyacya dikpālān sarvāśca gaṇadevatāḥ . pūjitānāñca devānāṃ śaśvaddhomaṃ samācaret . homāntetu baliṃ dadyāt vāsavāya mahātmane . tilaṃ ghṛtaṃ cākṣatañca puṣpaṃ dūrvvāṃ tathaiva ca . etaistu juhuyādetān svaiḥ svairmantrairnarottamaḥ . tatoho- māvasāne tu brāhmaṇānapi bhojayet . evaṃ prapūjayennitya saptarātraṃ dine dine . trātāramiti mantro'ya vāsavasya paraḥ priyaḥ . evaṃ kṛtvā divābhāge śakrotthāpanamāditaḥ . śravaṇarkṣayutāyāñca dvādaśyāṃ pārthivaḥ svayam . antapāde bharaṇyāsta niśi śakraṃ visarjayet . supteṣu sarvalokeṣu yathā rājā na paśyati . “sārddhaṃ surāsuragaṇaiḥ purandara! śatakrato! . upahāraṃ gṛhītvemaṃ mahendradhvaja gamyatām ” utpāte saptarātrāṇi tathopaplavadarśane . vyatītya śani- bhaumau ca anyarkṣe'pi visarjayet . yasminkasmin dine caiva sūtakānte visarjayet . tathā rakṣennṛpaḥ ketuṃ na pate cchakuniryathā . śanaiḥ śanaiḥ pātayettaṃ yathotthāpanamāditaḥ . visṛṣṭaṃ śakraketuṃ taṃ sālaṅkāra tathā niśi . kṣipedanena mantreṇa agādhe salile nṛpaḥ . “tiṣṭha keto! mahābhāga! yāvatsaṃvatsaraṃ jale . bhavāya sarvalokānāmantarāya- vināśaka! ” . utthāpayettūryyaravaiḥ sarvalokasya vai puraḥ . evaṃ yaḥ kurute pūjāṃ vāsavasya mahātmanaḥ . na tasya rājye durbhikṣaṃ natayo nāpyadharmakṛt ” . “indradhvajasamutthāna pramādānna kṛtaṃ yadi . tadā dvādaśame varṣe karttavyaṃ nāntarā punaḥ ” ti0 ta0 bhaviṣya0 . pañcamāṣṭamadinayorvisarjane śaktyapekṣayā vyavasthā . indraketuśakradhyajādayo'pyatra .
The Purāṇa Index
☞
vol. 1,
p. 195 .
Indradhvaja — the fall of Cāṇūra, compared to the fall-
ing of.
Bhā. X. 44. 23.
Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary
☞
p. 115, col. 1 .
Indradhvaja, (1) n. of various former Buddhas:
Mv i.138.4; iii.226.6 (with capital Indratapanā); Av
i.105.3 ff.; 84,000 former Buddhas of this name, Mv
i.58.14; 62.4; a Buddha in the southwest quarter, SP
184.11; (2 ) n. of a nāga: Mvy 3363.
Puranic Encyclopedia
☞
p. 328, col. 2 .
INDRADHVAJA . A flag staff. It is erected in order to
get rain. If anybody dreams that it has broken and
fallen, it is a bad omen. It means that some disaster
will befall the country. (Agni Purāṇa, Chapter 229).