• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • indradhvaja


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 166, col. 3.
    indra—dhvaja m. Indra's banner, VarBṛS.
    ☞ p. 166, col. 3.
    N. of a Tathāgata
    ☞ p. 166, col. 3.
    of a Nāga, L.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 806.
    indradhvaja (i° + dhva°) m. N. pr. eines Tathāgata BURN. Lot. de la b. l. 113. eines Nāga VYUTP. 87,b.
    ☞ vol. 5, p. 1142.
    indradhvaja m. Indra's Banner VARĀH. BṚH. S. 43, 51. 48, 78. 59, 14. °dhvajocchrāya 60, 12. 97, 8. °saṃpad Titel des 43ten Adhyāya in VARĀH. BṚH. S.

    — Vgl. indraketu .

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 205, col. 2.
    indradhvaja m.

    — 1) Indra's Banner.

    — 2) N.pr.

    — a) eines Buddha.

    — b) *eines Schlangendämons.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 105, col. 2.
    indradhvaja m. °Name eines Opfers, S II, 212, 1 v.u. (Ko.).

    Vācaspatyam

    ☞ p. 946, col. 2.
    indradhvaja pu0 indrasya tatsantoṣārthodhvajaḥ . bhādraśukla
    dvādaśyāṃ svarājye vṛṣṭyādiśasyavṛddhyarthaṃ tatprītaye rājñā
    kriyamāṇe dhvaje tadutpattitatkaraṇaprakārādi darśitaṃ
    vṛhatsaṃhitāyāṃ yathā
    “brahmāṇabhūcuramarā bhagavañchaktāḥ sma nāsurān samare . prati-
    yodhayitumatastvāṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ samupayātāḥ . devānuvāca
    bhagavān kṣīrode keśavaḥ sa vaḥ ketum . yaṃ dāsyati taṃ
    dṛṣṭvā nājau sthāsyanti vo daityāḥ . labdhavarāḥ kṣīrodaṃ
    gatvā te tuṣṭuvuḥ surāḥ sendrāḥ . śrīvatsāṅkaṃ kaustubha-
    maṇikiraṇodbhāsitoraskam . śrīpatimacintyamasamaṃ sama-
    ntataḥ yarvadehināṃ sūkṣmam . paramātmānamanādiṃ viṣṇu-
    mavijñātaparyantam . taiḥ saṃstutaḥ sa devastutoṣa nārāyaṇo
    dadau caiṣām . dhvajamasurasurabadhūmukhakamalavanatuṣāratīkṣṇāṃ-
    śum . taṃ viṣṇutejobhavamaṣṭacakre rathe sthitaṃ bhāsvati
    ratnacitre . dedīpyamānaṃ śaradīva sūryyaṃ dhvajaṃ samāsādya
    mumoda śakraḥ . sakiṅkaṇījālapariskṛtena srakchatraghaṇṭāpi-
    ṭakānvitena . samucchritenāmararāḍ dhvajena ninye vināśaṃ
    samare 'risainyam . uparicarasyāmarapo vasordadau cedipasya
    veṇumayīm . yaṣṭiṃ tāṃ sa narendro vidhivatsampūjayāmāsa .
    prīto mahena maghavān prāhaivaṃ ye nṛpāḥ kariṣyanti .
    vasubalahemavantaste bhuvi siddhājñā bhaviṣyanti . muditāḥ
    prajāśca teṣāṃ bhayarogavivarjitāḥ prabhūtānnāḥ . dhvaja eva
    cābhidhāsyati jagati nimittaiḥ phalaṃ sadasat . pūjā tasya
    narendrairbahuvṛddhijayārthibhiryathā pūrvam . śakrājñayā prayuktā
    tāmāgamataḥ pravakṣyāmi . tasya bivānaṃ śubhakaraṇadivasa-
    nakṣatramaṅgalamūhūrtaiḥ . prāsthānikairvanamiyāddaivajñaḥ sūtra-
    dhāraśca . udyānadevatālayapitṛvanavalmīkamārgacitijātāḥ .
    kubjordhvaśuṣkakaṇṭakivallīvandākayuktāśca . bahuvihagālaya-
    kaṭhorapavanānalapīḍitāśca ye taravaḥ . ye ca syuḥ strīsañjñā
    na te śubhāḥ śakraketvarthe . śreṣṭho'rjjuno'śvakarṇaḥ priyaka-
    ghavodumyarāśca pañcaite . eteṣāmanyatamaṃ praśastamathavā'maraṃ
    vṛkṣam . naurāsitakṣitibhavaṃ sampūjya yathāvidhi dvijaḥ
    pūrvvam . vijane sametya rātrau spṛṣṭvā brūyādimaṃ mantram .
    “yānīha vṛkṣe bhūtāni tebhyaḥ svasti namo'stu vaḥ . upa-
    hāraṃ gṛhītvemaṃ kriyatāṃ vāsaparyyayaḥ . pārthivastvāṃ varayate
    svasti te'stu nagottama! . dhvajārthaṃ devarājasya pūjeyaṃ
    pratigṛhyatām” . chindyāt prabhātasamaye dṛkṣamudakprāṅmukho
    'pivā bhūtvā . paraśorjarjaraśabdo neṣṭaḥ snigdho ghanaśca
    hitaḥ . nṛpajayadamavidhvastaṃ patanamanākuñcita ca pūrvvo-
    dak . avilagnaṃ cānyatarau viparītamatastyajetpatitam .
    chittvāgre caturaṅgulamaṣṭau mūle jale kṣipedyaṣṭim . uddhṛtya
    puradvāraṃ śakaṭena nayenmanuṣyairvā . arabhaṅge balabhedo nemyā
    nāśo balasya vijñeyaḥ . arthakṣayo'kṣabhaṅge tathāṇimaṅge
    ca vardhakinaḥ . bhādrapadaśuklapakṣasyāṣṭamyāṃ nāgarairvṛto rājā .
    daivajñasacivakañcukiviprapramukhaiḥ suveṣadharaiḥ . ahatāmbara-
    saṃvītāṃ yaṣṭiṃ paurandarīṃ puraṃ pauraiḥ . sraggandhadhūpayuktāṃ
    praveśayecchraṅkhatūryaravaiḥ . rucirapatākātoraṇavanamālālaṅkṛtaṃ
    prahṛṣṭajanam . sammārjitārcitapathaṃ suveṣagaṇikājanā-
    kīrṇam . abhyarcitāpaṇagṛhaṃ prabhūtapuṇyāhavedanirghoṣam .
    naṭanatakageyajñairākīrṇacatuṣpathaṃ nagaram . tatra patākāḥ śvetā
    vijayāya bhavanti rogadāḥ pītāḥ . jayadāśca citrarūpā
    raktāḥ śastraprakopāya . yaṣṭhiṃ praveśantīṃ nipātayanto bhayāya
    nāgādyāḥ . bālānāṃ talaśabde saṅgrāmaḥ sattvayuddhe bā .
    santakṣya punastakṣā vidhivadyaṣṭiṃ praropayedyantre . jāgara-
    mekādaśyāṃ nareśvaraḥ kārayeccāsyāḥ . sitavastroṣṇīṣadharaḥ
    purohitaḥ śākravaiṣṇavairmantraiḥ . juhuyādagniṃ sāṃvatsaro
    nimittāni mṛhṇīyāt . iṣṭodravyākāraḥ surabhiḥ snigdho
    ghanī'nalo'cirṣmān . śubhakṛdato'nyo neṣṭo yātrāyāṃ
    vistaro'bhihitaḥ . svāhāvasānasamaye svayamujjvalārciḥ
    snigdhaḥ pradakṣiṇaśikho hutabhug nṛpasya . gaṅgādivākara-
    sutājalacāruhārāṃ dhātrīṃ samudrarasanāṃ vaśagāṃ karoti .
    cāmīkarāśokakuraṇṭakāṇḍavaidūryanīlotpalasannibhe'gnau na .
    vidhvāntamantarbhavane'vakāśaṃ karoti ratnāṃśuhataṃ nṛpasya . yeṣāṃ
    rathaughārṇavamedhadantināṃ saṃmasvanāṃ'gniryadivāpi dundurbhaḥ .
    teṣāṃ madāndhebhaghaṭāvighaṭṭitā bhavanti yāne timiropamā
    diśaḥḥ . dhvajakumbhahayebhabhūbhṛtāmanurūpe vaśameti mūbhṛtām .
    udayāstadharādharādharā himavadvindhyapayodharā dharā . dvirada-
    madamahīsarojalājairghṛtamadhunā ca hutāśane sagandhe . praṇata-
    nṛpaśiromaṇiprabhābhirbhavati puraśchuriteva bhūrnṛpasya .
    uktaṃ yaduttiṣṭhati śakraketau śubhāśumaṃ saptamarīcirūpaiḥ .
    tajjanmayajñagrahaśāntiyātrāvivāhakāleṣvapi cintanīyam .
    guḍapūpapāyasādyairviprānabhyarcyadakṣiṇābhiśca . śravaṇena dvāda-
    syām upoṣyā'nyatra vā śravaṇāt . śakrakumāryyaḥ
    kāryāḥ prāha manuḥ sapta pañca vā tañjñaiḥ . nandopananda-
    sañjñaiḥ pādenārdhena cocchrāyān . ṣoḍaśabhāgābhyadhike
    jayavijaye dve vasundhare cānye . adhikā śakrajanitrī madhye
    'ṣṭāṃśena caitāsām . prītaiḥ kṛtāni vibudhairyāni purā
    bhūṣaṇāni suraketoḥ . tāni krameṇa dadyāt piṭakāni
    vicitrarūpāṇi . raktāśokanikāśaṃ caturasraṃ viśvakarmmaṇā
    prathamam . rasanā svayambhuvā śaṅkareṇa cānekavarṇadharī!
    aṣṭāśri nīlaraktaṃ tṛtīyamindreṇa bhūṣaṇaṃ dattam . asitaṃ
    yamaścaturthaṃ masūrakaṃ kāntimadayacchat . mañjiṣṭhābhaṃ varuṇaḥ
    ṣaḍaśri tatpañcamaṃ jalorminibham . māyūraṃ keyūraṃ ṣaṣṭhaṃ vāyu-
    rjaladanīlam . skandaḥ svaṃ keyūraṃ saptamamadadaddhvajāya bahu-
    citram . aṣṭamamanalajvālāsaṅkāśaṃ havyabhugdattam . vaidūrya-
    sadṛśamindurnavam graiveyakaṃ dadāvanyat . rathacakrābhaṃ daśamaṃ
    sūryastvaṣṭā prabhācayairyuktam . ekādaśamudvaṃśaṃ viśve devāḥ saroja-
    saṅkāśam . dvādaśamapi ca nivaśaṃ munayo nīlotpalābhāsam .
    kiñcidghvajordhvanirgatamupari viśālaṃ trayodaśaṃ ketoḥ .
    śirasi vṛhaspatiśukrau lākṣārasasannibhaṃ dadatuḥ . yadya-
    dyena vinirmitamamareṇa vibhūṣaṇaṃ dhvajasyārthe . tattattarddaivatyaṃ
    vijñātavyaṃ vipaścidbhiḥ . dhvajaparimāṇatryaṃśaḥ paridhiḥ
    prathamasya bhavati piṭakasya . parataḥ prathamātprathamādaṣṭāṃ-
    śāṣṭāṃśahīnāni . kuryādahani caturthe pūraṇamindradhvajasya
    śāstrajñaḥ . manunā cāgamagotān mantrānetān paṭhenniyataḥ .
    “harārkavaivasvataśakrasomairdhaneśavaiśvānarapāśabhṛdbhiḥ . maharṣi-
    siddhaiḥ sadigapsarobhiḥ śukrāṅgiraḥskandamarudgaṇaiśca . yathā
    tvamūrjaskara . naikarūpaiḥ samarcitastvābharaṇairudāraiḥ . tatheha
    tānyābharaṇāni deva! śubhāni samprītamanā gṛhāṇa . ajo
    'vyayaḥ śāśvata ekarūpo viṣṇurvarāhaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ .
    tvamantakaḥ sarvaharaḥ kṛśānuḥ sahasraśīrṣā śatamanyurīddhyaḥ .
    kaviṃ saptajihvaṃ trātāraṃ tvām indramavitāraṃ sureśam .
    śakraṃ vṛtrahaṇaṃ suṣeṇam asmākaṃ vīrā uttare bhavantu” . prapū-
    raṇe cocchrayaṇe praveśe snāne tathā mālyavidhau visarge . paṭhe-
    dimānnṛpatiḥ sopavāso mantrāñchubhān puruhūtasya ketoḥ .
    chatradhvajādarśaphalārdhacandrairvicitramālākadalīkṣudaṇḍaiḥ . sa-
    vyālasiṃhaiḥ piṭakairgavākṣairalaṅkṛtaṃ dikṣu ca lokapālaiḥ .
    acchinnarajjvā dṛḍhakāṣṭhamātṛkaṃ viśliṣṭayantrārgalapādatoraṇam .
    utthāpayellakṣma sahasracakṣuṣaḥ sāradrumābhagnakumārikānvi-
    tam . aviratajanarāvaṃ bhaṅgalāśīḥpraṇāmaiḥ paṭupaṭaha-
    mṛdaṅgaiḥ śaṅkhabheryādibhiśca . śrutivihitavacobhiḥ pāpaṭha-
    dbhiśca viprairaśubharahitaśabdaṃ ketumutthāpayīta . phaladadhi-
    ghṛtalājākṣodrapuṣpāgrahastaiḥ praṇipatitaśirobhistuṣṭuvadbhiśca
    pauraiḥ . dhṛtamanimiṣabhartuḥ ketumīśaḥ prajānām ari-
    nagaranatāgraṃ kārayeddviḍbadhāya . nātidrutaṃ na ca vilagvi-
    tamaprakampyam anvastamālyapiṭakādivibhūṣaṇaṃ ca . utthāna-
    miṣṭamaśubhaṃ yadato 'nyayā syāt tacchāntibhirnarapateḥ
    śamayetpurodhāḥ . kravyādakauśikakapotakakākakaṅkaiḥ ketu-
    sthitairmahaduśanti bharya nṛpasya . cāṣeṇa cāpi yuvarāja-
    bhayaṃ vadanti śyeno vilocanabhayaṃ nipatan karoti . chatra-
    bhaṅgapatane nṛpamṛtyustaskarādvasu karoti nilīnam . hanti
    cāpyatha purohitamulkā pārthivasya mahiṣīmaśaniśca . rājño-
    vināśaṃ patitā patākā karotyavṛṣṭiṃ piṭakasya pātaḥ
    madhyāgrabhūleṣu ca ketubhaṅgo nihanti mantrikṣitipālaporān .
    dhūmāvṛte śikhibhayaṃ tamasā ca moho vyālaiśca bhagnapatitairna
    bhavantyamātyāḥ . glāyantyudakprabhṛti ca kramaśo dvijādyā
    bhaṅge ca varddhakibadhaḥ kathitaḥ kumāryāḥ . rajjūtsaṅga-
    cchedane bālapīḍā rājño mātuḥ pīḍanaṃ mātṛkāyāḥ .
    yadyatkuryurbālakāścāraṇā vā tattattādṛgbhāvi pāpaṃ śubhaṃ
    vā . dinacatuṣṭayamutthitamarcitaṃ samabhipūjya nṛpo'hani
    pañcame . prakṛtibhiḥ saha lakṣma visarjayed balabhidaḥ khabalā-
    bhivivṛddhaye . uparicaravasupravarttitaṃ nṛpatibhirapyanu santataṃ
    kṛtam . vidhimimamanumanya pārthivī na ripukṛtaṃ bhayamāpnuyā-
    diti” dhvaja pramāṇādi ti0 ta0 kāli0 pu0 ukta yathā .
    “arjjuno'pyaśvakarṇaśca priyakodhavaeva ca . auḍumbaraśca pañcaite
    ketvarthe sattamāḥ smṛtāḥ . anye ca devadārvādyāḥ śālā-
    dyāstaravastathā . tañca vṛkṣaṃ tudedātrau spṛṣṭvā mantramimaṃ
    paṭhet” . tudet cchedayet . “yāni vṛkṣe tu bhūtāni tebhyaḥ
    svasti namo'stu vaḥ . upahāraṃ gṛhītvema kriyatāṃ vā-
    saparyyayaḥ . pārthivastvāṃ varayate svasti te'stu nagottama! .
    dhvajārthaṃ devarājasya pūjeyaṃ pratigṛhyatām” . tato'pare
    hni taṃ chitvā mūlamaṣṭāṅgulaṃ punaḥ . jale kṣipettadagrasya
    cchittvaivaṃ caturaṅgulam . tato nītvā puradvāraṃ ketuṃ ni-
    rmmāya tatraiva . śuklāṣṭamyāṃ bhādrapade ketuṃ vediṃ praveśa-
    yet . dvāviṃśaddhastamānastu adhamaḥ keturucyate . dvātriṃ-
    śattu tatojyāyān dvācatvāriṃśaduttamaḥ . kumāryyaḥ pañca
    karttavyāḥ śakrasya nṛpasattama! . śālamayyastu tāḥ sarvāstva-
    parāḥ śakramātṛkāḥ . ketoḥ pādapramāṇena kāryyāḥ śakra-
    kumārikāḥ . mātṛkārddhapramāṇāttu yantraṃ hastadvayaṃ tathā .
    evaṃ kṛtvā kumārīśca mātṛkā ketumeva ca . ekādaśyāṃ
    site pakṣe yaṣṭīnāmadhivāsanam . adhivāsya tatoyaṣṭī
    rgandhadvārādimantrakaiḥ . dvādaśyāṃ maṇḍalaṃ kṛtvā vāsavaṃ
    vistṛtātmakam . acyutaṃ pūjayitvādau śakraṃ paścāt pra-
    pūjayet . śakrasya pratimāṃ kuryyāt kānakīṃ dāravīṃ tathā”
    kānakīṃ kanakamayīm “anyataijasabhūtāṃ vā sarvābhāve tu mṛṇma-
    yīm . tāṃ maṇḍalasya madhye tu pūjayitvā viśeṣataḥ .
    tataḥ śubhe muhūrtte tu ketumutthāparennṛpaḥ . “vajrahasta! su-
    rārighna! bahunetra! purandara! . kṣekārthaṃ sarvalokānāṃ pū-
    jeyaṃ pratigṛhyatām . ehyehisarvāmarasiddhasaṅghairabhiṣṭu-
    tobajradharāmareśa! . samutthitastvaṃ śravaṇādyapāde gṛhāṇa
    pūjāṃ bhagavannamaste” . iti mantreṇa tantreṇa nānānaivedyava-
    ndanaiḥ . ghaṭeṣu daśa dikpālān grahāṃśca paripūjayet .
    sādhyādīn sakalān devān mātṝḥ sarvāstvanukramāt .
    tataḥ śubhe muhūrtte tu jñānivarddhakisaṃyutaḥ . ketūpatthānabhū-
    mintu yajñavedyāstu paścime . vipraiḥ ṣurohitaiḥ sārddhaṃ
    gacchedrājā sumaṅgalaiḥ . rajjubhiḥ pañcabhirbaddhaṃ yantraśliṣṭaṃ
    samātṛkam . kumārībhiśca sayuktaṃ dikpālānāñca pa-
    ṭṭakaiḥ . yathāvarṇairyathādeśairyojitairvastraveṣṭitaiḥ . yutaṃ taṃ
    kiṅkiṇījālairvṛhadghaṇṭāḍhyacāmaraiḥ . citramālyāmvare-
    ścāpi caturbhiḥparitoraṇaiḥ . utthāpayenmahāketuṃ rājā
    mātyaiḥ śanaiḥ śanaiḥ . pratimāṃ tāṃ nayenmūla ketoḥ śakraṃ
    vicintayan . yajettu pūrbavattatra śacīṃ mātalimeva ca .
    jayantaṃ tanayaṃ tasya vajramairāvataṃ tathā . grahāṃścārbhyacya
    dikpālān sarvāśca gaṇadevatāḥ . pūjitānāñca devānāṃ
    śaśvaddhomaṃ samācaret . homāntetu baliṃ dadyāt vāsavāya
    mahātmane . tilaṃ ghṛtaṃ cākṣatañca puṣpaṃ dūrvvāṃ tathaiva ca .
    etaistu juhuyādetān svaiḥ svairmantrairnarottamaḥ . tatoho-
    māvasāne tu brāhmaṇānapi bhojayet . evaṃ prapūjayennitya
    saptarātraṃ dine dine . trātāramiti mantro'ya vāsavasya
    paraḥ priyaḥ . evaṃ kṛtvā divābhāge śakrotthāpanamāditaḥ .
    śravaṇarkṣayutāyāñca dvādaśyāṃ pārthivaḥ svayam . antapāde
    bharaṇyāsta niśi śakraṃ visarjayet . supteṣu sarvalokeṣu
    yathā rājā na paśyati . “sārddhaṃ surāsuragaṇaiḥ purandara!
    śatakrato! . upahāraṃ gṛhītvemaṃ mahendradhvaja gamyatām”
    utpāte saptarātrāṇi tathopaplavadarśane . vyatītya śani-
    bhaumau ca anyarkṣe'pi visarjayet . yasminkasmin dine
    caiva sūtakānte visarjayet . tathā rakṣennṛpaḥ ketuṃ na pate
    cchakuniryathā . śanaiḥ śanaiḥ pātayettaṃ yathotthāpanamāditaḥ .
    visṛṣṭaṃ śakraketuṃ taṃ sālaṅkāra tathā niśi . kṣipedanena
    mantreṇa agādhe salile nṛpaḥ . “tiṣṭha keto! mahābhāga!
    yāvatsaṃvatsaraṃ jale . bhavāya sarvalokānāmantarāya-
    vināśaka!” . utthāpayettūryyaravaiḥ sarvalokasya vai puraḥ . evaṃ
    yaḥ kurute pūjāṃ vāsavasya mahātmanaḥ . na tasya rājye durbhikṣaṃ
    natayo nāpyadharmakṛt” . “indradhvajasamutthāna pramādānna
    kṛtaṃ yadi . tadā dvādaśame varṣe karttavyaṃ nāntarā punaḥ”
    ti0 ta0 bhaviṣya0 . pañcamāṣṭamadinayorvisarjane śaktyapekṣayā
    vyavasthā . indraketuśakradhyajādayo'pyatra .

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 195.
    Indradhvaja — the fall of Cāṇūra, compared to the fall-

    ing of.

    Bhā. X. 44. 23.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 115, col. 1.
    Indradhvaja, (1) n. of various former Buddhas:

    Mv i.138.4; iii.226.6 (with capital Indratapanā); Av

    i.105.3 ff.; 84,000 former Buddhas of this name, Mv

    i.58.14; 62.4; a Buddha in the southwest quarter, SP

    184.11; (2) n. of a nāga: Mvy 3363.

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 328, col. 2.
    INDRADHVAJA . A flag staff. It is erected in order to

    get rain. If anybody dreams that it has broken and

    fallen, it is a bad omen. It means that some disaster

    will befall the country. (Agni Purāṇa, Chapter 229).