ilvalaḥ
See also
ilvala.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 214.
ilvalaḥ , puṃ, (il + valac . nipātanāt guṇābhāvaḥ .)
daityaviśeṣaḥ . sa ca vātāperbhrātā . (sa ca siṃhi-
kāsutaḥ . yathā, harivaṃśe . 3 ya adhyāye .
“saihikeyā iti khyātāstrayodaśa mahābalāḥ . 98 .
aiśaḥ balyaśca balinau nabhaścaiva tathābalaḥ .
vātāpirnamuciścaiva ilvalaḥ khasṛmastathā” .. 99 ..
tasya vivṛtiryathā mahābharate tīrthayātrāparbbaṇi
agastyopākhyāne 96 adhyāyaḥ .
lomaśa uvāca .
“ilvalo nāma daiteya āsītkauravanandana ! .
saṇimatyāṃ puri purā vātāpistasya cānujaḥ . 4 .
sa brāhmaṇaṃ tapoyuktamuvāca ditinandanaḥ .
pattraṃ me bhagavānekamindratulyaṃ prayacchatu .. 5 ..
tasmin sa brāhmaṇo nādāt puttraṃ vāsavasammitam .
cukrodha so'surastasya brāhmaṇasya tato bhṛśam .. 6 ..
tadā prabhṛti rājendra ilvalo brahmahāsuraḥ .
manyumān bhrātaraṃ chāgaṃ māyāvo hyakarottataḥ .. 7 ..
meṣarūpī ca vātāpī kāmarūpyabhavat kṣaṇāt .
saṃskṛtya ca bhojayati tato vipraṃ jighāṃsati .. 8 ..
sa āhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayam .
sa punardahamāsthāya jīvan saṃpratyadṛśyata .. 9 ..
tato vātāpimasuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtam .
taṃ vrāhmaṇaṃ bhojayitvā punareva samāhvayat .. 10 ..
tāmilvalena mahatā svareṇa vācamīritām .
śrutvātimāyo balavān kṣipraṃ brāhmaṇakaṇṭakaḥ .. 11 ..
tasya pārśvaṃ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ .
vātāpiḥ prahasan rājan niścakrāma viśāmpate .. 12 ..
evaṃ sa brāhmaṇān rājan bhojayitvā punaḥ punaḥ .
hiṃsayāmāsa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ .. 13 ..
agastyaścāpi bhagavānetasmin kāla eva tu .
pitṝn dadarśa gartte vai lambamānānadhomukhān .. 14 ..
tataḥ 99 pradhyāye ilvalena agastyātithyaṃ kṛtam ..
yathā, — lomaśa uvāca .
“intvalastān viditvā tu maharṣasahitān nṛpān .
upasthitān sahāmātyo viṣayānte hyapūjayat . 1 .
teṣāṃ tato'suraśreṣṭhastvātithyamakarot tadā .
susaskateta kauravya bhrātrā vātāpinā tadā . 2 .
tato rājarṣayaḥ sarvve viṣaṇṇā gatacetasaḥ .
vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram . 3 .
athāvavīdagamtyamtān rājarṣīnṛṣīsattamaḥ .
viṣādo vo na karttavyo hyahaṃ bhokṣe mahāsuraṃ . 4 .
dhuryyāsanamathāsādya niṣaṣāda mahānṛṣiḥ .
taṃ paryyaveśayaddaityendraḥ ilvalaḥ prahasanniva . 5 .
agastya eva kṛsnantu vātāpiṃ bubhuje tataḥ .
muktavatyasurāhvānamakarottasya celvalaḥ . 6 .
tato vāyuḥ prādurabhūt adhastasya mahātmanaḥ .
śabdena mahatā tāta garjjanniva yathā ghanaḥ . 7 .
vātāpe niṣkramasveti punaḥ punaruvāca ha . 8 .
taṃ prahasyābravīt rājan agastyo munisattamaḥ .
kuto niṣkramituṃ śakto mayā jīrṇastu so'suraḥ . 9 .
ilvalastu viṣaṇṇo'bhūddṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram .
prāñjaliśca sahāmātyairidaṃ vacanamabravīt . 10 .)
matsyaviśeṣaḥ . iti medinī ..