• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ilvalaḥ

    See also ilvala.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 214.
    ilvalaḥ , puṃ, (il + valac . nipātanāt guṇābhāvaḥ .)
    daityaviśeṣaḥ . sa ca vātāperbhrātā . (sa ca siṃhi-
    kāsutaḥ . yathā, harivaṃśe . 3 ya adhyāye .
    “saihikeyā iti khyātāstrayodaśa mahābalāḥ . 98 .
    aiśaḥ balyaśca balinau nabhaścaiva tathābalaḥ .
    vātāpirnamuciścaiva ilvalaḥ khasṛmastathā” .. 99 ..
    tasya vivṛtiryathā mahābharate tīrthayātrāparbbaṇi
    agastyopākhyāne 96 adhyāyaḥ .
    lomaśa uvāca .
    “ilvalo nāma daiteya āsītkauravanandana ! .
    saṇimatyāṃ puri purā vātāpistasya cānujaḥ . 4 .
    sa brāhmaṇaṃ tapoyuktamuvāca ditinandanaḥ .
    pattraṃ me bhagavānekamindratulyaṃ prayacchatu .. 5 ..
    tasmin sa brāhmaṇo nādāt puttraṃ vāsavasammitam .
    cukrodha so'surastasya brāhmaṇasya tato bhṛśam .. 6 ..
    tadā prabhṛti rājendra ilvalo brahmahāsuraḥ .
    manyumān bhrātaraṃ chāgaṃ māyāvo hyakarottataḥ .. 7 ..
    meṣarūpī ca vātāpī kāmarūpyabhavat kṣaṇāt .
    saṃskṛtya ca bhojayati tato vipraṃ jighāṃsati .. 8 ..
    sa āhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayam .
    sa punardahamāsthāya jīvan saṃpratyadṛśyata .. 9 ..
    tato vātāpimasuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtam .
    taṃ vrāhmaṇaṃ bhojayitvā punareva samāhvayat .. 10 ..
    tāmilvalena mahatā svareṇa vācamīritām .
    śrutvātimāyo balavān kṣipraṃ brāhmaṇakaṇṭakaḥ .. 11 ..
    tasya pārśvaṃ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ .
    vātāpiḥ prahasan rājan niścakrāma viśāmpate .. 12 ..
    evaṃ sa brāhmaṇān rājan bhojayitvā punaḥ punaḥ .
    hiṃsayāmāsa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ .. 13 ..
    agastyaścāpi bhagavānetasmin kāla eva tu .
    pitṝn dadarśa gartte vai lambamānānadhomukhān .. 14 ..
    tataḥ 99 pradhyāye ilvalena agastyātithyaṃ kṛtam ..
    yathā, — lomaśa uvāca .
    “intvalastān viditvā tu maharṣasahitān nṛpān .
    upasthitān sahāmātyo viṣayānte hyapūjayat . 1 .
    teṣāṃ tato'suraśreṣṭhastvātithyamakarot tadā .
    susaskateta kauravya bhrātrā vātāpinā tadā . 2 .
    tato rājarṣayaḥ sarvve viṣaṇṇā gatacetasaḥ .
    vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram . 3 .
    athāvavīdagamtyamtān rājarṣīnṛṣīsattamaḥ .
    viṣādo vo na karttavyo hyahaṃ bhokṣe mahāsuraṃ . 4 .
    dhuryyāsanamathāsādya niṣaṣāda mahānṛṣiḥ .
    taṃ paryyaveśayaddaityendraḥ ilvalaḥ prahasanniva . 5 .
    agastya eva kṛsnantu vātāpiṃ bubhuje tataḥ .
    muktavatyasurāhvānamakarottasya celvalaḥ . 6 .
    tato vāyuḥ prādurabhūt adhastasya mahātmanaḥ .
    śabdena mahatā tāta garjjanniva yathā ghanaḥ . 7 .
    vātāpe niṣkramasveti punaḥ punaruvāca ha . 8 .
    taṃ prahasyābravīt rājan agastyo munisattamaḥ .
    kuto niṣkramituṃ śakto mayā jīrṇastu so'suraḥ . 9 .
    ilvalastu viṣaṇṇo'bhūddṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram .
    prāñjaliśca sahāmātyairidaṃ vacanamabravīt . 10 .)
    matsyaviśeṣaḥ . iti medinī ..