Blog
Sanskrit
About
ila
See also
ira .
Sanskrit-English
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 133 .
ila r. 6th cl. (
ilati )
1 To sleep.
2 To go.
3 To throw, send or direct: in this last sense, it is also r. 10th cl. (elayati .)
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 280, col. 2 .
ila a. [
il-ka ] Sleepy.
— lā
1 The earth.
2 A cow.
3 Speech; &c, see
iḍā .
Comp.
— golaḥ, laṃ the earth, the globe.
— talaṃ
1 the fourth place in the circle of the zodiac.
2 the surface of the earth.
— dharaḥ a mountain;
Śi. 20. 54.
— vṛtaṃ one of the nine Varṣas or divisions of the known world;
paścānmālyavataḥ prācyāṃ gaṃdhamādanaśailataḥ . ilāvṛtaṃ nīlagireryāmyato niṣadhādudak .. .
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 168, col. 2 .
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 109, col. 2 .
ila r. 6th cl. (ilati )
1. To sleep.
2. To go.
3. To throw, send or direct: in this last sense, it is also
r. 10th cl. (elayati .)
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 389 .
ila a. [il-ka ] Sleepy. -lā 1 The earth; puṣṭikāma ilāṃ yajet Bhāg.2.3.5. -2 A cow; Bhāg.3.18.19. -3 Speech; Bhāg.10.13.64. &c. see iḍā . -Comp. -golaḥ , -lam the earth, the globe. -talam 1 the fourth place in the circle of the zodiac. -2 the surface of the earth. -dharaḥ a mountain; gaganārṇavamantarā sumeroḥ kulajānāṃ garuḍairilādharāṇām Śi.20.54. -vṛttam one of the nine Varṣas or divisions of the known world; paścānmālyavataḥ prācyāṃ gandhamādanaśailataḥ | ilāvṛtaṃ nīlagireryāmyato niṣadhādudak ||
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 817 .
ila s. iḍa .
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 208, col. 2 .
ila und ilā s. iḍa und iḍā .
Vācaspatyam
☞
p. 919, col. 1 .
ila is an alternate of iḍ . iḍ(la) strī ila —kvip vā lasya ḍa . 1 haviṣi anne “hotā ramilaḥ prathamaṃ yatadhyai ” ṛ0 3, 4, 3, “iḍo havīrūpāṇya- nnāni ” bhā0 “iḍaspatirmaghavā dasmavarcāḥ ” ṛ0 6, 58, 4, “iḍaḥ annasya patiḥ ” bhā0 2 bhūmau “indrapānamūrmima kṛṇvateḍaḥ ” ṛ0 7, 47, 1, “iḍaiḍāyā bhūmeḥ ” bhā0 īḍyate īḍa —kvip pṛ0 . 3 anne 4 varṣarttau 5 prajāsu darśapaurṇṇamāsā- ṅgeṣu pañcasu prayājeṣu tṛtīye 6 prayāje ca . prayājāśca “samidho yajati tanūnapātaṃ yajati iḍo yajati barhiryajati svāhākāraṃ yajatīti ” śrutyuktāḥ pañca . teṣāṃ prayājatva- nirvacanapūrbakaṃ pañcānāmṛturūpatvamuktam yathā “ṛta voha vai prayājāḥ tasmāt pañca bhavanti pañca ṛtava ” ityupakramya “tato devā arcantaḥ śrāmyantaścerustaetān prayā- jān dadṛśustairayajanta te ṛtūn saṃvatsaraṃ prāyajannṛtubhyaḥ saṃvatsarāt sapatnānantarāyaṃstasmāt prajayā prajayā ha vai nāmaitat yat prayājāḥ iti tatho evaiṣa etairṛtūn saṃva- tsaraṃ prajayatyutubhyaḥ saṃvatsarāt sapatnānantareti tasmāt prayājairyajate ” iti prayājanirbacanena ṛturūpatvameṣā mabhidhāya samidādīnāṃ vasantatādirūpatvamuktaṃ tatraiva yathā “samidho yajati tadvasantaṃ, samindhe sa vasantaḥ samidvo'nyā- nṛtūn samindhe ṛtavaḥ samiddhāḥ prajāśca prajanayantyoṣadhīśca pacanti tadveva khalu sarvānṛtūnnirāhā'tha yajayajetyevottarā nāhā'jāmitāyaijāmiha kuryyādyattanūnapātaṃ yajeḍo yajeti vrūyāttasmādyaja yajetyevottarānāha, sa vai samidho yajati . vasanto vai samidvasantameva taddevā avṛñjata vasantāt sapatrānantarāyan vasantaṃ veṣa etadvṛṅkte vasantāt sapatnāna- ntareti tasmāt samidho yajati . atha tatūnapātaṃ yaja- ti . grīṣmo vai tanūnapādgrīṣmo hyāsāṃ prajānāṃ tanūstapati grīṣmameva taddevā avṛñjata grīṣmāt sapatnānantarāyan grīṣme- veṣa etadvṛṅkte grīṣmāt sapatnānantareti tasmāttanūnapātaṃ yajati . atheḍo yajati . varṣa vāiḍa iti hi varṣā iḍo yadidaṃ kṣudraṃ sarīsṛpaṃ grīṣmahemantābhyāṃ nityakta bhavati tadvarṣā īḍitamivānnamicchamānaṃ carati tasmādvarṣā iḍo, varṣā eva taddevā avṛñjata varṣābhyaḥ sapatnānantarāyan varṣā uevaiṣa etadvṛṅkte varṣābhyaḥ sapatnānantareti ta- smādiḍī yajati . atha barhiryajati . śaradvai barhiriti hi śaradbarhiryā imā oṣadhayo grīṣmahemantābhyāṃ ni- tyaktā bhavanti tā varṣā vardhante tāḥ śaradi barhiṣo rūpaṃ prastīrṇāḥ śere tasmāccharadbarhiḥ śarada meva taddevā avṛñjata śaradaḥ sapatnānantarāyañcharadaṃ veṣa etadvṛṅkte śaradaḥ sapatnā- nantareti tasmādbarhiryajati . atha svāhāsvāheti yajati . anto vaiṣa yajñasya svāhākāro'nta ṛtūnāṃ hemanto vasantāddhi parārddho'ntenaiva tadantaṃ devā avṛñjatāntenāntāt sapatnānanta- rāyannanteno eveṣa etadantaṃ vṛṅkte'ntenāntāt sapatnānantareti tasmāt svāhāsvāheti yajati ” śata0 brā0 1, 5, 3, 11 . sami- dādīnāṃ niruktyantaraṃ pradarśya prajārūpatvamiḍastatroktaṃ yathā “sa vai samidho yajati . prāṇā vai samidhaḥ prā- ṇānevaitat samindhe prāṇairhyayaṃ puruṣaḥ samiddhastasmādabhimṛ- śeti brūyādyadyupatāpī syātsa yadyuṣṇaḥ syādeva tāvacchaṃseta samiddho hi sa tāvadbhavati yadyu śītaḥ syānnāśaṃseta . tatprāṇāneyāsminnetaddadhāti tasmāt samidho yajati . atha tanūnapātaṃ yajati . retovai tanūnapādreta evaitatsiñcati tasmāttanūnapātaṃ yajati . atheḍo yajati prajāvā iḍo yadā vai retaḥ siktaṃ prajāyate'tha tadīḍitamivānnami- cchamānaṃ carati tat prevaitajjanayati tasmādiḍo yajati . atha barhiryajati . bhūmā vai barhirmūmānamevaitat prajanayati tasmādbarhiryajati . atha svāhāsvāheti yajati . hemanto vā ṛtūnāṃ svāhākāro hemanto hīmāḥ prajāḥ svaṃ vaśamupanayate tasmāddhemantānmlāyatnyoṣadhayaḥ pra vanaspatīnāṃ palāśāni mucyante pratitarāmiva vayāṃsi bhavantyadhastarā- miva vayāṃsi patanti vipatitalomeva pāpaḥ puruṣo bhavati hemantohīmāḥ prajāḥ svaṃ vaśamupanayate ” . śata0 brā0 1, 5, 4, 3 . ṛtūnāṃ pañcaprayājabhāgitvamagnitaḥ prārthanayaiva jātam ityapyuktaṃ tatraiva “ṛtavoha vai deveṣu yajñe bhāgamīṣire āno yajñe bhajata mā no yajñādantargatāstve- va no'pi yajñe bhāga iti . tadvai devā na jajñuḥ . ta ṛtavo- deveṣvajānasvasurānupāvatantāpriyāndevātāṃ dviṣato bhrātṛ- vyān . te haitāmedhitumedhāñcakrire . yāneṣāmetāmanu śṛṇvanti kṛṣanto ha smaiva pūrvve vapantoyanti lununto'- pare mṛṇantaḥ śaśvaddhaibhyo'kṛṣṭapacyā evauṣadhayaḥ pecire . tadvai devānāmāgaāsa . kanīyainnvatodviṣandviṣate'rā- tīyati kimvetāvanmātramupajānīta yathedamito'nyathā saditi . te hocuḥ ṛtūnevānumantrayāmahā iti ke neti prathamānevainān yajñe yajāmeti . sahāgniruvāca . āyayanmāṃ purā prathamaṃ yajatha kvāhaṃ bhavānīti na tvāmā- yatanāccyāvayāma iti te yadṛtūnabhihvayamānāathāgni- māyatanānnācyāvayaṃstasmādagniracyutono ha vā āyatanā ccyavate yasminnāyatane bhavati ya evametamagnimacyyutaṃ veda . te devā agnimabruvan . pare hyenāṃstvamevānumantrayasveti sa hetyāgniruvāca, ṛtavo'vidaṃ vai vo deveṣu yajñe bhāgamiti kathaṃ no'vida iti prathamāneva vo yajñe yakṣyantīti . ta ṛtavo'gnimabruvan ā vayaṃ tvāmasmāsu bhajāmo yo no deveṣu yajñe bhāgamavida iti sa eṣo'gnirṛtuṣvābhaktaḥ sami- dho agne tanūnapādagna iḍo agne barhiragne svāhāgni- miti ” śata0 brā0 1, 6, 1, 7, 8 . prayājaiścarantītyupakramya “iḍa agna ājyasya vyantviti tṛtīyaḥ ” āśru0 śrau0 . “iḍaspade samidhyase ” yaju0 15, 30 “iḍḥpṛyivyāḥ ” vedadī0 .
☞
p. 983, col. 2 .
ila śayane aka0 gatau kṣepe ca saka0 tudā0 para0 seṭ . ilaati . ailītiyelaṃ īlatuḥ ilitaḥ ilaḥ .
☞
p. 983, col. 2 .
ila kṣepaṇe curā0 ubha0 saka0 seṭ . elayati te aililat ta . ailayīt ailiṣṭa “kathaṃ bātamelayati kathaṃ na ramate manaḥ ” atha0 10, 7, 31 . “āsāṃ devatānāṃ yāṃyāṃ kāmayate sā bhūtvelayati ” śata0 brā0 10, 3, 8, 8 .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 213 .
ila , śa śaye, gatau . kṣepe . iti kavikalpadrumaḥ .. (tudāṃ -paraṃ -sakaṃ -śayane, akaṃ -seṭ .) śa ilati . śayaḥ śayanaṃ . iti durgādāsaḥ ..
☞
vol. 1,
p. 213 .
ila , ka kṣepe . iti kavikalpadrumaḥ .. (curāṃ -ubhaṃ- sakaṃ -seṭ .) hrasvādiḥ . ka elayati . iti durgā- dāsaḥ ..
The Purāṇa Index
☞
vol. 1,
p. 200 .
Ila — the eldest son of Vaivasvata Manu; born of
Putreṣṭi; anointed by Manu going to Mahendra hill for
tapas; set out for
digvijaya, when he reached Śaravaṇa
gardens where Umā was sporting with
Śiva. There was a
curse by which a male who entered the garden was turned
into a female. So Ila became
Ilā. Bewildered Ilā was wan-
dering and was met by Budha, Soma's son. She agreed to
be his partner and followed him. Ikṣvāku and his brothers
were concerned at their missing Ila and were told by Vasiṣṭha
of his whereabouts. On Vasiṣṭha's advice, Ikṣvāku per-
formed an
Aśvamedha, as the result of which Ila would be
a Kimpuruṣa for a month and Ilā for the next alternately.
As Ilā, she gave birth to Purūravas, the first of the lunar race.
In a way Ila was responsible for the two dynasties — solar
and lunar.
M. 11. 40-66; 12. 1-14.
Kṛdantarūpamālā
☞
p. 73 .
(71)
“ila svapnakṣepaṇayoḥ” (VI
-tudādiḥ -1357
-saka .
seṭ .
para .)
‘—svapnapreraṇayoḥ’ iti dhātukāvye pāṭhaḥ .
elakaḥ-likā, elakaḥ-likā , 3 eliliṣakaḥ-ṣikā ;
elitā-trī, elayitā-trī, eliliṣitā-trī ; 4 ilan A 5 -ntī-tī, elayan-ntī, eliliṣan-ntī ;
eliṣyan-ntī-tī, elayiṣyan-ntī-tī, eliliṣiṣiṣyan-ntī-tī ;
— elayamānaḥ, elayiṣyamāṇaḥ; - -
il-ilau-ilaḥ; — - -
ilitam-taḥ-tavān, elitam-taḥ, eliliṣitam-taḥ-tavān ; 6 ilaḥ, ilā, elaḥ, eliliṣuḥ, elilayiṣuḥ ;
elitavyam, elayitavyam, eliliṣitavyam ;
elanīyam, elanīyam, eliliṣaṇīyam ;
elyam, elyam, eliliṣyam ;
īṣadelaḥ, durelaḥ, svelaḥ; — - -
ilyamānaḥ, elyamānaḥ, eliliṣyamāṇaḥ ;
elaḥ, elaḥ, eliliṣaḥ ;
elitum, elayitum, eliliṣitum ;
iltiḥ - 1 ilitiḥ, elanā, eliliṣā, elilayiṣā ;
elanam, elanam, eliliṣaṇam ; 2 elitvā, elayitvā, eliliṣitvā ;
samilya, samelya, sameliliṣya ;
elam 2, elitvā 2, elam 2, elayitvā 2, eliliṣam 2; eliliṣitvā 2.
[Footnote] 3. upadhākāryasya dvitvāt prabalatvāt pūrva guṇe dvitīyasyaikācaḥ dvitvam .
[Footnote] 4. ‘tudādibhyaḥ śaḥ’ (3-1-77) iti śaḥ . ‘sārvadhātukamapit’ (1-2-4) iti
śasya ṅidvadbhāvāllaghūpadhaguṇo na .
[Footnote] A. ‘cilitapītapaṭena calan ilan avilitorukṛpāṃ parito dṛśam ..’ dhā . kā . 2-78.
[Footnote] 5. ‘ācchīnadyornum’ (7-1-80) iti num vikalpena .
[Footnote] 6. ‘igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ’ (3-1-135) iti kartari kaḥ . ṭāp striyām . ilā =
bhūmiḥ .
[Footnote] 1. ilitirityatra ‘titutreṣvagrahādīnāṃ—’ (vā . 7-2-9) iti paryudāsādiḍ bhavati .
[Footnote] 2. ‘na ktvā seṭ’ (1-2-18) iti kittvaṃ na, tena guṇaḥ .
☞
p. 74 .
(72)
“ila preraṇe” (X
-curādiḥ -1661
-saka .
seṭ .
ubha .)
pūrvoktataudādikelativat (71) ṇijantāt rūpāṇi sarvāṇi jñeyāni .
ṇyantāt pacādyaci ṭāpi elā-bahulagandhā, jalasaṃskārakaphalaviśeṣaḥ . drāviḍyāṃ
[ ‘ElakkAy’ ] ‘elakkāy’ iti prasiddhaḥ .
elilayiṣakaḥ-ṣikā; elilayiṣyamāṇaḥ ;
elilayiṣitā-trī; elilayiṣuḥ ;
elilayiṣan-ntī; elilayiṣaḥ ;
elilayiṣiṣyan-ntī-tī; elilayiṣitum ;
elilayiṣamāṇaḥ; elilayiṣā ;
elilayiṣiṣyamāṇaḥ; elilayiṣaṇam ;
elilayiṣitaḥ-tavān; elilayiṣitvā ;
elilayiṣitavyam; samelilayiṣya ;
elilayiṣaṇīyam; elilayiṣam; elilayiṣyam 2; elilayiṣitvā 2; ityādirūpāṇi-iti viśeṣaḥ .
Puranic Encyclopedia
☞
p. 317, col. 1 .
ILA The name taken by Sudyumna when, after becom-
ing woman, he became man again. (See under ILĀ I).