• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ikṣumūla


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 129.
    ikṣumūla n. (-laṃ)

    1 A sort of tree; also ikṣunetra.

    2 The root of sugar cane.

    E. ikṣu and mūla a root.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 105, col. 1.
    ikṣu-mūla (laṃ) 1. n. A sort of tree;
    root of sugar-cane.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 164, col. 1.
    ikṣu—mūla n. a kind of sugar-cane
    ☞ p. 164, col. 1.
    the root of sugar-cane.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 106, col. 1.
    ikṣumūla

    n. (-laṃ)

    1. A sort of tree; also ikṣunetra.

    2. The root of sugar-cane.
    E. ikṣu and mūla a root.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 778.
    ikṣumūla (i° + mū°) n. = ikṣunetra RĀJAN. im ŚKDR.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 910, col. 2.
    ikṣumūla pu0 ikṣormūlaṃ granthiriva mūlaṃ granthiryasya . 1 vaṃśavṛkṣe . 6 ta0 . ikṣumūle 2 tadgranthau na0 .
    ☞ p. 910, col. 2.
    ikṣumūla pu0 ikṣurasatulyomehaḥ . suśrutokte pramehabhede tadbhedā
    viṃśatirnidānasahitāstatroktā yathā “divāsvapnavyāyāmā-
    lasyaprasaktaṃ śītasnigdhamadhuramadyadravānnapānasevinaṃ puruṣaṃ
    jānīyātpramehī bhaviṣyatīti . tasya caivaṃ pravṛttasyāparipakvā
    eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtra-
    vāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā vastermukhamāśritya nirbhidyante
    tadā pramehān janayanti . teṣāntu pūrvvarūpāṇi hasta-
    pādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhura-
    śuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālu
    galajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiśca
    nakhānām . tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarvva eva sarvvaṃ
    doṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ . tatra kaphādudakekṣusurā-
    sikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehāḥ daśa sādhyā doṣa-
    dūṣyāṇāṃ samakriyatvāt . pittānnīlaharidrāmlakṣāramañji-
    ṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaṭ yāpyā doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriya-
    tvāt . vātātsarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro'sādhyatamā
    mahātyayikatvāt . tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā
    śleṣmapramehān janayati vātakaphaśoṇitamedobhiranvitaṃ
    pittaṃ pittapramehān . kaphapittavasāmajjamedobhiranvito
    vāyurvvātapramehān . tatra śvetamavedanamudakamehī mehati
    ikṣurasatulyamikṣumehī, surāmehī surātulyaṃ, saru-
    jam sikatānuviddhaṃ sikatāmehī śanaiḥ sakapha mṛtsnaṃ
    śanairmehī, viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī, hṛṣṭaromā piṣṭa-
    rasatulyaṃ piṣṭamehī, āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī, śukratulyaṃ
    śukramehī stokaṃ stokaṃ saphenaṃ phenamehī mehati . ata ūrddhaṃ
    pittanimittānvakṣyāmaḥ . saphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati
    sadāhaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī, amlarasagandhamamlamehī, sruta
    kṣārapratibhaṃ kṣāramehī, mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī .
    śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī mehati . ata jarddhaṃ vāta-
    nimittānvakṣyāmaḥ . sarpiḥ prakāśaṃ sarpirmehī mehati
    vasāprakāśaṃ vasāmehī, kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī, mattamātaṅga
    vadanupravṛddhaṃ hastimehī mehati . makṣikopasarpaṇamālasyaṃ
    māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphapra-
    sekaccharddinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadravāḥ . vṛṣa-
    ṇayoravadaraṇaṃ vastibhedo meḍhratodo hṛdiśūlamamlīkājvarā-
    tīsārārocakā vamathuḥ paridhūmāyanaṃ dāho mūrcchā pipāsā
    nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmutranetratvañceti paitti-
    kānām . hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddha-
    puroṣatvañceti vātajānām . evamete viṃśatiḥ pramehāḥ
    sopadravā vyākhyātāḥ . tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya
    tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa piḍakā jāyante .
    tadyathā . śarāvikā sarṣapikā kacchapikā jālinī vinatā
    puttriṇī masūrikā alajī vidārikā vidradhikā ceti .
    śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā . gaurasarṣapa-
    saṃsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī . sadāhā kūrmmasaṃsthānā
    jñeyā kacchapikā budhaiḥ . jālinī tīvradāhā tu māṃsa-
    jālasamāvṛtā . mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā
    smṛtā . mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu puttriṇī .
    masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu masūrikā . raktāsitā
    sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet . vidārī kandavadvṛttā
    kaṭhinā ca vidārikā . vidradherllakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā
    budhaiḥ . ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tatkṛtāḥ .
    gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmmaṇi cotthitāḥ . sopa-
    dravā durbbalasya piḍakāḥ parivarjjayet . kṛtsnaṃ śarīraṃ
    niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ . adhaḥ prakramate vāyustenā-
    sādhyāstu vātajāḥ . pramehapūrvvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate .
    kiñciccāpyadhikaṃ bhūtraṃ taṃ pramehiṇamādiśet . kṛtsnānya-
    rḍāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave . pravṛttabhūtramatyarthaṃ
    taṃ pramehiṇamādiśet . piḍakāpīḍitaṃ gāḍhamupasṛṣṭa-
    mupadravaiḥ . madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrttitaḥ .
    sa cāpi gamanāt sthānaṃ, sthānādāsanamicchati . āsanādvṛ-
    ṇute śayyāṃ, śayanāt svapnamicchati . yathāhi varṇṇānāṃ pañcā-
    nāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa śavalababhrukapilakapo-
    tamecakādīnām varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati . evameva do-
    ṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa .
    bhavati cātra . sarvaeva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ .
    madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi” tatraiva cikit-
    sāsthāne sarvapramehasya prakārāntareṇa dvaividhyamuktam .
    yathā “dvau pramehau sahajo'pathyanimittaśca bhavataḥ tatra
    sahajomātṛpitṛvījadoṣakṛtaḥ . ahitāhārajo'pathyani
    mittaḥ . tayoḥ pūrvveṇopadrutaḥ kṛśorūkṣo'lpāśī pipāsurbhṛśaṃ
    parisaraṇaśīlaśca bhavati uttareṇa sthūlobahvāśī snigdhaḥ-
    śayyāsanasvapnaprāyeṇeti” “tatrodakamehinaṃ pārijāta-
    kaṣāyaṃ pāyayet ikṣumehinaṃ vaijayantī kaṣāyam” ca suśru0