ikṣumūla
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 129.
ikṣumūla n. (
-laṃ)
1 A sort of tree; also ikṣunetra.
2 The root of sugar cane.
E. ikṣu and mūla a root.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 105, col. 1.
ikṣu-mūla (laṃ) 1. n. A sort of tree;
root of sugar-cane.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 164, col. 1.
ikṣu—mūla n. a kind of sugar-cane
☞
p. 164, col. 1.
the root of sugar-cane.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 106, col. 1.
ikṣumūla n. (-laṃ)
1. A sort of tree; also ikṣunetra.
2. The root of sugar-cane.
E. ikṣu and mūla a root.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 778.
ikṣumūla (
i° + mū°) n. =
ikṣunetra RĀJAN. im
ŚKDR.
Vācaspatyam
☞
p. 910, col. 2.
ikṣumūla pu0 ikṣormūlaṃ granthiriva mūlaṃ granthiryasya . 1 vaṃśavṛkṣe . 6 ta0 . ikṣumūle 2 tadgranthau na0 .
☞
p. 910, col. 2.
ikṣumūla pu0 ikṣurasatulyomehaḥ . suśrutokte pramehabhede tadbhedā
viṃśatirnidānasahitāstatroktā yathā “divāsvapnavyāyāmā-
lasyaprasaktaṃ śītasnigdhamadhuramadyadravānnapānasevinaṃ puruṣaṃ
jānīyātpramehī bhaviṣyatīti . tasya caivaṃ pravṛttasyāparipakvā
eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtra-
vāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā vastermukhamāśritya nirbhidyante
tadā pramehān janayanti . teṣāntu pūrvvarūpāṇi hasta-
pādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhura-
śuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālu
galajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiśca
nakhānām . tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarvva eva sarvvaṃ
doṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ . tatra kaphādudakekṣusurā-
sikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehāḥ daśa sādhyā doṣa-
dūṣyāṇāṃ samakriyatvāt . pittānnīlaharidrāmlakṣāramañji-
ṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaṭ yāpyā doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriya-
tvāt . vātātsarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro'sādhyatamā
mahātyayikatvāt . tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā
śleṣmapramehān janayati vātakaphaśoṇitamedobhiranvitaṃ
pittaṃ pittapramehān . kaphapittavasāmajjamedobhiranvito
vāyurvvātapramehān . tatra śvetamavedanamudakamehī mehati
ikṣurasatulyamikṣumehī, surāmehī surātulyaṃ, saru-
jam sikatānuviddhaṃ sikatāmehī śanaiḥ sakapha mṛtsnaṃ
śanairmehī, viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī, hṛṣṭaromā piṣṭa-
rasatulyaṃ piṣṭamehī, āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī, śukratulyaṃ
śukramehī stokaṃ stokaṃ saphenaṃ phenamehī mehati . ata ūrddhaṃ
pittanimittānvakṣyāmaḥ . saphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati
sadāhaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī, amlarasagandhamamlamehī, sruta
kṣārapratibhaṃ kṣāramehī, mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī .
śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī mehati . ata jarddhaṃ vāta-
nimittānvakṣyāmaḥ . sarpiḥ prakāśaṃ sarpirmehī mehati
vasāprakāśaṃ vasāmehī, kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī, mattamātaṅga
vadanupravṛddhaṃ hastimehī mehati . makṣikopasarpaṇamālasyaṃ
māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphapra-
sekaccharddinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadravāḥ . vṛṣa-
ṇayoravadaraṇaṃ vastibhedo meḍhratodo hṛdiśūlamamlīkājvarā-
tīsārārocakā vamathuḥ paridhūmāyanaṃ dāho mūrcchā pipāsā
nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmutranetratvañceti paitti-
kānām . hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddha-
puroṣatvañceti vātajānām . evamete viṃśatiḥ pramehāḥ
sopadravā vyākhyātāḥ . tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya
tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa piḍakā jāyante .
tadyathā . śarāvikā sarṣapikā kacchapikā jālinī vinatā
puttriṇī masūrikā alajī vidārikā vidradhikā ceti .
śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā . gaurasarṣapa-
saṃsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī . sadāhā kūrmmasaṃsthānā
jñeyā kacchapikā budhaiḥ . jālinī tīvradāhā tu māṃsa-
jālasamāvṛtā . mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā
smṛtā . mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu puttriṇī .
masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu masūrikā . raktāsitā
sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet . vidārī kandavadvṛttā
kaṭhinā ca vidārikā . vidradherllakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā
budhaiḥ . ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tatkṛtāḥ .
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmmaṇi cotthitāḥ . sopa-
dravā durbbalasya piḍakāḥ parivarjjayet . kṛtsnaṃ śarīraṃ
niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ . adhaḥ prakramate vāyustenā-
sādhyāstu vātajāḥ . pramehapūrvvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate .
kiñciccāpyadhikaṃ bhūtraṃ taṃ pramehiṇamādiśet . kṛtsnānya-
rḍāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave . pravṛttabhūtramatyarthaṃ
taṃ pramehiṇamādiśet . piḍakāpīḍitaṃ gāḍhamupasṛṣṭa-
mupadravaiḥ . madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrttitaḥ .
sa cāpi gamanāt sthānaṃ, sthānādāsanamicchati . āsanādvṛ-
ṇute śayyāṃ, śayanāt svapnamicchati . yathāhi varṇṇānāṃ pañcā-
nāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa śavalababhrukapilakapo-
tamecakādīnām varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati . evameva do-
ṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa .
bhavati cātra . sarvaeva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ .
madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi” tatraiva cikit-
sāsthāne sarvapramehasya prakārāntareṇa dvaividhyamuktam .
yathā “dvau pramehau sahajo'pathyanimittaśca bhavataḥ tatra
sahajomātṛpitṛvījadoṣakṛtaḥ . ahitāhārajo'pathyani
mittaḥ . tayoḥ pūrvveṇopadrutaḥ kṛśorūkṣo'lpāśī pipāsurbhṛśaṃ
parisaraṇaśīlaśca bhavati uttareṇa sthūlobahvāśī snigdhaḥ-
śayyāsanasvapnaprāyeṇeti” “tatrodakamehinaṃ pārijāta-
kaṣāyaṃ pāyayet ikṣumehinaṃ vaijayantī kaṣāyam” ca suśru0