• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ikṣuḥ

    See also ikṣu.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 274, col. 1.
    ikṣuḥ [iṣyate'sau mādhuryāt, iṣ-ksu Uṇ. 3. 157]

    1 Sugar-cane.

    2 N. of another tree kophilā.

    3 Wish, desire.

    Comp.

    — kāṃḍaḥ, ḍaṃ N. of two different species of sugar-cane (kāśa and muṃjatṛṇa).

    — kuṭṭakaḥ a gatherer of sugar-cane.

    — gaṃdhaḥ Saccharum Spontaneum.

    — ja a. produced from sugar-cane.

    — daṃḍaḥ, yaṣṭiḥ f. the stem or cane of Saccharum Officinale.

    — darbhā a kind of grass.

    — dā N. of a river.

    — netraṃ

    1 a kind of sugar-cane.

    2 the eye of sugar-cane.

    — patraḥ a kind of grain.

    — pākaḥ molasses.

    — praḥ N. of a tree (śaravṛkṣa).

    — bālikā a kind of grass (kāśa).

    — bhakṣikā a meal of sugar and molasses.

    — bhakṣitī a woman who eats a sugar-cane.

    — matī, mālinī, mālavī N. of a river.

    — mūlaṃ the root of sugar-cane; a kind of sugar-cane.

    — mehaḥ diabetes or diabetes mellitus (cf. madhumeha).

    — mehin a. diabetic.

    — yaṃtraṃ a sugar-mill.

    — yoniḥ [ikṣoriva yoniḥ yasya] Saccharum Officinarum (puṃḍrakaikṣu).

    — rasaḥ

    1 the juice of sugar-cane.

    2 molasses, unrefined sugar.

    3 a kind of kāśa grass; °kvāthaḥ raw or unrefined sugar, molasses.

    — vaṇaṃ a sugar-cane wood.

    — vallarī, vallī the common yellow cane.

    — vāri n.,

    — samudraḥ the sea of syrup, one of the seven seas.

    — vālikā [ikṣuriva valati val-ṇvul]

    1 N. of a tree. (Mar. tālimakhānā.)

    2 the kāśa grass.

    — vāṭikā, vāṭī

    1 a kind of sugar-cane (puṃḍraka).

    2 a garden of sugar-canes.

    — vikāraḥ

    1 sugar, molasses.

    2 any sweetmeat.

    — śākaṭaṃ, śākinaṃ a field fit for planting the sugar-cane.

    — sāraḥ molasses, raw or unrefined sugar.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 379.
    ikṣuḥ [iṣyate'sau mādhuryāt, iṣ-ksu Uṇ.3.157] 1 Sugar-cane; pari tvā paritatnunekṣuṇāgāmavidviṣe Av.1.34.5. -2 N. of another tree kophilā. -3 Wish, desire. -Comp. -kandā A pumpion gourd, Cucurbita Pepo. (Mar. kohāḻeṃ). -kāṇḍaḥ, -ṇḍam N. of two different species of sugar-cane (kāśa and muñjatṛṇa). -kāntaḥ A class of the six storeyed buildings (Mānasāra 24.55). -kuṭṭakaḥ a gatherer of sugar-cane. -gandhaḥ Saccharum Spontaneum (Mar. laghu- gokharū). -gandhikā Convolvulus paniculatus (bhūmikūṣmāṇḍa). -ja a. produced from sugar-cane. -tulyā = anikṣuḥ. -daṇḍaḥ, -yaṣṭiḥ f. the stem or cane of Saccharum Officinale. -darbhā a kind of grass. -dā N. of a river. -netram 1 a kind of sugar-cane. -2 the eye of sugar-cane. (Mar. perāvarīla ḍoḻā). -patraḥ a kind of grain (Mar. joṃdhaḻe). -pākaḥ molasses. -praḥ N. of a tree (śaravṛkṣa). -bālikā a kind of grass (kāśa). -bhakṣikā 1 a meal of sugar and molasses. -2 A machine for crushing sugar-cane. -bhakṣitī a woman who eats a sugar-cane. -matī, -mālinī, mālavī N. of a river. -mūlam the root of sugar-cane; a kind of sugar-cane. -mehaḥ diabetes or diabetes mellitus (cf. madhumeha). -mehin a. diabetic. -yantram a sugar-mill. -yoniḥ [ikṣoriva yoniḥ yasya] Saccharum Officinarum (puṇḍrakaikṣu). -rasaḥ 1 the juice of sugar-cane. -2 molasses, unrefined sugar. -3 a kind of kāśa grass; -rasodaḥ One of the seas. ˚kvāthaḥ raw or unrefined sugar, molasses. -vaṇam a sugar-cane wood. -vallarī, -vallī the common yellow cane. -vāri n., -samudraḥ the sea of syrup, one of the seven seas. -vālikā (also ikṣvālikā) [ikṣuriva valati val- ṇvul] 1 N. of a tree (Mar. tālimakhānā.). -2 the kāśa grass. -vāṭikā, -vāṭī 1 a kind of sugar-cane (puṇḍraka). -2 a garden of sugar-canes. -vikāraḥ 1 sugar, molasses. -2 any sweetmeat. -śākaṭam, -śākinam a field fit for planting the sugar-cane. -sāraḥ molasses, raw or unrefined sugar.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 201.
    ikṣuḥ , puṃ, (iṣyate'bhilaṣyate'sau iti . iṣ + ksu .)
    svanāmakhyātatṛṇaṃ . āk iti bhāṣā . tatparyyāyaḥ .
    rasālaḥ 2 . ityamaraḥ .. karkoṭakaḥ 3 vaṃśaḥ 4
    kāntāraḥ 5 sukumārakaḥ 6 adhipatraḥ 7 madhutṛṇaḥ 8
    vṛṣyaḥ 9 guḍatṛṇaḥ 10 . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
    mṛtyupuṣpaḥ 11 mahārasaḥ 12 asipatraḥ 13 ko-
    śakāraḥ 14 ikṣavaḥ 15 . iti śandaratnāvalī ..
    payodharaḥ 16 . iti jaṭādharaḥ .. * .. tasya bhedāḥ .
    vaṃśakaḥ 1 kāntāraḥ 2 bhīruḥ 3 pauṇḍraḥ 4 . iti
    ratnamālā .. sāmānyekṣuguṇāḥ . raktapittanāśitvaṃ .
    balaśukrakaphakāritvaṃ . pāke madhuratvaṃ . snigdhatvaṃ .
    gurutvaṃ . śītalatvaṃ . mūtraśuddhikāritvañca . tasya
    mūle atimadhuratvaṃ . madhye madharatvaṃ . granthitvaja-
    grabhāgeṣa lavaṇarasatvañca . iti rājavallabhaḥ ..
    mūlādūrddhva madhuratvaṃ . madhye atimadhuratvaṃ . agra
    kramāllavaṇatvaṃ nīrasatvañca .. abhukte ikṣubhakṣaṇaguṇaḥ .
    pittadātṛtvaṃ . bhukte vātaprakopaṇatvaṃ . bhuktimadhye
    gurutaratvaśca .. iti rājanirghaṇṭaḥ .. dantaniṣpī-
    ḍitekṣurasaguṇāḥ . himatvaṃ . śukrakāritvaṃ . tṛpti
    janakatvam . jīvanahitakāritvam . vāyuraktapitta
    nāśitvaṃ . svādutvaṃ . snigdhatvaṃ . prītidātṛtvaṃ . rakta-
    varddhakatvaṃ . mukhaprahlādakāritvaṃ . dhātuvarddhakatvañca .
    iti rājavallabhaḥ .. api ca . raktadoṣabhramaśamana-
    kāritvaṃ . alpaśleṣmadātṛtvaṃ . hṛdyatvaṃ . rucijanakatvaṃ .
    mūtraśuddhikāritvaṃ . dehasya kāntidātṛtvaṃ . bala-
    kāritvaṃ . pīyūṣopamatvaṃ . tridoṣaśamanatvañca .
    iti rājanirghaṇṭaḥ .. yantraniṣpīḍitarasaguṇāḥ .
    raktaśukrakāritvaṃ . śītalatvaṃ . sārakatvaṃ . ruci-
    karatvaṃ . dāhajanakatvañca .. iti rājavallabhaḥ .. a-
    pi ca . dantaniṣpīḍitarasaguṇavadguṇatvaṃ . kiñcit
    pittavāyunāśitvaṃ . akomalatvaṃ . asvādutvaṃ .
    kṣīraviṣṭambhadāhakāritvañca . paryyuṣitatadrasaguṇāḥ .
    vāntiharatvaṃ . vātajanakatvaṃ . jāḍyapratiśyāyaroga-
    dātṛtvaṃ . kaphavāyukāritvañca . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
    tatpakvarasaguṇāḥ . gurutvaṃ . sutīkṣṇatvaṃ . kaphavāta-
    nāśitvañca . iti rājavallabhaḥ .. snigdhatvaṃ . ati-
    śayagurutvaṃ . atipāke vidāhatvaṃ . pittāsnadoṣa-
    kāritvañca . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
    asya vikārāḥ ..
    “lasīkāphāṇitaguḍakhaṇḍamatsyaṇḍikāsitāḥ .
    nirmmalā laghavo jñeyāḥ śītavīryyā yathottaram” ..
    iti rājavallabhaḥ . athekṣuvargaḥ . tatrekṣornāmāni
    guṇāśca .
    “ikṣurdīrghacchadaḥ proktastathā bhūriraso'pi ca .
    guḍamūlo'sipatraśca tathā madhutṛṇaḥ smṛtaḥ ..
    ikṣavo raktapittaghnā balyā vṛṣyāḥ kaphapradāḥ .
    svādupākarasāḥ snigdhā guravo mūtralā himāḥ” .. * ..
    athekṣubhedāḥ .
    “pauṇḍrako bhīrukaścāpi vaṃśakaḥ śataporakaḥ .
    kāntārastāpasekṣuśca kāṇḍekṣuḥ sūcipatrakaḥ ..
    naipālo dīrghapatraśca nīlaporo'tha kośakṛt .
    ityetā jātayasteṣāṃ kathayāmi guṇānapi” .. * ..
    atha pauṇḍrakabhīrukayorguṇāḥ .
    “vātapittapraśamano madhuro rasapākayoḥ .
    suśīto vṛṃhaṇo balyaḥ pauṇḍrako bhīrukastathā” .. * ..
    atha kośakāraguṇāḥ .
    “kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ” .. * ..
    atha kāntārekṣuguṇāḥ .
    “kāntārekṣurgururvṛṣyaḥ śleṣmalo vṛṃhaṇaḥ saraḥ” .. * ..
    atha dīrghaporavaṃśakayorguṇaḥ .
    “dīrghaporaḥ sukaṭhinaḥ sakṣāro vaṃśakaḥ smṛtaḥ” .. * ..
    atha śataporakaguṇāḥ .
    “śataparbbā bhavet kiñcit kośakāraguṇānvitaḥ .
    viśeṣāt kiñciduṣṇaśca sakṣāraḥ pavanāpahaḥ” .. * ..
    atha manoguptāguṇāḥ .
    “manoguptā vātaharī tṛṣṇāmayavināśinī .
    suśītā madhurātīva raktapittavināśinī” .. * ..
    atha tāpasekṣuguṇāḥ .
    “tāpasekṣurbhavet mṛdvī madhurā śleṣmakopanā .
    tarpaṇā rucikṛccāpi vṛṣyā ca balakāriṇī” .. * ..
    atha bālayuvavṛddhekṣuguṇāḥ .
    “bāla ikṣuḥ kaphaṃ kuryyānmedomehakaraśca saḥ .
    yuvā tu vātahṛt svādurīṣattīkṣṇaśca pittanut ..
    raktapittaharo vṛddhaḥ kṣatahṛt balavīryyakṛt” .. * ..
    athāṅgabhedena bhedaḥ .
    “mūle tu madhuro'tyarthaṃ madhye'pi madhuraḥ smṛtaḥ .
    agra granthiṣu ca jñeyaṃ ikṣuḥ paṭuraso janaiḥ” .. * ..
    atha dantapīḍitekṣurasaguṇāḥ ..
    “dantaniṣpīḍitasyekṣoḥ rasaḥ pittāsranāśanaḥ .
    śarkarāsamavīryyaḥ syādavidāhī kaphapradaḥ” .. * ..
    atha yantrapīḍitasyekṣurasasyaṃ guṇāḥ .
    “mūlāgrajantu granthyādipīḍanānmalasaṃkarāt .
    kiñcit kālaṃ vidhṛtyāca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ ..
    tasmādvidāhī viṣṭambhī guruḥ syādyāntriko rasaḥ” ..
    atha paryyuṣitasyekṣurasasya guṇāḥ .
    “rasaḥ paryyuṣito neṣṭo hyamlo vātāpaho guruḥ .
    kaphapittakaraḥ śoṣī bhedanaścātimūtralaḥ” .. * ..
    atha pakvasyekṣurasasya guṇāḥ .
    “pakvo raso guruḥ snigdhaḥ sutīkṣṇaḥ kaphavātanut ..
    gulmānāhapraśamanaḥ kiñcitpittaharaḥ smṛtaḥ” .. * ..
    athekṣurasasya vikārāṇāṃ guṇāḥ .
    “ikṣorvikārāstṛḍdāhamūrcchāpittāsnanāśanāḥ .
    guravo madhurā balyāḥ snigdhā vātaharāḥ sarāḥ ..
    vṛṣyā mohaharāḥ śītā vṛṃhaṇā viṣahāriṇaḥ” ..
    iti bhāvaprakāśaḥ ..
    (atha śvetekṣuguṇāḥ .
    “rasāyanottamo balyo rogavāraṇamuttamaḥ .
    snigdhaśca tarpaṇo vṛṣyo vṛṃhaṇaśca sajīvanaḥ ..
    svāduguṇābhibaddhatvādvātapittapraśāntikṛt .
    vṛṣyo'pyantarvidāhī syāt sitekṣuḥ kaphakṛnmataḥ” ..
    atha kṛṣṇekṣugaṇāḥ .
    “tadvat sukṛṣṇo bhavanaṃ guṇānāṃ
    vṛṣyo bhavettarpaṇavṛṃhaṇaśca .
    sañjīvanaṃ syānmadhuro rasena
    śoṣāpaharttā vraṇaśokakārī” .. * ..
    atha yantrodbhavarasaguṇāḥ .
    “yantreṇa pīḍitarasaḥ kathito guruśca
    vṛṣyaḥ kaphañca kurute'tha suśītalaśca .
    pāke vidāhibalakṛcca suśobhanaśca
    saṃsevito rudhirapittarujaṃ nihanti” .. * ..
    atha dantapīḍitarasaguṇāḥ .
    “dantena pīḍitaraso rucikṛdguruśca
    santarpaṇo balakaraḥ kaphakṛcchramaghnaḥ .
    viṣṭambhako'pi rudhirañca tathaiva pittaṃ
    śoṣaṃ nihanti madhuraḥ sa himo saraśca” .. * ..
    atha pakvarasaguṇāḥ .. * ..
    “pakvo gurutaraḥ snigdhaḥ sutīkṣṇaḥ kaphavātahā .
    pittaghno'pi viśeṣeṇa gulmātisārakāsanut” .. * ..
    iti hārītaḥ . tathā ca vābhaṭaḥ śārṅgadharaśca .
    “ikṣoḥ raso guruḥ snigdho vṛṃhaṇaḥ kaphamūtrakṛt .
    vṛṣyaḥ śīto'srapitaghnaḥ svādupākarasaḥ saraḥ .
    so'gre salavaṇo dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ ..
    mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt .
    kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ ..
    vidāhī guruviṣṭambhī tenāsau tatra pauṇḍrakaḥ .
    śaityaprasādamādhuryyairvarastamanuvāṃśikaḥ ..
    śātaparbbakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt .
    sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ” ..
    “vṛṣyaḥ śītaḥ sthiraḥ snigdho vṛṃhaṇo madhuro rasaḥ .
    śleṣmaṇo bhakṣitasyekṣoryāntrikastu vidahyate ..
    śaityāt prasādānmādhuryyāt pauṇḍrakādvaṃśako varaḥ” .
    iti carakaḥ .. tathā ca suśrute ..
    “ikṣavo madhurā vipākā guravaḥ śītāḥ snigdha-
    balyā vṛṣyā mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikapha-
    karāśceti te cānekavidhāḥ . tadyathā, —
    “pauṇḍrako bhrīrukaścaiva vaṃśakaḥ śataporakaḥ .
    kāntārastāpasekṣuśca kāṣṭhekṣuḥ sūcipatrakaḥ ..
    naipālo dīrghapatraśca nīlaporo'tha kośakṛt .
    ityetā jātayaḥ sthaulyādguṇān vakṣyāmyataḥ param ..
    suśīto madhuraḥ snigdho vṛṃhaṇaḥ śleṣmaṇaḥ saraḥ .
    avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukastathā ..
    ābhyāṃ tulyaguṇaḥ kiñcitsakṣārovaṃśako mataḥ .
    vaṃśavacchataporastu kiñciduṣṇaḥ sa vātahā ..
    kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānuguṇau matau .
    evaṃguṇastu kāṣṭhekṣu; sa tu vātaprakopaṇaḥ ..
    sūcīpatro nīlaporo naipālo dīrghapatrakaḥ .
    vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ ..
    kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ .
    atīvamadhuro mūle madhye madhura eva tu ..
    agreṣvakṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ .
    avidāhī kaphakaro vātapittanivāraṇaḥ ..
    vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito rasaḥ .
    gururvidāhī viṣṭambhī yāntrikastu prakīrttitaḥ ..
    pakvo guruḥ saraḥ snigdhaḥ sutīkṣṇaḥ kaphavātanut” ..)
    kokilākṣavṛkṣaḥ . iti rājanirghaṇṭaḥ ..