Blog
Sanskrit
About
idhma
See also
idhmaḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Latin
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 131 .
idhma n. (
-dhmaṃ ) Fuel.
E. indhī to kindle, to burn, mak Uṇādi aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 106, col. 2 .
idhma (dhmaṃ) 1. n. Fuel.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 100, col. 1 .
idhma idhma, i. e. indh + ma, m. Fuel,
Rām. 3, 21, 5.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 141, col. 1 .
Idhma, as, am, m. n. fuel, especially that which
is used for the sacred fire; [cf. Hib. adhmad;
Zend aiśma.]
—Idhma-jihva, as, m., N. of a son
of Priya-vrata.
—Idhma-pravraścana, as, m. a
hatchet, an axe.
—Idhma-bhṛti, is, is, i, Ved.
bringing fuel.
—Idhma-vāha, as, m. epithet of
Dṛḍhasyu or Dṛḍhadasyu.
Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary
☞
p. 129, col. 2 .
idhmá, m. fuel. [
√idh, 1166: for
mg ,
cf. Eng. kindlings. ]
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 276, col. 3 .
idhma, iddha See under iṃdh .
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 74 .
idhmá (&
idhman ) m. fuel,
esp. for the sacred fire,
p. °vant .
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 45, col. 3 .
idhma idh-má, m. fuel; -citi , f. wood-pile.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 167, col. 3 .
idhmá m. (n.,
L. ) fuel in, general
☞
p. 167, col. 3 .
fuel as used for the sacred fire,
RV. ;
AV. ;
ŚBr. ;
KātyŚr. ;
ĀśvGṛ. ;
MBh. &c.
☞
p. 167, col. 3 .
(
as ), m.,
N. of an Āṅgirasa,
GopBr. ;
☞
p. 167, col. 3 .
idhma , [
cf. Zend aesma ;
Hib. adhmad .]
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 107, col. 2 .
idhma n. (-dhmaṃ ) Fuel.
E. indhī to kindle, to burn, mak Unādi aff.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 383 .
idhma , iddha See under indha . audumbara idhmaḥ Bri. up.6.3.13.
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 88, col. 2 .
idhma idhma n. (indh) bois à brûler.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 131, col. 1 .
idhma- m. combustible ;
-an- id. °jihva- m. feu.
°vāha- m. fils d'Agastya.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 798 .
idhmá (von
idh ) m.
Brennholz , bes.
das zum heiligen Feuer verwendete NAIGH. 5, 2.
NIR. 8, 5.
Uṇ. 1, 143.
H. an. 2, 315. (n. nach
AK. 2, 4, 1, 13.
H. 827.
SIDDH. K. 249,a,3, v. u.
VOP. 26, 174. m. n. nach
VAIJ. zu
H. 827).
ṚV. 1, 94, 4.
yastâ ìdhmaṃ jàbharâtsiṣvidā̀naḥ 4, 2, 6. 12, 2. 10, 61, 9. 90, 6.
vṛ̀hannidìdhma êṣām 8, 45, 2.
vaìkàṅkàtenèdhmenâ dèvebhyà ājyâṃ vaha AV. 5, 8, 1.
ìdhmaṃ sàmāhîtam 10, 6, 35.
balbâjā̀napī̀dhme saṃnâhyet TS. 2, 2, 8, 2.
vanaspataya idhmāḥ AIT. BR. 5, 28.
idhmamabhyādadhāti ŚAT. BR. 3, 5, 2, 1. 6, 2, 1, 20. 11, 2, 6, 20. 14, 9, 3, 21 (=
BṚH. ĀR. UP. 6, 3, 13).
KĀTY. ŚR. 22, 3, 10. 1, 3, 16.
aṣṭādaśedhmaṃ paridhivṛkṣāṇām 18. 2, 7, 19.
idhmamaṣṭādaśadāruṃ pravadanti GṚHYASAṂGR. 1, 98.
idhmasaṃnáhanāni ŚAT. BR. 1, 5, 1, 2.
idhmapravráścana P. 3, 3, 117,
Sch. 6, 2, 139,
Sch. idhmābarhiṣī (copul. comp. mit Dehnung des Auslauts des ersten Gliedes) gaṇa
dadhipayaādi zu 2, 4, 14. -
MBH. 1, 1441. 3, 8642. 13, 132.
R. 3, 21, 5. 6, 96, 5.
— Vgl. anidhma, svidhma .
Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda
☞
p. 211 .
idhmá, m. ,
Brennholz [von idh],
vgl. suidhmá.
-ás {665,2}; {916,6}.
-ám {94,4}; {298,6}; {308,2}; {887,9}.
-éna {252,3}.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 204, col. 1 .
idhmá — 1) m. *n. Brennholz , insbes. das zum heiligen Feuer verwendete.
— 2) m. N.pr. eines Āṅgirasa GOP. BR. 2,1,2.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 50, col. 1 .
idhmá m.n. Brennholz.
Bopp Glossarium Sanscritum
☞
p. 39, col. 2 .
idhma n. (r.
indh urere ejecto
n s.
ma ) lignum. AM. (Hib.
adhmad nititur formâ gunatâ, cf. zend. aê-
s'ma et v. Pikt. p. 19.).
Vācaspatyam
☞
p. 927, col. 1 .
idhma na0 idhyate'gniranena indha —
mak . 1 kāṣṭhe “
yasta idhma jatarat siṣvidānaḥ ”
ṛ0 4, 2, 6, “
idhmaṃ kāṣṭhabhāram ”
bhā0 . 2 yajñiyasamidbhede pu0 . tatpramāṇakaraṇaprakā- rādi kātyā0 śrau0 darthitam . “
ayugdhātū ni yūnāni ”
sū0 . “
idhmabandhanabarhirbandhanārthāni yūnāni saṃnahanāni rajja- vo'yugdhātūni bhavanti . dhātavastṛṇamuṣṭiprakṣepāḥ ayujo viṣamā ekatripañcasaptanavādiviṣasasaṃkhyā dhātavoyeṣāṃ tānyayugdhātūni . tathā cāpastambaḥ “
tridhātu pañcadhātu vā śulvaṃ karotīti ”
śulvaṃ rajjumityarthaḥ . “
pañcaviṃśatikuśamayāni yūnāni ”
iti yajñapārśve . tathā “
samūlānāmasūlānāṃ vā darbhāṇāṃ pūrvavat śulvaṃ kṛtvo- dagagraṃ nidhāyeti ”
idhmaprastāve . mānave ca “
śulvaṃ prati- dadhātyayugdhātu pradakṣiṇamiti ”
. tittirisūtre . “
atha- triranvāhitaṃ śulvaṃ kṛtveti ”
karka0 barhiṣo bandhana prakāramāha . “
prāgagre yūnaudagagraṃ barhirācinoti ”
sū0 . prāgagre yūne prāgagre saṃnahane bandhanārthāyāṃ rajjau uda- gagraṃ barhirācinoti bandhanārtha sthāpayati ”
karka0 . athe- dhmabandhanasya prakāramāha . “
udagagre prāgagramidhmam ”
sū0 . ācinotītyanuvartate udagagre yūne sanahane prāgagrami- dhmamācinoti bandhanārthaṃ nidadhāti ”
karka0 . “
pratyaggra- nthīnavagūhati ”
sū0 . idhmavarhirbandhanārthānāṃ yūnānāṃ granthīn pratyagavagūhati yūne gāḍhaṃ baddhvā yūnasyāgramūle saṃkalpya pradakṣiṇamāveṣṭya idhmabarhiṣoragrabhāge prota- yitvā paścāditi tayormūlabhāge avagūhati prerayati pratyakśabdena idhmabarhiṣoḥpaścādbhāgo mūlabhāga ityu- cyate digvācinovarhitthudagagre nihite asambhavāt . kmaṭhake “
granthi kṛtvā purastāt pratyañcamapakarṣatīti ”
. mānave “
śulvasyāntau samāyagya “
pūṣā te granthimiti ”
pradakṣiṇamāveṣṭayati paścāt pratyañcamapakarṣatīti ”
taittirīye'pi “
paścātprāñcamupagūhatīti ”
. āpastambaḥ “
purastāt pratyañcaṃ granthimupagūhati paścādvā prāñcamiti ”
. “
aṣṭādaśedhmaṃ paridhivṛkṣāṇām ”
sū0 . “
paridhīnāṃ vṛkṣāḥ palāśakhadiravikaṅkatādayaḥ paridhivṛkṣāḥ teṣāṃ paridhivṛkṣāṇāṃ sambandhinaḥ aṣṭādaśasaṃkhyakāṣṭhakamidhmaṃ kuryyāt . mānaye “
samūlairdarbhaiḥ pālāśaṃ khādiraṃ rauhitakaṃ vāṣṭādaśadārvidhmaṃ saṃnahyati triṃśca paridhīn yoyajñiyavṛkṣastasyeti ”
. kāṭhake “
aṣṭādaśadāru śulvaṃ samānavṛkṣasya saṃnahyati viṃśati miṣṭau paśubandhe ceti ”
. ataeva sāmidhenīvivṛddhau kāṣṭha vṛddhirbhavati hrāse ca hrāso na bhavati pitryādau, tathā- hāpastambaḥ “
sāmidhenīvivṛddhau kāṣṭhāni vivardhante prakṛtito hrasamānāsu prakṛtivaditi ”
. upasatsu tu “
mātrāvadidhmā barhiriti ”
vacanāt hrāsaḥ . “
idhmapramāṇaṃ cāratniriti sadbhiḥ prakīrtitamiti ”
kātyāyanaḥ (karmapradīpe) tathā “
samit- pavitraṃ vedaṃ ca kuryyāt prādeśasaṃmitam . idhmastu dviguṇaḥ kāryyaḥ paridhistriguṇaḥ smṛtaḥ ”
“
smārte prādeśa idhmo vā dviguṇaḥ paridhistata ”
iti . “
ekaviṃśati vā ”
sū0 . atha vā ekaviṃśatimekaviśatisakhyākakāṣṭhakamidhmaṃ kuryyāt tathā cāpastambaḥ “
khādiraṃ pālāśaṃ vaikaviṃśatidārukamidhmaṃ karoti ”
. “
tataḥ paridhīneke ”
sū0 . eke ācāryā- stata ekaviṃśatisaṃkhyakāṣṭhakādidhmāttrīṇi kāṣṭhānyaratni mātrāṇyevopādāya paridhīn paridadhati “
taddhekaidhmasyaivaitān paridhīn paridadhatīti ”
śruteḥ . atha vaikamevedaṃ sūtram “
ekaviṃśati vā tataḥ paridhīneke ”
iti eke ācāryyā vikalpena ekaviṃśatisaṃkhyakāṣṭhamidhmaṃ kurvanti tata iti tasmādevaikaviṃśatikāṣṭhakedhmāt paridhīn paridadhati ca . etadeva yuktataram āpastambasūtre ekaviṃśatikāṣṭhānāṃ vibhāgadarśanāt . tathācāhāpastambaḥ “
khādiraṃ pālāśaṃ vaika- viṃśatidārukamidhmaṃ karoti trayaḥ paridhayaḥ pālāśakāṣṭhakāḥ khādirodumbaravilvarohitakavikaṅkatānāṃ ye vā yajñiyā vṛkṣā ārdrāḥ śuṣkā vā satvackāḥ, sthaviṣṭho madhyamo'ṇī- yāndrādhīyāndakṣiṇārdhyo hrasiṣṭha uttarārdhyo dve, ādhāra samidhāvanuyāja samidekaviṃṇatiḥ samūlānāmamūlānāṃ vā darbhāṇāṃ pūrvvavacchulvaṃ kṛtvodagagraṃ nidhāyeti ”
. atha evaṃvidhamekīyamatam yadekaviṃśatikāṣṭhakaḥ idhmaḥ . tasmin pakṣe cedhmādeva trīṇi kāṣṭhānyādāya parighipari- dhānamiti . bandhanānantaramidhmavarhiṣorbhūmau nidhānaṃ na kāyam āpastambasūtre anadhonidadhātītyuktatvāt . taddhaika idhmasyaivaitām paridhīn paridadhatītyatna harisvābhinaḥ tadu tathā na kuryyādanavakla'ptā hi tasyaite bhavantīti bāhumātraiḥ paridhimirārdraiśca bhavitavyam . idhustu śuṣkaḥ indhanatvādeva dviprādeśaśca tena te idhmaikadeśabhūtāḥ paridhitvāyāsamathoḥ syuḥ tadidamāha abhyādhānāya hīti śuṣko hyādāvādheyaḥ yāvatkhara mātraāhavanīṃye khare sambhavantītyabhiprāyaḥ yastu paridhivuddhyā āharati so'vadhyaveṣṭanīyādagnikharādati- riktamevāharati agniveṣṭanaṃ ca dāhabhayānna śulvamiti ta'eṣāvakḷptā iti ”
kātyā0 1, 3, 14, 21 . “
aparamitaṃ praṇayanīyaṃ triyūnama ”
sū0 . “
praṇayanasyāyaṃ praṇa- yanīyaḥ taṃ praṇayanīyamagnipraṇayanārthamidhmamaparimitamapari- mitakāṣṭhakvaṃ triyūnaṃ tisṛbhiḥ saṃnahanarajjubhirveṣṭitaṃ kuryyāt trīṇi yūnāni bandhanāni yasya sa triyūnaḥ taṃ triyūnamiti . aparimitatvaṃ ca prāguktedhmakāṣṭhasaṃkhyāpekṣayātiśaye- nādhikasaṃkhyakāṣṭhakatvam . tena caturviṃśatisāmidhenīko ṣaiṣṭakāpaśustatra saptaviṃśatiḥ kāṣṭhāni bhavanti . tataśca praṇayanīye tato 'pyadhikāni aṣṭāviṃśatiprabhṛtīni iṣṭakāsaṃkhyāni kāṣṭhāni bhavanti ”
karka0 . chandogapa0 “prādeśadvayamidhmasya pramāṇaṃ parikīrttitam . evaṃmitāḥ syureveha saṣidhaḥ sarvvakarmmasu . samidho'ṣṭā- daśedmasyapravadanti manīṣiṇaḥ . darśe ca paurṇṇamāse ca kriyāsva- nyāsu viṃśatiḥ . samidādiṣu homeṣumantradaivatavarjjitā . purastāccopariṣṭācca indhanārthaṃ samidbhavet . idhmo'pye- dhārthamācāryyerhavirāhutiṣu smṛtaḥ . yatra cāsya nivṛttiḥ- syāttat spaṣṭīkaravāṇyaham . aṅgahomasamittantrasoṣyantyā- khyeṣu karmmasu . yeṣāṃ caitaduparyyuktaṃ teṣu tatsadṛśeṣu ca . akṣabhaṅgādivipadi jalahomādikarmmaṇi . somāhutiṣu sarvvāsu naiteṣvidhmo vidhīyate . “idhmajātīyakāṣṭhārddhapramāṇaṃ mekṣaṇaṃ bhavet ” . “sunvandabhītiridhmabhṛtiḥ pakthyakaiḥ ” ṛ0 6, 20, 13 . “idhmānāṃ kāṣṭhānāṃ bhṛtiḥ ” bhā0 . tuṣi- tadevagaṇamede sa ca bhāga0 4 ska0 1 a0 darśito yathā “toṣaḥ pratoṣaḥ santoṣo bhadraḥ śāntirilaspatiḥ . idhmaḥ kavirvibhuḥ svāhnaḥ sudevo rocanodviṣaṭ . tuṣitā nāma te devā āsan svāyambhuve'ntare ” bhāga0 .
Caland & Henry Termes techniques de l’Agniṣṭoma
☞
p. XXVII .
Renou Vocabulaire du rituel védique
☞
p. 34 .