• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • idhma

    See also idhmaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 131.
    idhma n. (-dhmaṃ) Fuel.

    E. indhī to kindle, to burn, mak Uṇādi aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 106, col. 2.
    idhma (dhmaṃ) 1. n. Fuel.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 100, col. 1.
    idhma idhma, i. e. indh + ma, m. Fuel,

    Rām. 3, 21, 5.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 141, col. 1.
    Idhma, as, am, m. n. fuel, especially that which

    is used for the sacred fire; [cf. Hib. adhmad;

    Zend aiśma.] —Idhma-jihva, as, m., N. of a son

    of Priya-vrata. —Idhma-pravraścana, as, m. a

    hatchet, an axe. —Idhma-bhṛti, is, is, i, Ved.

    bringing fuel. —Idhma-vāha, as, m. epithet of

    Dṛḍhasyu or Dṛḍhadasyu.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 129, col. 2.
    idhmá, m. fuel. [√idh, 1166: for mg, cf. Eng. kindlings.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 276, col. 3.
    idhma, iddha See under iṃdh.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 74.
    idhmá (& idhman) m. fuel, esp. for the sacred fire, p. °vant.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 45, col. 3.
    idhma idh-má, m. fuel; -citi, f. wood-pile.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 167, col. 3.
    idhmá m. (n., L.) fuel in, general
    ☞ p. 167, col. 3.
    fuel as used for the sacred fire, RV.; AV.; ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvGṛ.; MBh. &c.
    ☞ p. 167, col. 3.
    (as), m., N. of an Āṅgirasa, GopBr.;
    ☞ p. 167, col. 3.
    idhma, [cf. Zend aesma; Hib. adhmad.]

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 107, col. 2.
    idhma

    n. (-dhmaṃ) Fuel.

    E. indhī to kindle, to burn, mak Unādi aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 383.
    idhma, iddha See under indha. audumbara idhmaḥ Bri. up.6.3.13.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 88, col. 2.
    idhma idhma n. (indh) bois à brûler.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 131, col. 1.
    idhma- m. combustible ; -an- id.

    °jihva- m. feu.

    °vāha- m. fils d'Agastya.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 798.
    idhmá (von idh) m. Brennholz, bes. das zum heiligen Feuer verwendete NAIGH. 5, 2. NIR. 8, 5. Uṇ. 1, 143. H. an. 2, 315. (n. nach AK. 2, 4, 1, 13. H. 827. SIDDH. K. 249,a,3, v. u. VOP. 26, 174. m. n. nach VAIJ. zu H. 827). ṚV. 1, 94, 4. yastâ ìdhmaṃ jàbharâtsiṣvidā̀naḥ 4, 2, 6. 12, 2. 10, 61, 9. 90, 6. vṛ̀hannidìdhma êṣām 8, 45, 2. vaìkàṅkàtenèdhmenâ dèvebhyà ājyâṃ vaha AV. 5, 8, 1. ìdhmaṃ sàmāhîtam 10, 6, 35. balbâjā̀napī̀dhme saṃnâhyet TS. 2, 2, 8, 2. vanaspataya idhmāḥ AIT. BR. 5, 28. idhmamabhyādadhāti ŚAT. BR. 3, 5, 2, 1. 6, 2, 1, 20. 11, 2, 6, 20. 14, 9, 3, 21 (= BṚH. ĀR. UP. 6, 3, 13). KĀTY. ŚR. 22, 3, 10. 1, 3, 16. aṣṭādaśedhmaṃ paridhivṛkṣāṇām 18. 2, 7, 19. idhmamaṣṭādaśadāruṃ pravadanti GṚHYASAṂGR. 1, 98. idhmasaṃnáhanāni ŚAT. BR. 1, 5, 1, 2. idhmapravráścana P. 3, 3, 117, Sch. 6, 2, 139, Sch. idhmābarhiṣī (copul. comp. mit Dehnung des Auslauts des ersten Gliedes) gaṇa dadhipayaādi zu 2, 4, 14. - MBH. 1, 1441. 3, 8642. 13, 132. R. 3, 21, 5. 6, 96, 5.

    — Vgl. anidhma, svidhma .

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 211.
    idhmá, m., Brennholz [von idh], vgl. suidhmá.

    -ás {665,2}; {916,6}.

    -ám {94,4}; {298,6}; {308,2}; {887,9}.

    -éna {252,3}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 204, col. 1.
    idhmá

    — 1) m. *n. Brennholz , insbes. das zum heiligen Feuer verwendete.

    — 2) m. N.pr. eines Āṅgirasa GOP. BR. 2,1,2.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 50, col. 1.
    idhmá m.n. Brennholz.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 39, col. 2.
    idhma n. (r. indh urere ejecto n s. ma) lignum. AM. (Hib.

    adhmad nititur formâ gunatâ, cf. zend. aê-

    s'ma et v. Pikt. p. 19.).

    Vācaspatyam

    ☞ p. 927, col. 1.
    idhma na0 idhyate'gniranena indha—mak . 1 kāṣṭhe “yasta idhma
    jatarat siṣvidānaḥ” ṛ0 4, 2, 6, “idhmaṃ kāṣṭhabhāram”
    bhā0 . 2 yajñiyasamidbhede pu0 . tatpramāṇakaraṇaprakā-
    rādi kātyā0 śrau0 darthitam . “ayugdhātū ni yūnāni” sū0 .
    “idhmabandhanabarhirbandhanārthāni yūnāni saṃnahanāni rajja-
    vo'yugdhātūni bhavanti . dhātavastṛṇamuṣṭiprakṣepāḥ
    ayujo viṣamā ekatripañcasaptanavādiviṣasasaṃkhyā
    dhātavoyeṣāṃ tānyayugdhātūni . tathā cāpastambaḥ “tridhātu
    pañcadhātu vā śulvaṃ karotīti” śulvaṃ rajjumityarthaḥ .
    “pañcaviṃśatikuśamayāni yūnāni” iti yajñapārśve . tathā
    “samūlānāmasūlānāṃ vā darbhāṇāṃ pūrvavat śulvaṃ kṛtvo-
    dagagraṃ nidhāyeti” idhmaprastāve . mānave ca “śulvaṃ prati-
    dadhātyayugdhātu pradakṣiṇamiti” . tittirisūtre . “atha-
    triranvāhitaṃ śulvaṃ kṛtveti” karka0 barhiṣo bandhana
    prakāramāha . “prāgagre yūnaudagagraṃ barhirācinoti” sū0 .
    prāgagre yūne prāgagre saṃnahane bandhanārthāyāṃ rajjau uda-
    gagraṃ barhirācinoti bandhanārtha sthāpayati” karka0 . athe-
    dhmabandhanasya prakāramāha . “udagagre prāgagramidhmam” sū0 .
    ācinotītyanuvartate udagagre yūne sanahane prāgagrami-
    dhmamācinoti bandhanārthaṃ nidadhāti” karka0 . “pratyaggra-
    nthīnavagūhati” sū0 . idhmavarhirbandhanārthānāṃ yūnānāṃ
    granthīn pratyagavagūhati yūne gāḍhaṃ baddhvā yūnasyāgramūle
    saṃkalpya pradakṣiṇamāveṣṭya idhmabarhiṣoragrabhāge prota-
    yitvā paścāditi tayormūlabhāge avagūhati prerayati
    pratyakśabdena idhmabarhiṣoḥpaścādbhāgo mūlabhāga ityu-
    cyate digvācinovarhitthudagagre nihite asambhavāt .
    kmaṭhake “granthi kṛtvā purastāt pratyañcamapakarṣatīti” .
    mānave “śulvasyāntau samāyagya “pūṣā te granthimiti”
    pradakṣiṇamāveṣṭayati paścāt pratyañcamapakarṣatīti”
    taittirīye'pi “paścātprāñcamupagūhatīti” . āpastambaḥ
    “purastāt pratyañcaṃ granthimupagūhati paścādvā prāñcamiti” .
    “aṣṭādaśedhmaṃ paridhivṛkṣāṇām” sū0 . “paridhīnāṃ vṛkṣāḥ
    palāśakhadiravikaṅkatādayaḥ paridhivṛkṣāḥ teṣāṃ paridhivṛkṣāṇāṃ
    sambandhinaḥ aṣṭādaśasaṃkhyakāṣṭhakamidhmaṃ kuryyāt . mānaye
    “samūlairdarbhaiḥ pālāśaṃ khādiraṃ rauhitakaṃ vāṣṭādaśadārvidhmaṃ
    saṃnahyati triṃśca paridhīn yoyajñiyavṛkṣastasyeti” . kāṭhake
    “aṣṭādaśadāru śulvaṃ samānavṛkṣasya saṃnahyati viṃśati
    miṣṭau paśubandhe ceti” . ataeva sāmidhenīvivṛddhau kāṣṭha
    vṛddhirbhavati hrāse ca hrāso na bhavati pitryādau, tathā-
    hāpastambaḥ “sāmidhenīvivṛddhau kāṣṭhāni vivardhante prakṛtito
    hrasamānāsu prakṛtivaditi” . upasatsu tu “mātrāvadidhmā
    barhiriti” vacanāt hrāsaḥ . “idhmapramāṇaṃ cāratniriti
    sadbhiḥ prakīrtitamiti” kātyāyanaḥ (karmapradīpe) tathā “samit-
    pavitraṃ vedaṃ ca kuryyāt prādeśasaṃmitam . idhmastu dviguṇaḥ
    kāryyaḥ paridhistriguṇaḥ smṛtaḥ” “smārte prādeśa idhmo vā
    dviguṇaḥ paridhistata” iti . “ekaviṃśati vā” sū0 . atha
    vā ekaviṃśatimekaviśatisakhyākakāṣṭhakamidhmaṃ kuryyāt tathā
    cāpastambaḥ “khādiraṃ pālāśaṃ vaikaviṃśatidārukamidhmaṃ
    karoti” . “tataḥ paridhīneke” sū0 . eke ācāryā-
    stata ekaviṃśatisaṃkhyakāṣṭhakādidhmāttrīṇi kāṣṭhānyaratni
    mātrāṇyevopādāya paridhīn paridadhati “taddhekaidhmasyaivaitān
    paridhīn paridadhatīti” śruteḥ . atha vaikamevedaṃ sūtram
    “ekaviṃśati vā tataḥ paridhīneke” iti eke ācāryyā
    vikalpena ekaviṃśatisaṃkhyakāṣṭhamidhmaṃ kurvanti tata iti
    tasmādevaikaviṃśatikāṣṭhakedhmāt paridhīn paridadhati ca .
    etadeva yuktataram āpastambasūtre ekaviṃśatikāṣṭhānāṃ
    vibhāgadarśanāt . tathācāhāpastambaḥ “khādiraṃ pālāśaṃ vaika-
    viṃśatidārukamidhmaṃ karoti trayaḥ paridhayaḥ pālāśakāṣṭhakāḥ
    khādirodumbaravilvarohitakavikaṅkatānāṃ ye vā yajñiyā
    vṛkṣā ārdrāḥ śuṣkā vā satvackāḥ, sthaviṣṭho madhyamo'ṇī-
    yāndrādhīyāndakṣiṇārdhyo hrasiṣṭha uttarārdhyo dve, ādhāra
    samidhāvanuyāja samidekaviṃṇatiḥ samūlānāmamūlānāṃ vā
    darbhāṇāṃ pūrvvavacchulvaṃ kṛtvodagagraṃ nidhāyeti” . atha
    evaṃvidhamekīyamatam yadekaviṃśatikāṣṭhakaḥ idhmaḥ .
    tasmin pakṣe cedhmādeva trīṇi kāṣṭhānyādāya parighipari-
    dhānamiti . bandhanānantaramidhmavarhiṣorbhūmau nidhānaṃ na
    kāyam āpastambasūtre anadhonidadhātītyuktatvāt . taddhaika
    idhmasyaivaitām paridhīn paridadhatītyatna harisvābhinaḥ tadu
    tathā na kuryyādanavakla'ptā hi tasyaite bhavantīti bāhumātraiḥ
    paridhimirārdraiśca bhavitavyam . idhustu śuṣkaḥ indhanatvādeva
    dviprādeśaśca tena te idhmaikadeśabhūtāḥ paridhitvāyāsamathoḥ
    syuḥ tadidamāha abhyādhānāya hīti śuṣko hyādāvādheyaḥ
    yāvatkhara mātraāhavanīṃye khare sambhavantītyabhiprāyaḥ yastu
    paridhivuddhyā āharati so'vadhyaveṣṭanīyādagnikharādati-
    riktamevāharati agniveṣṭanaṃ ca dāhabhayānna śulvamiti
    ta'eṣāvakḷptā iti” kātyā0 1, 3, 14, 21 .
    “aparamitaṃ praṇayanīyaṃ triyūnama” sū0 . “praṇayanasyāyaṃ praṇa-
    yanīyaḥ taṃ praṇayanīyamagnipraṇayanārthamidhmamaparimitamapari-
    mitakāṣṭhakvaṃ triyūnaṃ tisṛbhiḥ saṃnahanarajjubhirveṣṭitaṃ kuryyāt
    trīṇi yūnāni bandhanāni yasya sa triyūnaḥ taṃ triyūnamiti .
    aparimitatvaṃ ca prāguktedhmakāṣṭhasaṃkhyāpekṣayātiśaye-
    nādhikasaṃkhyakāṣṭhakatvam . tena caturviṃśatisāmidhenīko
    ṣaiṣṭakāpaśustatra saptaviṃśatiḥ kāṣṭhāni bhavanti . tataśca
    praṇayanīye tato 'pyadhikāni aṣṭāviṃśatiprabhṛtīni
    iṣṭakāsaṃkhyāni kāṣṭhāni bhavanti” karka0 .

    chandogapa0 “prādeśadvayamidhmasya pramāṇaṃ parikīrttitam .
    evaṃmitāḥ syureveha saṣidhaḥ sarvvakarmmasu . samidho'ṣṭā-
    daśedmasyapravadanti manīṣiṇaḥ . darśe ca paurṇṇamāse ca kriyāsva-
    nyāsu viṃśatiḥ . samidādiṣu homeṣumantradaivatavarjjitā .
    purastāccopariṣṭācca indhanārthaṃ samidbhavet . idhmo'pye-
    dhārthamācāryyerhavirāhutiṣu smṛtaḥ . yatra cāsya nivṛttiḥ-
    syāttat spaṣṭīkaravāṇyaham . aṅgahomasamittantrasoṣyantyā-
    khyeṣu karmmasu . yeṣāṃ caitaduparyyuktaṃ teṣu tatsadṛśeṣu ca .
    akṣabhaṅgādivipadi jalahomādikarmmaṇi . somāhutiṣu
    sarvvāsu naiteṣvidhmo vidhīyate . “idhmajātīyakāṣṭhārddhapramāṇaṃ
    mekṣaṇaṃ bhavet” . “sunvandabhītiridhmabhṛtiḥ pakthyakaiḥ”
    ṛ0 6, 20, 13 . “idhmānāṃ kāṣṭhānāṃ bhṛtiḥ” bhā0 . tuṣi-
    tadevagaṇamede sa ca bhāga0 4 ska0 1 a0 darśito yathā
    “toṣaḥ pratoṣaḥ santoṣo bhadraḥ śāntirilaspatiḥ . idhmaḥ
    kavirvibhuḥ svāhnaḥ sudevo rocanodviṣaṭ . tuṣitā nāma te
    devā āsan svāyambhuve'ntare” bhāga0 .

    Caland & Henry Termes techniques de l’Agniṣṭoma

    ☞ p. XXVII.

    Renou Vocabulaire du rituel védique

    ☞ p. 34.