Blog
Sanskrit
About
idāvatsara
See also
idāvatsaraḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 131 .
idāvatsara m. (-raḥ ) A year, one of the five sorts of years in which gifts of clothes and food are productive of great rewards.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 106, col. 2 .
idāvatsara (raḥ) 1. m. A particular year.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 165, col. 3 .
i-dā—vatsará m. (originally perhaps) ‘the present or current year’
☞
p. 165, col. 3 .
one of the names given to the single years of a period of five years
☞
p. 165, col. 3 .
one of the five years in which gifts of clothes and food are productive of great rewards,
AV. ;
VS. ;
MaitrS. &c. (
idāvatsarīya , mfn. belonging to such a year
Comm. on
Pāṇ. idu-vatsara and
id-vatsara =
idā-vatsara above,
id-vatsarīya =
idāvatsarīya above.)
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 131, col. 1 .
idā-vatsara- m. n. d'une des années d'un cycle de cinq.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 797 .
idāvatsará (
i° + va° ) m. ursprünglich wohl
das gegenwärtige, laufende Jahr (vgl. den Gebrauch von
idā in Verbindung mit
ahan ). In der Folge ist es einer den Namen, welche man den einzelnen Jahren eines fünfjährigen Cyclus beilegte, indem man die verschiedenen mit
vatsara gebildeten Benennungen des Jahres oder Jahresumlaufs nebeneinander stellte. Man suchte auch für die Jahre unterscheidende Namen, wie man solche für Jahres - und Tageszeiten hatte; eine chronologische Bedeutung ist schwerlich in denselben zu finden.
sàṃvàtsàrô 'si parivatsàrô 'sīdāvatsàrô 'sīdvatsàrô 'si vatsàrô 'si VS. 27, 45. 30, 15. neben
pari° und
saṃvatsara AV. 6, 55, 3. neben
pari° KAUŚ. 42.
Ind. St. 1, 87. 88.
H. ś. 25 (
iḍāva° ). — Davon adj. ved.
idāvatsarī̂ya P. 5, 1, 91,
Sch. 3, 20,
Sch.
☞
vol. 5,
p. 1140 .
idāvatsara TBR. 1, 4, 10, 1. 3, 10, 4, 1.
KĀṬH. 13, 15. 39, 6. 40, 6.
PAÑCAV. BR. 17, 13, 17.
PĀR. GṚHY. 3, 2.
TAITT. ĀR. 4, 19, 1; vgl.
WEBER, Nakṣ. 2, 298. Davon adj.
°vatsarīya KĀṬH. 13, 15.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 203, col. 3 .
idāvatsará m.
eines der Jahre (meist das 3te) in einem
5jährigen Cyclus MAITR. S. 4,9,18. Davon Adj.
°rī́ṇa (f.
ā TBR. 1,4,10,2) und
°rīya .
Vācaspatyam
☞
p. 926, col. 2 .
idāvatsara pu0 idācihnitaḥ vatsaraḥ . vatsarapañcakānta- rgate vatsarabhede tadānayanaprakāro yathā “śakāṅkāt pañca- bhiḥśeṣāt samādyādyāstu vatsarāḥ . saparīdānupūrvyāste tathodāpūrvvakā matāḥ ” jyo0 tathā ca ekāṅke śiṣṭe savatsaraḥ, dvyaṅke parivatsaraḥ, tryaṅke idāvatsaraḥ, caturaṅke anuvatsaraḥ, pañcāṅke śiṣṭe udāvatsaraḥ . teṣāṃ phalantu mala0 ta0 viṣṇu- dha0 . “saṃvatsare tathā dānaṃ tilasya tu mahāphalam . pari- pūrvvetathā dānaṃ yavānāñca dvijottama! . idāpūrvve'nnava- strāṇāṃ dhānyānāñcānupūrvvake . udāsaṃvatsare dānaṃ rajatasya mahāphalam ” udāvatsarasthāne idvatsaro'pi “parivatsa- ro'sīdāvatsaro'sīdvatsaro'si ” rāja0 śru0 “nabhomaṇḍalaṃ saha dyāvāpṛthivyormaṇḍalābhyāṃ kātrsnyena saha bhuñjīta taṃ kālaṃ lavatsararaṃ parivatsaramidāvatsaramanuvatsaramudva- tsaramiti bhānormāndyaśaighyrasamāgatibhiḥ samāmanananti ” bhāga0 5 ska0 . “maṇḍalābhyāṃ candrārkamaṇḍalābhyāṃ saha- bhuñjīteti tena yadā sūryyasya śuklapratipadi saṃkrāntirbhavati tadā sauracāndrayormāsayoryugapadupakramo bhavati sa saṃvatsa- raḥ . tataḥ sauramānena varṣe ṣaṭ dināni varddhante cāndra- mānena ca ṣaṭ hrasantīti dvādaśadinavyavadhānādubhayoragrapa- ścādbhāvo bhavati evaṃ pañca varṣāṇi gacchanti tatra dvau mala- māsau bhavataḥ . tataḥ punaḥ ṣaṣṭhaḥ saṃbatsaraḥ ” śrīdharaḥ . tathā ca samakālārabdhasauracāndramāsayuktobatsaraḥsaṃvatsaraḥ cāndrasauramāsayorārambhe samatvaparivarjjitamāsārabdhovat saraḥ parivatsaraḥ . id itthaṃ parivat, ārambhe samatvaparivarjjanavattve'pi ante tayoḥ samatvasyāgatimān vatsaraḥ idāvatsaraḥ . anugataḥ saurasaṃkrāntiṃ cāndro- māso yatra tādṛśovatsaraḥ anuvatsaraḥ . asya varṣasyā- sakrāntamāsaśūnyatayā saṃkrāntyanugatacāndramāsa ghaṭitatvena tathātvam . utkrānto ravisaṃkrāntiṃ candramāso'tra punaḥ samakālārambhāgatimāṃśca yovatsaraḥ sa udāvatsaraḥ . a- syeva idvarṣatvaṃ cāndrasaurayormāsayorārambhesamakālaprāptyaiva . evameṣāmanvarthakatā draṣṭavyā . pañcamavarṣe malamāsadvaya- pātakathanabhapi “pañcame ṣañcame varṣe dvau māsāvadhimāsakau . teṣāṃ kālātirekeṇa grahāṇāmaticārataḥ ” etacca prāyikaṃ “dvātriṃśadbhirgatairmāsaiḥ dinaiḥ ṣīḍaśabhistathā . ghaṭikānāṃ catuṣkeṇa patati hyadhimāsakaḥ ” kāla0 dhṛtasiddhāntavākyāt tena prāguktabhāratavākyaṃ “malamāsaḥ sa vijñeyomāse triṃśattame bhavediti ” kāṭhakagṛhyavākyañca jyotiḥśāstro- ktamadhyamānamāśrityaiva . siddhāntavākyaṃ tu sphuṭamānamā- śrityetyanayoravirodhaḥ . evameva mādhavādayaḥ