• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • idāvatsara

    See also idāvatsaraḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 131.
    idāvatsara m. (-raḥ) A year, one of the five sorts of years in which gifts of clothes and food are productive of great rewards.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 106, col. 2.
    idāvatsara (raḥ) 1. m. A particular year.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 165, col. 3.
    i-dā—vatsará m. (originally perhaps) ‘the present or current year’
    ☞ p. 165, col. 3.
    one of the names given to the single years of a period of five years
    ☞ p. 165, col. 3.
    one of the five years in which gifts of clothes and food are productive of great rewards, AV.; VS.; MaitrS. &c. (idāvatsarīya, mfn. belonging to such a year Comm. on Pāṇ. idu-vatsara and id-vatsara = idā-vatsara above, id-vatsarīya = idāvatsarīya above.)

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 131, col. 1.
    idā-vatsara- m. n. d'une des années d'un cycle de cinq.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 797.
    idāvatsará (i° + va°) m. ursprünglich wohl das gegenwärtige, laufende Jahr (vgl. den Gebrauch von idā in Verbindung mit ahan). In der Folge ist es einer den Namen, welche man den einzelnen Jahren eines fünfjährigen Cyclus beilegte, indem man die verschiedenen mit vatsara gebildeten Benennungen des Jahres oder Jahresumlaufs nebeneinander stellte. Man suchte auch für die Jahre unterscheidende Namen, wie man solche für Jahres - und Tageszeiten hatte; eine chronologische Bedeutung ist schwerlich in denselben zu finden. sàṃvàtsàrô 'si parivatsàrô 'sīdāvatsàrô 'sīdvatsàrô 'si vatsàrô 'si VS. 27, 45. 30, 15. neben pari° und saṃvatsara AV. 6, 55, 3. neben pari° KAUŚ. 42. Ind. St. 1, 87. 88. H. ś. 25 (iḍāva°). — Davon adj. ved. idāvatsarī̂ya P. 5, 1, 91, Sch. 3, 20, Sch.
    ☞ vol. 5, p. 1140.
    idāvatsara TBR. 1, 4, 10, 1. 3, 10, 4, 1. KĀṬH. 13, 15. 39, 6. 40, 6. PAÑCAV. BR. 17, 13, 17. PĀR. GṚHY. 3, 2. TAITT. ĀR. 4, 19, 1; vgl. WEBER, Nakṣ. 2, 298. Davon adj. °vatsarīya KĀṬH. 13, 15.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 203, col. 3.
    idāvatsará m. eines der Jahre (meist das 3te) in einem 5jährigen Cyclus MAITR. S. 4,9,18. Davon Adj. °rī́ṇa (f. ā TBR. 1,4,10,2) und °rīya.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 926, col. 2.
    idāvatsara pu0 idācihnitaḥ vatsaraḥ . vatsarapañcakānta-
    rgate vatsarabhede tadānayanaprakāro yathā “śakāṅkāt pañca-
    bhiḥśeṣāt samādyādyāstu vatsarāḥ . saparīdānupūrvyāste
    tathodāpūrvvakā matāḥ” jyo0 tathā ca ekāṅke śiṣṭe savatsaraḥ,
    dvyaṅke parivatsaraḥ, tryaṅke idāvatsaraḥ, caturaṅke anuvatsaraḥ,
    pañcāṅke śiṣṭe udāvatsaraḥ . teṣāṃ phalantu mala0 ta0 viṣṇu-
    dha0 . “saṃvatsare tathā dānaṃ tilasya tu mahāphalam . pari-
    pūrvvetathā dānaṃ yavānāñca dvijottama! . idāpūrvve'nnava-
    strāṇāṃ dhānyānāñcānupūrvvake . udāsaṃvatsare dānaṃ rajatasya
    mahāphalam” udāvatsarasthāne idvatsaro'pi “parivatsa-
    ro'sīdāvatsaro'sīdvatsaro'si” rāja0 śru0 “nabhomaṇḍalaṃ
    saha dyāvāpṛthivyormaṇḍalābhyāṃ kātrsnyena saha bhuñjīta taṃ
    kālaṃ lavatsararaṃ parivatsaramidāvatsaramanuvatsaramudva-
    tsaramiti bhānormāndyaśaighyrasamāgatibhiḥ samāmanananti”
    bhāga0 5 ska0 . “maṇḍalābhyāṃ candrārkamaṇḍalābhyāṃ saha-
    bhuñjīteti tena yadā sūryyasya śuklapratipadi saṃkrāntirbhavati
    tadā sauracāndrayormāsayoryugapadupakramo bhavati sa saṃvatsa-
    raḥ . tataḥ sauramānena varṣe ṣaṭ dināni varddhante cāndra-
    mānena ca ṣaṭ hrasantīti dvādaśadinavyavadhānādubhayoragrapa-
    ścādbhāvo bhavati evaṃ pañca varṣāṇi gacchanti tatra dvau mala-
    māsau bhavataḥ . tataḥ punaḥ ṣaṣṭhaḥ saṃbatsaraḥ” śrīdharaḥ .
    tathā ca samakālārabdhasauracāndramāsayuktobatsaraḥsaṃvatsaraḥ
    cāndrasauramāsayorārambhe samatvaparivarjjitamāsārabdhovat
    saraḥ parivatsaraḥ . id itthaṃ parivat, ārambhe
    samatvaparivarjjanavattve'pi ante tayoḥ samatvasyāgatimān
    vatsaraḥ idāvatsaraḥ . anugataḥ saurasaṃkrāntiṃ cāndro-
    māso yatra tādṛśovatsaraḥ anuvatsaraḥ . asya varṣasyā-
    sakrāntamāsaśūnyatayā saṃkrāntyanugatacāndramāsa ghaṭitatvena
    tathātvam . utkrānto ravisaṃkrāntiṃ candramāso'tra punaḥ
    samakālārambhāgatimāṃśca yovatsaraḥ sa udāvatsaraḥ . a-
    syeva idvarṣatvaṃ cāndrasaurayormāsayorārambhesamakālaprāptyaiva .
    evameṣāmanvarthakatā draṣṭavyā . pañcamavarṣe malamāsadvaya-
    pātakathanabhapi “pañcame ṣañcame varṣe dvau māsāvadhimāsakau .
    teṣāṃ kālātirekeṇa grahāṇāmaticārataḥ” etacca prāyikaṃ
    “dvātriṃśadbhirgatairmāsaiḥ dinaiḥ ṣīḍaśabhistathā . ghaṭikānāṃ
    catuṣkeṇa patati hyadhimāsakaḥ” kāla0 dhṛtasiddhāntavākyāt
    tena prāguktabhāratavākyaṃ “malamāsaḥ sa vijñeyomāse
    triṃśattame bhavediti” kāṭhakagṛhyavākyañca jyotiḥśāstro-
    ktamadhyamānamāśrityaiva . siddhāntavākyaṃ tu sphuṭamānamā-
    śrityetyanayoravirodhaḥ . evameva mādhavādayaḥ