See also ichā.
E. iṣa to desire, affixes śa and ṭāp.
the pres. of 2. iṣ, + a, f. Wish, desire,
Vedāntas. in Chr. 203, 19; Bhag. 5, 28.
Will, Daśak. in Chr. 191, 10. icchayā
ātmanaḥ, Voluntarily, Man. 11, 73. —
Comp. An-, f. absence of intention;
°chhayā, involuntarily, Man. 11, 124.
— Comp. Mahā-iccha, adj. 1. high-
minded. 2. liberal. Yatheccham, i. e.
yathā-iccha + m, adv. according to
one's wish, Daśak. in Chr. 189, 21. Sva-,
f. wilfulness, following one's own in-
clination, Pañc. 87, 11.
f. (-cchā) Wish, desire.
E. iṣ to desire, affixes śa and ṭāp.
icchāmi pr.; icchat ppr. de iṣ.
icchāvatī f. femme désireuse de qqc., de vêtements, de bijoux, etc.
icchāvasu m. (vasu) ép. de Kuvera.
icchu a. désireux; passionné.
°śaktimant- a. qui a la force de désirer.
°saṃpad- f. accomplissement d'un souhait.
°sadṛśa- a. qui répond aux voeux.
icchābharaṇa- m. n. d'un homme.
— Vgl. anicchā .
— 1) Wunsch , Verlangen , Neigung. Instr. nach Wunsch , — eigener Neigung , — Belieben , — Laune. icchā° dass.
— 2) Desiderativum (gramm.).
— 3) in der Math. die gestellte Frage. °phala n. die Lösung derselben. °rāśi m. die Zahl derselben Comm. zu ĀRYABH. 2,26.
(Hib. ithche «a petition, request, favor».).
vivṛtametat dinaka0 yathā “tatra tayormadhye . ataeva pha-
lajñānasya phalecchāṃ prati hetutvādeva puruṣārthaḥ saṃbhavatīti
sukhaṃ duḥkhābhāvaśca puruṣārthaḥ saṃbhavatītyarthaḥ . nanu yaj-
jñātaṃ sadityādeḥ svaviṣayajñānajanyecchāviṣayatvamarthasta-
thācopāye'tivyāptiḥ tasyāpi svaviṣayakeṣṭasādhanatājñāna-
janyecchāviṣayatvāt ata āha . itareccheti” .
atra īśvarecchāmādāyātivyāptivāraṇārthaṃ dvitīyecchāyāṃ
janyatvaṃ viśeṣaṇīyam . asambhavavāraṇāya ādyecchāyāmapi
janyatvaṃ viśeṣaṇīyam . bhavati ca sukhecchāyāḥ itaraviṣaya-
kecchānadhīnatvam upāyecchāyāśca phalecchādhīnatvañca . iṣṭa-
sādhanasya phalecchādhonecchāviṣayitvāt na tatra lakṣaṇaprasaraḥ .
puruṣāntarīyecchāmādāyātivyāptivāraṇāya samavāyadvayaghaṭita
sāmānādhikaraṇyaṃ niveśanīyam vastutaḥ svasamavāyisama-
vetatvaprayojyatvobhayasambandhena svavatyāsvabhinnāyā janyeccha-
yāviṣayatva tattvam svapadamicchāparam ityanyatra vistaraḥ .
tatredaṃ bodhya phalecchāyāṃ kāraṇaṃ yat sukhajñānamuktaṃ tat
smaraṇānumityādisādhāraṇam . pratyakṣatve pratyakṣaṃ prati-
viṣayasya hetutayā viṣayajñānajanyasukhādervarttamānatve eva
tatsambhavena varttamānasya sukhasya siddhatvāt siddhe ca icchā
virahāt na tadviṣayakecchāsambhava iti sūcitaṃ caitat
kaṇādasūtropaskarayoḥ” yathā . “sukhādrāgaḥ” kā0
sū0 . “srakcandanavanitāsevanajanmanaḥ sukhāduttaro-
ttaraṃ tajjātīye sukhe tatsādhane vā rāga icchā jāyate”
upa0 “tanmayatvācca” sū0 viṣayāsaṅgajanito dṛḍhataraḥ saskā-
raviśeṣastanmayatvam tadvaśāt kāmāturasya kāminīmala-
bhamānasya sarvvatra kāminīdarśanam” upa0 . “tanmayatve tat-
prakāśo bāhyābhyantaratastathā” ityanyatrāpyuktam . atra saṃ-
skārādeva icchā jāyate ityukteḥ saṃskārasādhyasmṛtidvāraiva
saskārasya hetutvamavasīyate . kvacidadṛṣṭavaśāt kvacit
jātibhedavaśācca icchāsambhavaḥ tadapyuktam tatraiva “adṛṣṭācca”
“jātighiśeṣācca” sū0 . yadyapyadṛṣṭaṃ sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ
tathāpi kvacidasādhāraṇakāraṇatāmanubhavati śaiśave tajjanmā-
nanubhūtakāminīsevanasukhasyāpi yauvanodbhede kāminīrāgaḥ”
upa0 . na ca tatrāpi adyaprasūtabālakasya stanyapā-
narāgaiva janmāntarīyatatsaṃskārajajñānasyaiva hetutvamastu
kimadṛṣṭasya sādhāraṇakāraṇasyāsādhāraṇakāraṇatākalpane
neti cet tatkalpane'pi tatra jīvanādṛṣṭasyeva atrāpi
adṛṣṭaviśeṣasyaivodbodhakasthānīyatayā avaśyakalpanīyatve
tasyaiva hetutvaucityāt . padārthabhede jātibhedakṛta
eva rāgaḥ . yathā manuṣyajātītānāmannadau rāgaḥ mṛga-
jātīyānāṃ tṛṇādau, karabhajātīyānāṃ kaṇṭakādau,
śūkarāderviṣṭhādau rāgotpattiḥ . tathā ca viṣayaviśe-
ṣarāgaṃ prati jātiviśeṣa eva kāraṇatayā kalpanīyaḥ . ta-
trāpi jātiviśeṣotpādakatayādṛṣṭasyakāraṇatve'pi jāti-
viśeṣasya kāraṇatvamastyeva tamanutpādyādṛṣṭasyākāraṇatvāditi
vodhyam sukhaṃ me mūyāditi duḥkhaṃ me mā bhūyādityevaṃ rūpaḥ
sukhaduḥkhābhilāpaḥ .
upāyecchāṃ prati tu iṣṭasādhanatājñānaṃ hetuḥ . bhavati ca
pāke bhojanasādhanatayā, bhojane ca kṣunnivṛttisādhanatayā
jñānāt icchā . tadullekhivākyantu pāko jāyatām
ityevaṃ rūpam . seyamicchā jñānakṛtyādivat saviṣayā
tadviṣayaśca dvividhaḥ bādhitābādhitabhedāt . yatra iṣṭa-
sādhane vastuni iṣṭasādhanatvajñānādicchāsā sadviṣayiṇī
yatra tu aniṣṭasādhane vastuni iṣṭasādhanatva bhramajā
asadviṣayiṇī . sā ca prāṇimātrasādhāraṇī īśvacerecchā
tu sadā sadviṣayiṇītasyā bādhitapadārthaviṣayakatvābhāvādeva
tathātvam tena tasyā nityatvena iṣṭasādhanatvajñānādhīnatvābhā-
ve'pi na kṣatiḥ . yogināṃ tu prākāmyakāmāvasāyi-
tārūpaiśvaryyayogāt kāmānusāriṇaeva viṣayābhavantīti
nāsadviṣayiṇīti bhedaḥ yathoktaṃ sāṃ0 kau0 . “prākāmya
micchānabhidhātaḥ yato bhūmāvunmajjati nimajjati yathodake .
kāmāvasāyitvaṃ sā satthasaṅkalpatā . yathā'sya saṅkalpo
bhavati bhūteṣu, tathaiva bhūtāni bhavanti . anyeṣāṃ niścayā
niścetavyamanuvidhīyante yogināntu niścetavyāḥ padārthāḥ
niścayam” . niścetavyaniścayaśabdau kāvyakāmāvupa-
lakṣayataḥ tathā ca yathākāmaṃ teṣāṃ viṣayā bhavantīti
na asadviṣayakatvaṃ teṣāṃ kāmānāmiti vivecyam . iyamicchā
pravṛttau hetuḥ icchāyā bādhitavipayakatve pravṛttirvisaṃ-
vādinī taduttaraṃ phalalābhābhāvena tasyāḥ visaṃvāditvāt .
sadviṣayakatve saṃvādinyeveti bhedaḥ tathā ca prāṇi-
mātrāṇāṃ pravṛttau icchā heturneśvarasya pravṛttau tasyā
nityatvāt . gavādīnāmapi haritatṛṇa darśanādinā jāya-
mānāyāḥ pravṛttesapalambhāt tatkāraṇamicchāstītyanumīyate
iyāṃstu bhedaḥ teṣāṃ vastunaḥ sadasadvivekaśūnyatayā-
'sadviṣaye'pīcchā jāyate . seyamicchā subantottaravihita
kāmyackyajādinā, ghātūttaravihitasanādinā ca vācyā .
tatra putrakāmyā, aśanāyā, udanyā ityādau kāmya-
jādivācyā, pipāsā bubhukṣā lipsā ityādau san-
vācyā . sarvvatra ca iṣṭasādhanajñānādeva tattatadviṣayeṣu
icchā jāyate sanpratyayavācyāyāṃ cikīrṣāyāṃ tu naiva
kintu tatra matabhede kāraṇāntaramapyasti tathā hi
kṛtisādhyatvaprakārakecchā cikīrṣā pākaḥ kṛtthā sādhyatā-
nityārikā . tatra ca kṛtisādhyatvajñānaṃ kāraṇamiti
guravaḥ tena vṛṣṭijalādau kṛtisādhyatvābhāvena na tatra
cikīrṣā . kṛtisādhyeṣṭasādhanatvajñānaṃ balavadaniṣṭānubandhi-
tvajñānañca heturiti naiyāyikāḥ . tena vṛthājalatāḍa-
nādo kṛtisādhyatvagrahe'pi na cikīrṣā tatra iṣṭasādhanatva-
grahābhāvāt . viṣaniśritānnāderiṣṭasādhanatvagrahe'pi bala-
vadaniṣṭasādhanatvagrahānna cikīrṣā . tadetat muktā0 uktaṃ
tacca prāk darśitaṃ tatratyadinakarīśeṣo yathā .
“nanu kṛtisādhyatājñānasya svātantryeṇa cikirṣāṃ prati hetutve
mānābhāvaḥ . taddharmāvacchinnaviśeṣyakeṣṭasādhanatājñānasya
taddharmaprakārakecchāṃ prati hetutāyāḥ kḷptatvāt kṛtisādhyapā-
katvāvacchinnaviśeṣyakeṣṭasādhanatājñānādeva cikīrṣāyāḥ
sambhavāditi cenna yatra kṛtisādhyapākatveneṣṭasādhanatvaṃ
na gṛhītamapi tu śuddhapākatvena kṛtisādhyatvaṃ śuddhapākatvene-
ṣṭasādhanatvaṃ ca gṛhītaṃ tatrāpi pākagocarapravṛtterānubhāvika-
tayā tadanurodhena cikīrṣāyā apyāvaśyakatvena tannirvāhāya
kṛtisādhyatājñānasya svātantyeṇa hetutāyā āvaśyakatvāt .
atha kṛtyasādhyatājñānasya pratibandhakatvādeva vṛṣṭyādau
cikīrṣāmutpādāt kṛtisādhyatājñānasya cikīrṣāṃ prati-
hetutve mānābhāvaiti cenna kṛtisādhyatvābhāva tadvyāpya-
tadavacchedakadharmajñānānāṃ pratibandhakatvakalpanāpekṣayā kṛ-
tisādhyatājñānasya hetutve lāghavāt . iṣṭasādhanatājñāna-
miti . anyathā niṣphalatvajñāne'pi caityavandanādau
cikīrṣāpattiriti bhāvaḥ . atredambodhyam . pākaviśeṣya-
keṣṭasādhanatājñānasya kāryyatāvacchedakaṃ na kṛtisādhyapāka-
gocara cikīrṣātvam kṛtisādhyatvaprakārakatvaniveśe prayojanavi-
rahāt pākojāyatāmitīcchāyā asaṃgrahāpatteśca
kintu pākatvāvacchinnamukhyaviśeṣyakecchātvam pākasādhyaṃ
sukhaṃ jāyatāmitīcchāyāṃ vyabhicāravāraṇāya mukhyeti .
iṣṭasādhanatetyatrecchā svarupasatī viśeṣaṇam . tenecchā-
jñānaśūnyakāle'pi cikīrṣānirvāha iti . ataeva kṛtisā-
dhyatājñānasya hetutvādeva . balavaddviṣṭeti . dviṣṭaṃ dveṣaviṣa-
yabhūtaṃ dveṣaśca duḥkhe tādrūpyeṇa jñānāt, sarpādau tatsādhanatā
jñānāt . dveṣe balavattvaṃ ca jātiviśeṣaḥ . pratibandhakamiti .
nanu valavaddveṣaviṣayasādhanatvajñānasya pratibandhakatve cai-
trasyāgamyāgamanajanyanarake yadā balavān dveṣastadā maitrasya
tādṛśadveṣaśūnthasyāgamyāgamane tādṛśanarakasādhanatvajñāna-
vataicchāpravṛttyoranupapattiḥ evaṃ caitrasyaiva kālāntare
tādṛśadveṣasattvepi . na ca tatkālīnatatpa ruṣīyecchāṃ prati
pravṛttiṃ prati ca tatkālīnatatpuruṣīyavalavaddviṣṭajanakatva-
jñānasya pratibandhakatvaṃ kalpyate . yatpuruṣasya yadā na kvāpi
dveṣastatkālapuruṣāntarbhāvena tādṛśapratibanvakatvasyāka-
lpanānna tatra tādṛśapratibandhakāprasiddhiratastatadabhāvarūpakā-
raṇasyābhāvāt pravṛttyanupapattiriti vācyam yatpuru-
ṣasya yadā'gamyāgamanajanyanarake balavaddveṣasādā tatpuru-
ṣasya tatrecchānutpādādagamyāgamanagocaratatpura ṣīyatatkā-
līnecchāyā aprasiddhyā tatpuruṣatatkālānārbhāvena
tādṛśakāryyakāraṇabhāvasyābhāvena tatra tatpurupīyāna-
myāgamanagocarecchānutpādaprayojakasya durbhikṣāpatteriti
cenna taddharmaprakārakadveṣaviśiṣṭasya taddharmāvacchinnajanaka
tvajñānasya tatra pratibandhakatvakalpenenoktāpatyabhāvān .
taddharmaprakārakadveṣānuttaratādṛśecchāyāṃ tādṛśadveṣa bhāvaḥ, tā-
dṛśadveṣottaratadgocarecchāyāṃ taddharmāvacchinnajanakatvajñānābhāvaḥ
kāraṇam . valavaddveṣa iti . pākādigecarecchāyāṃ
valavaddveṣaviṣayasādhanatvajñānajanyaḥ pākagocarodveṣaḥ
pratibandhakaḥ pūrboktapratibandhakatvadvayakalpanāpekṣayā lāgha-
vāditi bhāvaḥ yatra cotkaṭhasukhotkaṭaduḥkhajanakamekasmin
karmmaṇi gṛhītaṃ tatra satpratipakṣasthala ivecchādveṣayoranu-
tpattestvanmate tatra kāryyakāle dveṣābhāvasya sattveneccho-
tpādāpattiḥ . na ca yatra balavaddviṣṭasādhanatvajñānena tṛ-
tīyakṣaṇe dveṣojanitastaduttarakṣaṇe icchotpādāpattistavā-
pīti vācyam . tatrecchotprādasyeṣṭatvāt kṣaṇavilambasya
śapathanirṇeyatvāditi atyaityanenāsvarasaḥ sūcitaḥ .
valavadaniṣṭājamakatvajñānamiti . atrāpi taddharmaprakāraka
dveṣottarecchāyāṃ taddharmmāvacchinnājanakatvajñānaṃ kāraṇaṃ tādṛśa
dveṣānuttarecchāyāṃ tu taddharmaprakārakadveṣābhāvaḥ kāraṇamiti
niṣkarṣobodhyaḥ . bhūle kasya cinmata ityanenāsvarasaḥ
sūcitaḥ . sa ca balavadaniṣṭānanuvandhitvajñānatvasya hetutāva-
cchedakatve balavadaniṣṭajanakatvaprakāratānirūpitābhāvaviśe-
ṣyatāśālitvādestādṛśanirūpyanirūpakabhāvaghaṭitatvena gaura-
vāttadaghaṭitabalavadaniṣṭasādhanatvajñānābhāvatvenaiva hetutvaṃ
yuktam . nacāprāmāṇyajñānānāskanditabalavadaniṣṭānanu-
banghitvajñānatvāpekṣayā prāmāṇyaniścayānāskanditatadanu
bandhitvajñānatvasya pratibandhakatāvacchedakatve gauravamiti vā-
cyam . yuddhādau balavadaniṣṭasādha natvasandehe'pīcchāpravṛttyoru
dayādbalavadaniṣṭānuvandhitvaniścayasyaivecchāprativandhakatāyāsta-
dananubandhitvasaṃśayasyāpi pratibandhakatāyāśca vācyatayā ca-
viparītagauravāditi . na ca balavadaniṣṭānanubandhitvajñā-
nasyāpravarttakatve tadviṣayasya vidhyarthatvābhāvāt “na kalañja
bhakṣayedityādi”—vākyānāmaprāmāṇyāpattiriti vācyam .
tajjñānasya pravṛttijanakatvābhāve'pi pravṛttipratibandhakabalava-
daniṣṭasādhanatvajñānavighaṭakatvena pravṛttiprayojakatvāt pravṛ-
ttiprayojakajñānaviṣayasya vidhyarthatvānapāyāt . atra
yadyapi yatra prathamakṣaṇe dveṣaḥ dvitīyakṣaṇe phalecchā tṛ-
tīyakṣaṇe phalasādhanatājñānaṃ tatra tṛtīyakṣaṇe dveṣanāśādbha-
vatyeva caturthekṣaṇe upāyecchā . yatra phalecchādikrameṇaiṣāmutpa-
ttistatra phalecchārūpakāraṇābhāvādeva nopāyecchā . evama-
nyatrāpi . ātmaviśeṣaguṇānāṃ yaugapadyānaṅgīkārāditi
balavadaniṣṭhānuvandhijñānasya dveṣasya vā pratibandhakatvaṃ na
yuktaṃ na yuktañca balavadaniṣṭānanubandhitvajñānasya hetutvaṃ ta-
thāpi dvitnikṣaṇāntarite'pi dveṣe icchāpravṛttyoranudayasyānu-
bhavikatayā jñānayoreva vā yaugapadyamityabhyupagamādvā pūrvokta-
pratibandhakatvasya hetutvasya vāvaśyakatvamiti dhyeyam” .
śabdacintāmaṇau tu prapañcaḥ . tatra kṛtisādhyatvaniścayasya
cikīrṣādihetutram pūrvvapakṣīkṛtya atrocyate ityādinā
khamatasiddhaṃ kāraṇaṃ darśayitvā siddhāntitaṃ yathā . “viṣa-
bhakṣaṇādivyāvarttakaṃ kṛtisādhyatvajñāne iṣṭasādhanatvaṃ viṣaya
tayāvacchedakaṃ lāghavāt0 na tu svaviśeṣaṇavattāpratisa-
nvānajanyatvaṃ gauravāt na ca siddhyasiddhyavasyayoḥsā-
dhyatvasādhanatvayorvirodhaḥ nirviśeṣitayoravirodhāt pāko-
'siddhaḥ sādhyaḥ siddhaḥ sādhanañcetyanubhavāt tadā sādhyatvaṃ
hi tadā sādhanatvavirodhi niyamatastenaiva tasya pratikṣepāt
sahānavasthānaniyamāt na tu sādhanatvasya anyadā sādhana-
tvasya vā tayorapratikṣepāt anyadāsādhanatve'pi sādhana-
tvamastyeva sāmānyabhāve viśeṣabhāvaprasaṅgāt evantadāsiddha-
tvasya tada'siddhatvena virodhaḥ niyamayastasyaiva pratikṣepāt na
tu siddhvatvamātreṇa anyadāṣi tatra siddhatvābhāvaprasaṅgāt .
nirviśeṣitayorvirodhe ca siddhatvāsiddhatvayoścānyataradeva
pākādau syānnatu samayabhede'pyubhayam na ca tadā kṛtisādhya-
tve sati tadeṣṭasādhanatvajñānaṃ pravarttakam . ataeva “vājapeyena
yajetetyatra” yāgasya karaṇāvasthāyāṃ siddhatvena vājapeyasya na
sādhyatā ekadādvayavirodhāditi karmanāmadheyatvaṃ na tu kara-
ṇasya siddhatvena sādhyatvavirodhaḥ yāgasvarūpe tayoḥ sattvāt
atha viruddhayoravacchedabhedamādāyaikatra pratītiḥsyāt naca
kṛtisādhyatveṣṭasādhanatvayoḥ samayabhedamādāya pratītirasti
tathā liṅgābhāvāditicet na sādhyatvasādhanatvayoravirodhasyo-
ktatvāt evaṃ siddhāsiddhatvayorbhāvābhāvarūpatve'pi na virodhaḥ
ekadharmigatatvena mānasiddhatvāt . evaṃ saṃyoga tadabhāvayoriva
yena prakāreṇa yayorvirodhastena tayorekadharmigatatvaṃ na pratīyate
na tu rūpāntareṇāpīti . api ca yadi sādhyatvasādhana
tvayīrvirodhastadāpīṣṭasādhanatvena kāryyasādhanatvena vā kāryya-
tvaṃ nānumīyeta hetusādhyayorvirodhena sāmānādhikaraṇyā-
bhāvena vyāptyasiddheḥ pakṣe sādhyasādhanayoranyatarāsattve bādhā-
siddhyoranyataraprasaṅgācca . na ca vācyamidānīṃ matkṛtisā-
ghyatvaṃ sādhyam agremadiṣṭasādhanatvaṃ hetuḥ, daivādyanadhīnatve
sati yadagre madiṣṭasādhanaṃ tadidārnī matkṛtisādhyamiti vyāpteḥ
tathā ca samayabhedamādāya sādhyatvasādhanatvayoravirodha
iti . idānomagrimapadārthayornānātvādanugatarūpābhāvena
vyāpteragrahāt evanyāyenānyatrāpi tattatsamayāntarbhāvena
sādhyatvasādhanatvayorapratīteḥ . pratītau vā mamāpīdānīṃ
kṛtisādhyatve satyagre iṣṭasādhanatvajñānaṃ pravarttakāmastu . na
ca pākasādhyeṣṭatveta kṛtisādhyatvamanumeyaṃ asiddhāvasthā-
vataḥ pākādiṣṭānutpatteḥ pākasya siddhatvamavagamya tat-
sādhyatvamiṣṭasyāvagantavyam asiddhatvañcāvagamya kṛtisā-
dhyatvamiti siddhatvāsiddhatvayorvirodho'trāpi durvāraḥ . api
ca svaviśeṣaṇadhījanyakāryyatājñānābhāvāt sukhe kathaṃ
cikīrvā na hi kṛtisādhyatājñānamātrāt sā sañjātabā-
dhasya viṣabhakṣaṇādau cikorṣāprasaṅgāt . athopāyaci-
kīrṣāyāṃ tatkāraṇa icchākāraṇasukhatvajñāte kṛtisā-
dhyatvaṃ yadā viṣayastadā sukhe cikorṣā no cedicchāmātra
miti dvayameva cikīrṣāheturiti cet tarhīcchāhetu-
jñāne yadā kṛtisādhyatva bhāsate tadā cikīrṣā no cedicchā-
mātramityeva sukhatadupāyacikīrṣākāraṇamastu lāghavāt
sukhatvajñānavadiṣṭasādhanatājñānasyāpīcchākāraṇatvāt . a-
taeva pāke iṣṭasādhanatājñāne kṛtisādhyatvaṃ viṣaya iti
cikīrṣā na tu vṛṣṭyādijñāne tadviṣayatvamitīcchāmātra sukha
cikīrṣāyāmicchākāraṇajñāne kṛtisādhyatāviṣayake
cikīrṣājanakatvāvadhāraṇāt anyathā tatra cikīrṣā-
nutpatteḥ . vastutastu upāyacikīrṣā iṣṭasādhanatājñāna-
sādhyā upāyecchātvāt vṛṣṭīcchāvat na ca bhogacikīrṣāvat
tena vināvi syādityaprayokatvāt upāyecchāyāstadambaya
vyatirekānuvidhānāt vṛṣṭeśca svato'sukaratvena icchānut-
patteḥ . anugatopāyecchāyāmanugatasya prayojakatve sambhavati
bādhaka vinā tyāgāyogācca . na ca cikīrṣānyatvesati upā-
yecchātvamicchātvaṃvā tajjanyatve prayojakaṃ gauravāt sukheccha-
yāṃ tadabhāvācca . evañcopāyacikīrṣāyāmiṣṭasādhana-
tājñāne dhruve'tiprasaṅgavāraṇārthaṃ kṛtisādhyatvaprakārakatvanirvā-
hārthañcakṛtisādhyatvamapi viṣayatayāvacchedakamastu na tu
tadvihāya tanmātra, kḷptakāraṇaṃ vinā kāryyānutpatteḥ . ata
eva stanapānapravṛttāvapyupāyecchākāraṇatvena gṛhītasyeṣṭa-
mādhanatājñānasyāpi kalyanaṃ dṛṣṭānurodhitvāt kāraṇatāyāḥ .
nanu sādhanatvamicchāvirodhi tasya siddhadharmmatvāt vṛṣṭyādau
tatsādhyeṣṭajñānādiccheti cet na nirviśeṣitayoḥ siddhatvā-
siddhatvayoravirodhenecchāsādhanatvayoravirodhāt tadā asi-
ddhatvaṃ tatsiddhatvañca necchāsādhanatvayoḥ prayojakamiti
tathā na jñāyata eva . yattu tatsādhyeṣṭajñānāt dṛṣṭyādāvi-
ccheti tattucchaṃ asiddhāvasthādvṛṣṭyāderiṣṭānutpatteravaśya
siddhatvamavagantavyamicchāvirodhitvāccāsiddhatvamiti tatrāpi
virodhaeva vṛṣṭau saṃtyāmiṣṭaṃ tayā vinā netyanvayavyatireka
grahasya vṛṣṭisiddhatvamādāya vṛṣṭinirūpiteṣu sādhyatva-
grāhakatvāt . kiñca cikīrṣājanyakṛtisādhyaṃ maṇḍalī-
karaṇamityarthapratipādakaṃ maṇḍalīṃ kuryyāditivākyaṃ pra-
māṇaṃ syāt viṣayābādhāt . etena navīnamatamapāstaṃ pa-
rasya hi kṛtisādhyatvaudanakāmanāvattveṣṭasādhanatājñānānāṃ
jñānaṃ tathānyasya odanakāmanāvatteṣṭasādhanatājñānastha
jñāna na pravṛttikāraṇa gauraṣāt kintu matkṛtisādhya
tve sati madiṣṭasādhanatājñānameva lāghavāt tathā ca sādhya-
sādhanatvayorna virodho'nāgatasya pākādeḥ kṛtisādhyatājñā-
nañca yathā, tathopapāditaṃ purastāt . kiñca khakṛtisādhyatvama-
ntareṇāpi svakṛtisādhyeṣṭasādhanatājñānāt svakalpitelipyādau,
yauvane kāmodbhedāt saṃbhogādau pravṛtteśca adṛṣṭaṃ prava-
varttakam . vastutastu siddhaviṣayakakṛtisādhyatājñānāt kathaṃ
“pākaṃ kṛtyā sādhayāmītīcchā”? siddhe icchāvirahāt a-
siddhasyājñānāt atha siddhaviṣayādeva kṛtisādhyatājñānā-
dasiddhaviṣayā kṛtisādhyatvenecchā jāyate icchāyā a-
siddhaviṣayatvasvabhāvatvāt . ekaprakārakatvena jñānacikīrṣayoḥ
kāryyakāraṇabhāvonatvekaviṣayatve sati gauravāt icchāyā
anāgataviṣayatvāttasya cājñānāttathā kalpanāt su-
khādīcchāyāmapyevamiti cet na asiddhaviṣayecchānu-
rodhenānāgatopāyajñānasya darśitatvāt . astucaivaṃ
tathāpi kṛtisādhyatājñāne iṣṭasādhanatvameva vyāvarttaka-
mastu svaparakīyeṣṭasādhanatājñānasya phalakāmanājñānā-
pekṣayā laghutvāt jñānajñānasya phalakāmanājñānasya hetutve
mānābhāvācca” .
seyamicchā antaḥkaraṇadharmmonātmadharmmaḥ iti vedāntinaḥ
pratipedire . ātmano nirguṇatvāt prāguktayā “kāmaḥ
saṅkhalpaḥ ityādi śrutthā manodharmmatvāvagamācca tathātvam .
yathā ca kāmādīnāṃ nātmadharmmatvaṃ tathā śaṅkāpūrvvakaṃ vṛ0 u0
bhāṣye samarthitam . yathā
“sukhitvaduḥkhitvādidarśanānneti cet na “na lipyate loka-
duḥkhena bāhya” iti śruteḥ . pratyakṣādivirodhādayuktamiti
cet na upādhyāśrayajanitaviśeṣaviśeṣayatvātpratyakṣā-
deḥ “na dṛṣṭerdraṣṭāra paśyervijñātāramare kena vijānīyā-
davijñātaṃ vijñātṛ” ityādiśrutibhyo nātmaviṣayaṃ vijñānam,
kintarhi buddhyādyupādhyātmapraticchāyāviṣayameva sukhito
duḥkhito'hamityevamādipratyakṣavijñānamayamahamiti viṣayeṇa
viṣayiṇaḥsāmānādhikaraṇyopacārāt “nānyadato'sti druṣṭṛ”
ityanyātmapratiṣedhācca . dehāvayavaviśeṣyatvācca sukhaduḥkhayo-
rviṣayadharmmatvam “ātmanastu kāmāya” ityātmārthatvaśruterayukta-
miti cenna . “yatra vā anyadiva syāt” ityavidyāviṣayā-
tmārthatvābhyupagamāt “tatkena kaṃ paśyet” “neha nānāsti ki-
ñcana” “tatra ko mohaḥ kaḥ śoka” ityādi vidyāviṣaye
tatpratiṣedhācca nātmadharmmatvam . tārkkikasamayavirodhādayuktamiti
cenna yuktyāpyātmano duḥkhitvānupapatteḥ . na hi duḥkhena
pratyakṣaviṣayeṇātmano viśeṣyatvaṃ, pratyakṣāviṣayatvāt . ākāśasya
śabdaguṇavattvavadātmano duḥkhitvamiti cenna ekapratyayavi-
ṣayatvānupapatteḥ . na hi sukhagrāhakeṇa pratyakṣaviṣayeṇa
pratyayena nityānumeyasyātmano viṣayīkaraṇamupapadyate .
tasya ca viṣayīkaraṇe ātmana ekatvādviṣayyabhāvaprasaṅgaḥ .
ekasyaiva viṣayaviṣayitvaṃ dīpavaditi cenna yugapadasa-
mbhavādātmanyaṃśānupapatteśca . etena vijñānasya grāhya-
grāhakatvaṃ pratyuktam . pratyakṣānumānaviṣayayośca duḥkhā-
tmanorguṇaguṇitvenānumānam duḥkhasya nityameva pratya-
kṣaviṣayatvādrūpādisāmānādhikaraṇyācca manaḥsaṃyogajatve-
'pyātmani duḥkhasya, sāvayavatvavikriyāvattvānityatvaprasaṅgāt .
na hyavikṛtya saṃyogi dravyaṃ guṇaḥ kaścidupayannapayanvā dṛṣṭaḥ
kvacit . na ca niravayavaṃ vikriyamāṇaṃ dṛṣṭaṃ kvacit a-
nityaguṇāśrayaṃ vā nityam . na cākāśa āgamavādibhi-
rnityatayāvagamyate . na cānyo dṛṣṭānto'sti vikriyamā-
ṇamapi tatpratyayānivṛtternityameveti cenna dravyasyāvayavā-
nyathātvavyatirekeṇa vikriyānupapatteḥ . sāvayavatve'pi
nityatvamiti cenna sāvayavasyāvayavasaṃyogapūrvvakatve sati
vibhāgopapatteḥ . vajrādiṣvadarśanānneti cennānumeyatvā-
tsaṃyogapūrvvatvasya . tasmānnātmano duḥkhādyanityaguṇāśraya-
tvopapattiḥ . parasyāduḥkhitve'nyasya ca dukhino'bhāve
duḥkhopaśamanāya śāstrārambhānarthakyamiti cennāvidyā-
'dhyāropitaduḥkhitvamramāpauhārthatvāt” .
yathā ca kāmasya hṛdayāśritatvatathā''ptakāmaśabde 718 pṛṣṭhe
darśite vṛ0 bhā0 vākye prapañcitam . evameva sāṃkhyāḥpātañjalāśca
jñānādivat sukhaduḥkhecchādveṣaprayatna dharmmā dharmmā apibuddhereva
dharmmā ityāhuḥ . īśvarecchā tu samūhālambanātmikā sarvvaṃ jagat
bhūyādityākārikā . “so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyetyādi”
śrutiḥ . “so'bhidhyāya śarīrāt svāt sisṛkṣurvividhāḥ
prajāḥ” iti smṛtiśca tasya tatsattve pramāṇam . sā ca nityeti
naiyāyikādayaḥ nityatvāccarna tatra kāraṇāpekṣā . vyomādi-
vadanityeti vedāntinaḥ . mityatvavādimate'pi sṛjya-
mānajīvādṛṣṭarūpasahakāreṇaivatattatkāryyotpattiriti īśvara
śabde vakṣyate . manodharmmatvavādimate manasastriguṇātma-
katve'pi rajasaeva tatkāraṇatvam “kāma eṣa krodha eṣa
rajoguṇasamudbhavaḥ” gotāyāṃ kāmasya rajoguṇakāryyatvokteḥ .
tataśca buddhestriguṇātmakatvena rajaḥkāryyakāmasya
tadguṇatvamevocitam . ataeva icchāśaktikriyāśakti-
jñānaśaktisvarūpiṇītyādau prakṛtericchāśaktyādirūpatvakathana-
mapi saṅgacchate śaktiśaktimatorabhedāt prakṛtiśaktitvācca
tasyā buddhiguṇatvamavagamyate . ataeva “yā devī sarvva
bhūteṣu icchārūpeṇasaṃsthitā” devomā0 sarvvabhūteṣu icchā-
rūpeṇa prakṛtisthitiraktā
īśvaropādhimāyāyā icchādimattvenaiveśvarasya tadvattvaṃ
ratnatrayaparīkṣāyāmuktaṃ yathā “nityaṃ nirdoṣagandhaṃ niratiśaya
sukhaṃ brahma caitanyamekaṃ dharmmodharmmīti bhedadvitayamapi pṛtha-
gbhūya māyāvaśaina . dharmmastatrānubhūtiḥ sakalaviṣayiṇī sarva-
kāryyānukūlā śaktiścecchādirūpā bhavati guṇaguṇastvāśraya-
stveka eva . karttṛtvaṃ tatra dharmmī kalayati jagatāṃ pañca-
sṛṣṭyādikṛtye dharmmaḥ puṃrūpamāptvā sakalajagadupadānabhāvaṃ
bibhartti . strīrūpaṃ prāpya divyā bhavati ca mahiṣī svāśna-
yasyādikarttuḥ, proktau dharmmaprabhedāvapi nigamavidā dharmmi-
vat brahmakoṭī” iti tathā ca ekameva brahmānādisiddhayā
māyayā karmmī dharmmaśceti dvividhamabhūdityarthaḥ . tantrokte
kālikāyāḥ 2 pīṭhaśaktibhede . “icchājñānakriyāścaiva
kāminī kāmadāyinī . ratīratipriyā nandā maghye caiva
manonmanī” tantrasā0 kālikāpīṭhaśakti kathane .