• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ibha

    See also ibhaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 133.
    ibha r. 10th cl. (i) ibhi (imbhayate) To collect or accumulate.
    ☞ p. 133.
    ibha m. (-bhaḥ)

    1 An elephant.

    2 Best (in composition.)

    E. iṇa to go, bhan Uṇādi aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 108, col. 1.
    ibha (bhaḥ) 1. m. An elephant.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 101, col. 1.
    ibha ibha, m. An elephant, Rājat. 5,

    315. — Comp. Gandha-, m. a kind of

    elephant, Rājat. 1, 300. Jala-gandha-,

    m. a kind of elephant, or a gandhebha

    (see the preceding) living in water,

    Rājat. 5, 107. Digibha, i. e. diś-, m. an

    elephant of a quarter or point of the

    compass, one of eight attached to the

    north, north-east, etc., supporting the

    globe, Bhāg. P. 5, 14, 39.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 141, col. 2.
    ibha ibha, as or am?, m. or n. ? (said to be

    fr. rt. i, to go), Ved. servants, dependants, domestics,

    household, family; (Sāy.) fearless power; (as, ā, am),

    followed by attendants; (as), m. an elephant; (ī),

    f. a female elephant; [with this word cf. the Gr.

    ἐλ-έφας and the Lat. ebur.] —Ibha-kaṇā, f. a plant

    with an aromatic seed, Scindapsus Officinalis. —Ibha-

    keśara, as, m. the tree Mesua Roxburghii. —Ibha-

    gandhā, f., N. of a poisonous fruit. —Ibha-dantā,

    f. the plant Tiaridium Indicum. —Ibha-nimīlikā, f.

    smartness, shrewdness, sagacity (like that of an ele-

    phant). —Ibha-pālaka, as, m. the driver or keeper

    of an elephant. —Ibha-poṭā, f. a young elephant, a

    cub. —Ibham-ācala, as, m. a lion. —Ibha-yuvati,

    is, f. an elephant's cub. —Ibhākhya (°bha-ākh°),

    as, m. the plant Mesua Roxburghii. —Ibhāri (°bha-

    ar°), is, m. a lion (‘enemy of the elephant’). —Ibho-

    ṣaṇā (°bha-uṣ°), f. a kind of aromatic plant.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 75.
    íbha m. n. household, family; m. elephant.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 46, col. 1.
    ibha íbha, m. n. domestics, household, family;
    m. elephant.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 167, col. 3.
    íbha m. (?√ i, Uṇ. iii, 153) servants, dependants, domestics, household, family, RV. [BRD.]
    ☞ p. 167, col. 3.
    fearless [Sāy.]
    ☞ p. 167, col. 3.
    an elephant, Mn.; Bhartṛ.; Ragh. &c.
    ☞ p. 167, col. 3.
    the number eight
    ☞ p. 167, col. 3.
    N. of a plant, L.
    ☞ p. 1321, col. 1.
    (accord. to some also in RV. = ‘elephant’)
    ☞ p. 167, col. 3.
    ibha [cf. Gk. ἐλ-έϕας Lat. ebur.]

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 109, col. 1.
    ibha

    r. 10th cl. (i) ibhi (imbhayate) To collect or accumulate.

    ☞ p. 109, col. 1.
    ibha

    m. (-bhaḥ)

    1. An elephant.

    2. Best (in composition.)

    E. iṇ to go, bhan
    Unādi aff.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 89, col. 2.
    ibha ibha m. éléphant.

    Gr. , avec l'article sémitique al; lat. ebur; fr. ivoire.

    ibhakaṇā f. pothos officinalis, bot. esp. de poivre.

    ibhadantā f. m à m. dent d'éléphant, esp. de plante.

    ibhanimīlikā f. (ni, mīl) m à m. action de cligner des yeux comme l'éléphant, c-à-d. en signe d'intelligence.

    ibhapālaka m. (pāl) cornac.

    ibhamācala m. (mac?) lion.

    ibhākhya m. (ā, khyā) mesua ferrea, bot.

    ibhoṣaṇā f. (uṣaṇā). Cf. ibhakaṇā.

    ibhya a. (ibha) opulent, riche.

    — S. f. ibhyā éléphant femelle.

    Boswellia thurifera, arbre qui produit l'oliban [ce dernier mot paraît formé de al, article sémitique, et de ibha; cf. ibha].

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 132, col. 1.
    ibha- m. éléphant.

    ibhāvali- f. rangée d'éléphants.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 812.
    1. íbha Gesinde, Hörige, Dienerschaft; Hauswesen, familia NIR. 6, 12. kṛ̀ṇùṣva pājàḥ prasîtìṃ na pṛ̀thvīṃ yā̀hi rājèvāmâvā̀m̐ ibhêna ṚV. 4, 4, 1. kastòkāyà ka ibhā̂yòta rā̀ye 'dhî bravattànvè3^\ ko janā̂ya wer legt Fürbitte ein für Kind, für Haus und Habe, wer für sich und seine Leute? 1, 84, 17. ā tugràṃ śaśvàdibhàṃ dyotânāya mā̀turna sī̀mupâ sṛjā ìyadhyaî 6, 20, 8.; vgl. übrigens u. smadibha . Als adj. müsste das Wort gefasst werden in der Bedeutung umgeben von Hörigen (Hofstaat) in der Stelle: sa mârmṛjā̀na ā̀yubhìribhò rājêva suvràtaḥ . śyèno na vaṃsû ṣīdati 9, 57, 3. Deshalb drängt sich die Vermuthung auf, dass hier der ursprüngliche Ausdruck entstellt und etwa herzustellen wäre: ibhè rājêva suvràte wie ein Fürst unter seiner ergebenen Dienerschaft, wodurch auch suvrata erst zu seiner rechten Bedeutung käme. Ob íbha m. Uṇ. 3, 151 hierher oder zu 2. ibha gehört, lässt sich nicht entscheiden.

    — Vgl. ibhya .

    ☞ vol. 1, p. 813.
    2. ibha m. Elephant NIR. 6, 12. AK. 2, 8, 2, 3. H. 1218. M. 8, 34. 11, 68. 12, 67. BHARTṚ. 1, 5. 58. am Ende eines adj. comp. f. ā AK. 2, 8, 2, 48. H. 748. ibhī ein Elephantenweibchen AK. 3, 4, 55. TRIK. 3, 3, 75.

    — Vgl. ibhyā .

    ☞ vol. 5, p. 1144.
    2. ibha Spr. 2620.

    — Vgl. gandhebha, digibha .

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 218.
    íbha, m. (?), Dienerschaft, Hausgenossenschaft, Familie; in {769,3} ist mit BR. íbhe statt íbho (íbhas) herzustellen.

    -am {461,8}.

    -ena {300,1}.

    -āya {84,17}.

    -e {769,3} (nach der oben erwähnten Vermuthung).

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 207, col. 2.
    íbha

    — 1) m. oder n. Gesinde , Dienerschaft , Hausgenossenschaft , Familie. ṚV. 9,57,3 íbhe zu vermuthen.

    — 2) m.

    — a) Elephant RAGH. 4,47. 59. °kumbha m. Ind. St. 14,373. Am Ende eines adj. Comp. f. ā

    — b) Bez. der Zahl acht GAṆIT. 2,5.

    — c) *Mesua Roxburghii NIGH. PR.

    — 3) *f. ī Elephantenweibchen.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 50, col. 2.
    íbha m.n. Gesinde, Hausgenossenschaft, Familie; m. Elefant.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 40, col. 1.
    ibha m. elephantus. AM. (Ag. Benary ingeniose huc trahit

    gr. praefixo articulo semitico, et lat. ebur.).

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 26.
    ibha;
    mātaṅgadviradadvipāḥ karigajastamberamānekapāḥ,
    kumbhīkuñjaravāraṇebharadinaḥ sāmodbhavaḥ sindhuraḥ .
    2.1.1.214

    Vācaspatyam

    ☞ p. 959, col. 2.
    ibha pu0 iṇ—bha kicca . 1 hastini, “vanyebhadānāvilagandha-
    durddharāḥ māghaḥ 2 tatsaṃkhyātulyasaṃkhyāke aṣṭalaṃkhyānvite
    ca . gajāhi aṣṭasu dikṣu khyitā airāvatādayo'ṣṭau
    varttante iti teṣāmaṣṭatvam . te ca “airāvataḥ puṇḍarīkaḥ
    vāmanaḥ kumudo'ñjanaḥ . puṣpavantaḥ sārvvabhaumaḥ supratīkaśca
    diggajāḥ” amaroktakrameṇa pūrvvādīśānāntadikṣu sthitāḥ .
    asya ca uttarapadasthatve śreṣṭhārthadyotakatā vyāghrāderākṛti
    gaṇatvāt upamitasamāsaḥ . striyāṃ ṅīp . jātitvāt
    poṭāśabdena samāse'sya pūrbanipātaḥ puṃvadbhāvaśca ibhaporā

    ibhalakṣaṇavibhāgādi vṛha0 saṃ0 “madhvābhadantāḥ suvibha-
    ktadehā na copadigdhāśca kṛśāḥ kṣamāśca . gātraiḥ sameścāpa-
    samānavaṃśā varāhatulyairjaghanaiśca bhadrāḥ .. vakṣo'tha kakṣāvalayaḥ
    ślathāśca lambodaraṃ tvagvṛhatī galaśca . sthūlā ca kukṣiḥ
    saha pecakena saiṃhī ca dṛṅmandamataṅgajasya .. mṛgāstu
    hrasvādharavālameḍhrāstanvaṅighrakaṇṭhadvijahastakarṇāḥ . sthūlekṣa-
    ṇāśceti yathoktacihnaiḥ saṅkīrṇanāgā vyatimiśra
    cihnāḥ .. pañconnatiḥ sapta mṛgasya dairghyamaṣṭau ca hastāḥ
    pariṇāhamānam . ekadvivṛddhāvatha mandabhadrau saṅkīrṇanāgo
    'niyatapramāṇaḥ .. bhadrasya varṇo harito madasya mandasya
    hāridrakasannikāśaḥ . kṛṣṇo madaścābhihito mṛgasya
    saṅkīrṇanāgasya mado vimiśraḥ .. tāmrauṣṭhatāluva-
    danāḥ kalaviṅkanetrāḥ snigdhonnatāgradaśanāḥ pṛthulāya-
    tāsyāḥ . cāponnatāyatanigūḍhanimagnavaṃśāstanvekaromacita-
    kūrmasamānakumbhāḥ . vistīrṇakarṇahanunābhilalāṭaguhyāḥ
    kūrmonnatairdvinavaviṃśatibhirnakhaiśca . rekhātrayopacitavṛttakarāḥ
    subālāḥ dhanyāḥ sugandhimadapuṣkaramārutāśca . doghoṅgu-
    liraktapuṣkarāḥ sajalāmbhodaninādavṛṃhiṇaḥ . vṛhadāyata-
    vṛttakandharā dhanyā bhūmipatermataṅgajāḥ . nirmadābhyadhika-
    hīnanakhāṅgān kubjavāmanakameṣaviṣāṇān . dṛśyakośaphala-
    puṣkarahīnān śyāvanīla śavalāsitatālūn . svalpavaktra-
    ruhamatkuṇaṣaṇḍhān hastinīṃ ca gajalakṣaṇayuktām . ga-
    rbhiṇīṃ ca nṛpatiḥ paradeśaṃ prāpayedativirūpaphalāste” .

    hemā0 ṣari0 kha0 lakṣaṇasamuccaye viṣṇudha0 . “nāgāḥ praśastā
    dharmmajña! pramāṇādadhikāśca ye . dīrghahastā mahocchrāyā-
    'vāmanāśca viśeṣataḥ . nigūḍhavaṃśāmadhvakṣā vyūḍhā vyūḍhocca
    mastākāḥ” (vyūḍhā vipulāḥ) “viṃśatyaṣṭādaśanakhāḥ . śītakā-
    lamadāśca ye . te praśastāmahānāgāḥ ye tathā saptasūcchritāḥ .
    dantacchadeṣu dṛśyeta yeṣāṃ svastikalakṣaṇam . bhṛṅgārabālavya-
    janā varddhamānāṅkuśāstathā . dhāryyā naite tathā dhāryā vāmanā
    ye ca matkuṇāḥ . hastinyoyāśca garbhiṇyoye ca bhūḍhā mata
    ṅgajāḥ . apākalāśca kubjāśca saddantāeva bhārgava! .
    kudantāśca tathā varjyā vāmakūṭāśca yatnataḥ . aśru-
    smṛśaśca kūṭāśca ye ṣaṇḍhā vikaṭāśca ye” . rāma uvākṣa
    vāmanādyāśca ye nāgāḥ proktāninditanakṣaṇāḥ . teṣāṃ tu
    śrotumicchāmi lakṣaṇaṃ varuṇātmaja! . puṣkara uvāca .
    ānāhāyāmasaṃpūrṇṇoyo'dhihrasvo bhavedgajaḥ . vāmanaḥ sa
    samākhyātomatkuṇodantavarjitaḥ . (ānāhaḥsthūlatā) (ā-
    yāmo derghyam) daśāṃ caturthī saṃprāpya varddhete yasya na dvijau .
    sthūṇāghanāyatau syātāṃ sa mūḍho hi gajo'dhamaḥ . apā-
    kalo viśālena dantenaikena vāraṇaḥ . saṃkṣiptavakṣoja
    ghanaḥ pṛṣṭhamadhyasamunnataḥ . pramāṇahīnanābhiśca sa kubjovā-
    raṇādhamaḥ . anunnatābhyāṃ saddantaḥ kudantaḥsyāttato bahiḥ .
    (bahirdantasīmani) . vāmadantonnato nāgo vāmakū-
    ṭaśca kathyate . dantāvaśruspṛśau yasya so'śruspṛgiti ko-
    rtitaḥ . ekadantastathā nāgaḥ kūṭa ityabhidhīyate . pādayoḥ
    sannikarṣaḥ syāt yasya nāgasya gacchataḥ . sa ṣaṇḍo'dhvani yudve
    ca lakṣaṇa jñairna pūjitaḥ . aratnyabhyadhikaṃ yasya vistareṇa-
    stanāntaram . vikaṭaḥ savinirdiṣṭo durgatirninditogajaḥ .
    rāma uvāca . śrotumicchāmyaham deva! kuñjaraṃsaptasūcchritam .
    yaṃ prāpya kila rājānojayanti varsurdhā nṛpāḥ . puṣkara
    uvāca . varcaḥ satvambalaṃ rūpaṅkāntiḥsahananañjavaḥ . saptaitāni
    sadā yasya sa gajaḥ saptasūcchritaḥ . ye vāmavaddakṣiṇapārśva-
    bhāgenāplātukāmāḥpiṭakotthayāpi . te nāgasukhyā vijayāya
    yuddhe bhavanti rājñāṃ na hi saṃśayo'tra” tatraiva parāśara-
    saṃhitā . “hastināṃ jātideśavarṇākṛtipramāṇaceṣṭādi-
    lakṣaṇamanuvyākhyāsyāmaḥ . tatra jātayaścatasro mavanti .
    bhadrā mandā mṛgā miśrāśceti tatparijñānamākṛticeṣṭā-
    dibhirupadiśyate . tatra bhadra jātiścārudṛṣṭyāyatamukhovyūḍho-
    ccamastakaḥ udagrasatvo'nuvṛttakaraḥ śrotā dorghapuṣka-
    rāṅgulibāladhiḥ mahāmanyoromaśagrīvaḥ . sthūlameḍhrodara-
    tāmratālujihvauṣṭhaḥ supārśvaḥ snigdhaḥ savarṇṇamṛduromā
    kūrmmapādaḥ stadhvasthitiścitāṃsaḥ pṛthvāsanaḥ sūkṣmavindu-
    citrobahvanuromopacitaśrotraḥsunakho dhanuḥpṛṣṭhavaṃśo madhu-
    varṇatāluryūthābhirakṣitā sahiṣṇuranvarthavedī balavān kāmā-
    turovṛkṣāvamardī mṛdunopāyena sādhya āśūpade śagrāhī ca
    bhavati” . (udagro uccaḥ anuvṛttakaraḥ anukrameṇa vṛttakaraḥ
    puṣkaraḥ karāgraṃ manyā dhamanī anvarthavedī agre vakṣyate) .
    mandajātiḥ saṃketābhijñaḥ suhrasvo mahodarakaraśrotāḥ
    sthūladantastatapṛṣṭavaṃśaḥ sthūlahastajihvāṃsagrīvaḥ, pṛthuha-
    stamastakaḥ suvibhaktoraḥśirāḥsumṛduvṛttaśrotraḥ sthūlāsthi-
    karakavāpīvilapādaḥ sūkṣmanābhistanutāmratvakkarṇakaṭaḥ
    dīrghoccameḍhrāṅgulirbālabāladhirmuṣkarandhrakakṣavaraṇopadigdhoha-
    ryyakṣaḥ subaddhajaghanaḥ savṛttoraktogambhīravedī mandajātiḥ
    jātaśaṅkodṛḍhamanmathastīkṣṇasādhyoyūthānugābhī grahaṇagatopi
    nāribhayamāviśati . (gambhīravedī vakṣyate upadigdho liptaḥ)
    mṛgajātīyaḥ punarhrasvapuṣkaroccahanuhastabāhyamehanasuda-
    ntanakhapṛthuvaṃśagnīvāsyodarameḍhratanurviśālanetrastathāvṛttatanu-
    śrotraḥ kuṇṭhoṣṭho ghanāyatāgrakāyaḥ saṃkṣiptakarālo
    nyastamastakodīrghajihvoviṣāṇopanītaḥ śīghrobahvaśanobhāra-
    sāho manasvī durdamaḥ svayūthaparyyantānucārī bhinnapurīṣo'-
    tikramaṇavedī kleśāsahaḥ krandanaśceti . miśrāstu teṣāṃ
    parasparasaṃyogajāḥ sarvasaṃkulalakṣaṇā iti . bhadrā śreṣṭhābhava-
    ntyāsāṃ mandā madhyā kanīyasī . mṛgā miśrā'dhikai rjñeyā
    guṇadoṣaiḥ samāsataḥ . atha vanabhedena gajanedāḥ . athaiṣāṃ
    prācyakārūṣadaśārṇamārgaṇeyakakāliṅkakāparāntikasaurāṣṭra
    pañcanadākhyānyaṣṭau vanāni vāsasthānāni teṣāṃ pṛthak
    pṛtyak karmmalakṣaṇamupadekṣyāmaḥ tatra himavadgaṅgā-
    prayāgalauhatyāntare prācyavanamatrotpannāḥ kapilāḥ avyagrāḥ
    kunakhapārṣṇayovāraṇāścalapṛthupecakavaṃśapiṇḍakāḥ pṛthuhastā-
    mandavegārūkṣāścapalākṛtayo bhavanti . (pecakaḥ pucchabhū-
    lam) mekalo matsyo gaṅgāvatāraśceti kārūkākhyavana-
    matrotpannāḥ śyāmāścaṇḍāḥ sucaraṇāhrasvānātyā-
    yatāḥ śīghrodagrāvṛhadbhiruddāmairddantairddantino bhavanti .
    mahāgiridaśārṇavindhyāṭavīrāvatīnāṃ madhye daśārṇaṃ
    vanamabhikhyātamatra dīrghāṅgulipuṣkarāḥ pādmabhāḥ śyāmā
    vā durgrahāḥ suvṛttajaghanāgrāḥ sitasūkṣmavinducitrā-
    ścūtaphalatulyamada gandhinoviśālotsaṅgadantāḥ sthūlaha-
    stāsyaśirāgrīvā madhvakṣāḥ svāsanāḥsatvavantaśca . pāri-
    pātravaidiśabrahmāvarttavanānāmantarmārgaṇeyakaṃ vanamatrodagnāḥ
    śīghradīrghakrameṇopadigdhāṅgāḥ balavanto'bhijātāḥ supra-
    māṇāḥ madhvakṣāmṛdutvacaḥ kacāvilaprāyā alpapeca-
    kāhariśyāvākhaṇḍacchannāḥ suhastāḥ snigdharomāṇaḥ
    sthirāḥ suśarīrāḥ kureṇūnāmadhipatayaḥ svalpatāpāśca .
    vipulasahyadakṣiṇāraṇyotkalānāṃ madhye kāliṅgakaṃ vana-
    matra kalaviṅkākṣāḥ sarvvaśvetāḥ sthirapadāḥ śīghrāḥ
    mṛdvaruṇarīmāṇastanutvagudarādīrghakeśabāladhayo dīrgha-
    kramāḥ balavanto'lpapecakāḥ padmaprabhā yāturudagnā dhanuḥ-
    pṛṣṭhavaṃśāraktatālujihvauṣṭhāḥ suprayogagrahasukhāḥvarāhaja-
    dhanāḥ nīcavṛttanakhāḥsthiracaraṇāḥ āśusuvedinomadhuda-
    śanāḥ pītahrasvaśirodharāḥ mahoragavṛhatkarāḥ mṛdu-
    dīrghahastāhastino bhavanti . narmmadodadhisevadeśānto-
    pahāraṇāmantarato'parāntikaṃ vanamatra mānino dhīrāḥ
    śyāmāḥsaptapratiṣṭhitāḥ dṛśyajaghanaśirodharā pīnāyataviṣā-
    ṇāḥ svāsyakā mṛdutvaca udagrādīrgharaktatālvoṣṭhajihvā-
    mahotsaṅgāḥ padmamadagandhino dhanuḥpṛṣṭhavaṃśāvivṛttāsyā-
    nānyavanavicāriṇaḥ . dvārakārbudāvarttanarmadāntarataḥ sau-
    rāṣṭrakaṃ vanamatrālpāyuṣaścaṇḍāḥ piṅgāyatākṣāḥ madhyā-
    yatāṅghrayo'lpapecakā mṛduvibhaktamātrāpratilomalomaśacara
    raṇāstanutvakkarṇanakhāḥ sūkṣmadantāḥ śikṣātyaja iti .
    himavatsindhukurujāṅgalakānāmabhyantare vanaṃ pañcanadākhyaṃ
    tatra sphuṭitarūkṣaśvetāṃśudantāstanuvindūpacitakarāḥ
    sugandhayogṛdavomahāpecakadeśāṅgapramāṇāḥsūkṣmavṛhattvacodu-
    rvineyādhyānaśīlāḥ kavalatṛṣo bhavantyapi . vaneṣveteṣu
    jāyante pradhānāmadhyamottamāḥ . praśastā ninditāścāpi teṣāṃ
    vakṣyāmi lakṣaṇam . namrajatukāṣṭhasaṅkāśaṃ hrasvamalpāṅgu-
    ghapuṣraṃ durgandhaṃ karkaśatvagromāṇamātatastavyasthūlaviralapa-
    rvāṇaṃ hastino hastamadhyanyavighātadhanyaṃ pītaṃ mṛduromā-
    ṇamanupūrvapatitaṃ cārudīrghāṅguliponaṃ pṛthupuṣkaraṃmṛduvali-
    nam . sugandhivṛttaṃ pañcahastāyataṃ dviraktaṃ vṛhatcchrotogro-
    vukāśa ca . kakṣasphuṭitāhrasvamalinaviṣamacakrakhaṇḍa-
    sūkṣmadantāvapūjitau pūjitau ca snigdhaślakṣṇapradakṣiṇonna-
    tāmalinasamamāhitau madhusavarṇṇau mukulitāgrāvāvādhamanyā-
    yātāvaṣṭādaśāṅgulapariṇāhau . atha virūpaviṣame varāha-
    nakuladhvāṅkṣavānarābhe rūkṣmavicchinnekṣaṇe sannimīlite
    locane na pūjite pūjite ca kalaviṅkābhasūryyamaṇi
    vahnitulye svanupahite ca . praśastaṃ samāhitamāyatapṛthu
    bāhityamavasthitaraktatālujihvauṣṭhacārusūkṣmaślakṣṇavindūpa-
    citaṃ sarvvasaṃpūrṇṇam . mṛdumṛduniryāṇapīḍitapuṣkaraṃ
    viṣamamāsanāt ṣaḍaṅgulāvāgbandhanābhāvena natakumbhala-
    mbambenātirikta pramāṇaṃ ghaṇṭāghanapiṅga rūkṣāsthūladvandva
    romopacitamapūjitaṃ śirovāraṇānāṃ pūjitaṃ maho-
    dayasthānamupavitasaptakamanimnakharaniryāṇaṃ pṛthupuṣkaraṃ sni-
    gdhamṛdusūkṣṇayugnaromasuvibhaktoṣṇīṣavitānāvagrāhaṃ vā
    hrasvītkruṣṭopakraṣṭau vṛttau stabdhau tanuviṣamasirātatau
    pīḍitāntāvatiruddhapramāṇau saṃvṛtacchidrau sāndramṛdusu-
    pramāṇasirālāvapāṭhitapuṭasaṃvipulamūlikau, pṛṣṭhacchidrau
    dundubhisvanau vā . kleśāvahācchidrātidīrghānupacita-
    pīḍikā sumuhatī pṛṣṭhālambanātyudgatāyatāsthānāvapīḍitā
    grīvā vāraṇasyāpraśastā śastā tu prahvopari piṇḍikā
    dṛḍhārakṣī tri baliḥ sāsnāratniparīṇāhā dvādaśāṅgulāyatā
    sarvasampūrṇṇā vā . viṣamamavāgraṃ saṃkṣiptalamvaṃ saṃpuṭamā-
    nasaṃ vigarhitaṃ sthiraṃ ca vinatamatyudgataṃ vaktaṃ pṛṣṭhavaṃśaya-
    śobhanam . śobhanamupacitasūkṣmaṃ dhanuḥpramāṇamevaṃ saṃsthānaṃ
    vidyāt . atha pūrvvagātrañchidronnatāṃsaṃ vikalitahastayo-
    rvṛttaṃ sirālambhanaṃ stabdhavyādhidvandvohanirlagnaṃ viṣamaka-
    cābilam pramāṇahīnamaniṣṭam iṣṭamanupūrṇopacitaṃ
    sthiravimaktājilasatkīṭamanupavimbamukhamacchidrarandhropacitama-
    thoraktaṃ vā . atha jaghanaṃ ghanamucchritāsthi nirmāṃsapecakaṃ
    kalāhīnātiriktapramāṇaṃ bāladhyanuyāyi samanarthakaram .
    arthakaramatpapecakaṃ palopacitamadṛśyaśuṣkaspaṣṭacaturasramāya-
    tāgnaṃ cārubāladhiparipūrṇṇāṇḍakoṣāyatatayā nāsirā-
    lapallavākāramehanamajayanañjayanaṃ ca śyāvālparūkṣasphuṭita-
    nakhaśliṣṭasandhi, paruṣāsāratalasahā na pūjitāḥ pādāḥ
    anye bhavantyapi ca . viṃśatyaṣṭādaśanakhāḥ sthirāḥ kūrmasa-
    māhitāḥ . gajānāṃ pūjitāḥ pādā ye ca syurvikacāvilāḥ .
    pādāḥ kacāvilā rukṣavibarṇṇāḥ paruṣāḥ kṛśāḥ . vāra-
    ṇānānna śastāḥ syurye vā snigdhatanūruhāḥ . sūkṣmabindu
    citāṃ snigdhāṃ tvacaṃ śaṃsanti dantinām . āsyaspṛśau
    viśālasya viṣāṇau pārśvaunnatau . upāhato viśālena
    dantaikena vāraṇaḥ . anunnatābhyāṃ saṃpannaḥkudantaḥ syānna-
    tāvadhiḥ . ūrddhvaṃ vaktrāntarālasya pratimānasamau dvijau .
    hraṣvasthūlātidīrgheṇa dantenaikena vā guṇāḥ . varjyāste śubha
    kāmena sarvva evātigarhitāḥ . avdadvaye nadījānāṃ pañcame-
    'vde vanaukasām . dantamūlaparīṇāhān dviguṇānkalpayetpare .
    śaraśaktidhanuścakraśūlapaṭṭisalakṣaṇāḥ . dantāgrarājayo
    yasya sa nṛpaṃ voḍhumarhati . romṇāṃ tu saṃśrayo yaśca
    piṭaka sa udāhṛtaḥ . saṃ jyeṣṭhaḥ saptabhāgonomadhyabho'sau
    mataṅgajaḥ . antyaḥ ṣaḍḍāgahīnaḥ syādato'nyohi na pūjitaḥ .
    sukhāya pecake daighyaṃ pṛṣṭhapārśvodarāntaram . ānāhaucchraya
    pādādvijñeyo yāvadāsanam” . vanaviśeṣeṇa gajalakṣaṇaṃ ta-
    traiva vārhasyatyasaṃhitā . “vanānāṃ madhye prācyaṃ kāli
    ṅgakamāparāntikaṃ ca trīṇi vanānyatiśobhanāni . trayā-
    ṇamapi prācyaṃ vanaṃ madhyavanamapareṣāmiva śobhanam .
    tatrairāvatakulaprasūtisambhavāḥ prāyeṇa mṛgamiśrabhadraṇa
    kṣaṇāḥ mahākāyāḥ kariṇo bhavanti . vinayasatva-
    śaktisampannāḥpūgaphalaprabhāstāmratviṣaḥ praviralamadā gajā
    yuddhecāpasarpaṇopasarvaṇanīravā bhavanti nātikrodhanāḥ
    samudvejitāḥ satvaṃ darśayanti . te ca vṛkṣaiḥ kavalaiḥ kāyo-
    pavaghātātiśayena madābhimukhāḥ karttṛvyāḥ . kāliṅgake
    vā''parāntike ca tretāyugotpannāḥ mandā mahāgajā-
    nvayajā mandābhidhānāḥ prāyaśo mṛgāvayavāḥ saṅkīrṇṇā-
    gajāḥ samutpadyante . nātyudagrā jaladaghrabhā nātisthirā
    mandā yuddhapriyāśca gajā bhavanti . tathā kārūṣadāśārṇamā-
    rgaṇeyakābhidhāneṣu madhyamā gajāḥ samutpadyante mṛga-
    mandajātayaḥ te ca cārbavayavāḥ madhyamabalāmadhyama
    pramāṇāḥ sthūlaromābilaśarīrāstanuradā mandagatayaḥ .
    tathā saurāṣṭre pāñcanadābhidhāne dvāparayugotpannā mṛgamata-
    ṅgajānvayā mṛgaprāyā gajābhavanti bhīravaḥ kutsitāṅgāḥ
    nāticaṇḍādurmadāḥ durvṛttāśca evaṃvidhāgajāḥ samu-
    tpadyante vanācca vanāntare gateṣudurvṛtteṣu gajeṣu dhenukāsampa-
    rkeṇa guptavane'pi kāliṅgake'pi . trāsaśīlaśca bhīruśva hrasva
    vāmanamastakaḥ . hīnāgrabhogo duḥśīlastvasaṃhataśarīra-
    bhṛt . samucchritastvanāyāmī parīṇāhavivarjitaḥ .
    mṛgasvarūpodīnaśca mṛgajātirgajādhamaḥ . ataḥ paraṃ
    pravakṣyāmi saṃrkīṇṇasya ca lakṣaṇam . paśutvādvāraṇānāñca
    gacchatāṃ ca viyoniṣu . dhenukāsu bhavantyete gajā saṃ-
    kīrṇṇalakṣaṇāḥ . madromandomṛgovātha śuddhajātiḥ prajāyate .
    tasmānmiśrāṇi rūpāṇi gadatome nibodhata . ānantyānmi-
    śrajātānāṃ niścayonopapadyate . tathāpi kiñcidu-
    dveśāmniśralakṣaṇamucyate . bhadramando bhadramṛgo bhadramanda
    mṛgastathā . iha bhedatrayaṃ mandamṛgayorapi jāyate .
    bhadrādīnāṃ ca sarveṣāṃ rūpaṃ saṃkīrṇṇasaṃjñitam . ūrddhvāghaḥ
    kāryyabhedena tajjanirmidyate dvidhā . tridhā ca bhidyatemūya
    ekaikantu yathākramam . evamaṣṭādaśavidhaṃ kīrttitaṃ miśralakṣa-
    ṇam . śubhāśubhaṃ vimāgena sāmpratam nigadāmyaham . bhadra
    mandobhavediṣṭomṛgamandastathādhamaḥ . bhadramanda mṛgaścaiva madhyamaḥ
    parikīrttitaḥ . bhadrajāti rmahākāyogajomadhye tu dantinām .
    mando'vayavaleśena sa mukto bhavati dvipaḥ . mṛgasyāpi hi rūpeṇa
    kiñciccānugatena vai . aśubhatvaṃ na bhadrasya jāyate śobhano-
    hi saḥ . locanānāṃ pradhānatvaṃ yasmācchāstreṣu kīrtti-
    tam . tasmānmṛgākṣisaṃsaktobhadro'pi hi na śasyate . bhādreṇo
    parikāyena māndenādhogatena vā . unnatohi gajā-
    nāntu bhadramandobhavedgajaḥ . anenaiva hi rūpeṇa viparyyāsena
    yo gajaḥ . so'pi śobhana eva syānmandabhadraiti smṛtaḥ . evaṃ
    vidhāt mṛge cāpi lakṣaṇānmiśralakṣaṇam . mahāvayavabāhu-
    lyāt mṛgarūpasyaleśataḥ . bhadrāvayavanirmuktomadhyamo'sau gajo
    bhavet” kāyena yo bhavedbhadro sandovāpi mataṅgajaḥ . mṛgagā-
    tro'paraścaiva sa bhavedvegavān gajaḥ . mṛgarūpādhikatvaṃ ca dṛśyate
    yasya dantinaḥ . adhamastu sa vijñeyaḥ satvaśaktivivarjitaḥ .
    karadantākṣikumbhaiśca yo mṛgojāyate gajaḥ . śeṣāvayavabhadro-
    'pi hīna eva bhavedasau . evamuddeśamātreṇa miśrabhedā
    mayoditāḥ . noditā ye'pi te'trāpi miśrā jñeyā manī-
    ṣibhiḥ . miśralakṣaṇasaṃyoga uktaṣṭaṃ yasya dṛśyate . rūpanta-
    nnāmadheyo'sau jāyate hi mataṅgajaḥ . ataḥ parampravakṣmāmi-
    lakṣaṇaṃ giricāriṇām . tathā nadī carāṇāṃ ca tathaivobhamaya-
    cāriṇām . mahābalā mahākāyāścitāṃsā giricāriṇaḥ .
    supāśvāścārudigdhāṅgādṛḍhapādāgataklamāḥ . udagrānirbhayā-
    ścaiva sallakīkavalapriyāḥ . taṭāghātavidhau bhugnadantadārita
    bhūtalāḥ . śārdūlādimahāsatvasaṃsphoṭātaṅkavarjitāḥ .
    madasrāvakṣatotsāhādurdamāvāribhīravaḥ . pāṃśukrīḍāratā
    nityaṃ drumonmūlanatatparāḥ . viṣāṇaveṣṭanāśīlāḥ kheṣṭa-
    santāpanīrakāḥ . karāgrasphoṭaniratā sītkārakaraṇa-
    priyāḥ . anudagrāghanaśyāmāḥ sīkarodgiraṇapriyāḥ .
    toyakarmmaṇi niḥśaṅkāmataṅgāśca nadīcarāḥ . ubhayeṣucara-
    ntye te nadīparvvatasānuṣu . ye gajāhṛṣṭa manasaste bhavantyatiśo-
    bhanāḥ . sarveṣāmeva nāgānāṃ chāyālakṣaṇamuttamam . yadyathā
    jāyate yasya tattayaivābhidhīyate . satvāṃśakatvādbhadrasya pā-
    ṭalā bhavati pramā . navapallavasacchāyā snigdhā tanutanūruhā .
    tayātamo'ṃśakacācca kṛṣṇā mandasya jāyate . taruṇāmbuda
    saṃkāśā sthūlakṛṣṇakavābilā . rajo'ṃśakatvācca tathā
    mṛgasyāpi hi dhūsarā . malināmbudasaṃkāśā rūkṣā
    tanutanūruhāḥ . evaṃchāyāviśeṣāḥ syurbhadrādīnānmayoditāḥ .
    chāyā saṃmiśrabhāvācca miśrā bhavati dantinām . vanajāti-
    guṇairbhadraḥ gajaśraiṣṭho narottama! . tamo'śakatvaṃ mandasya yadya-
    duktaṃ nibodha me . durmanastvaṃ tathā''lasyaṃ nidrālutvaṃ ca
    mūḍhatā . gambhīraveditā ceti mandasya tama utthiteḥ . evaṃ
    rajīguṇo rājan mṛgastena rajo'ṃśakaḥ . dhairthyaṃ sthairyyaṃ
    paṭutvaṃ ca vinītatvaṃ sukarmatā . anvarthaveditā caiva
    bhayasthāneṣu mūḍhatā . subhagatvaṃ ca dhīmattvaṃ satvasyaite guṇāḥ
    smṛtāḥ . ataḥ satvāṃśakorājan bhadrajātirudāhṛtaḥ .
    citratvaṃ bāhuśirasorantarmaṇigataṃ tathā . dantayormadhu
    varṇatvaṃ netrayormadhupiṅgatā . āsanasya pṛthutvañca pūrṇatā
    kukṣipārśvapoḥ . pṛthutvaṃ pṛṣṭhabhāgasya ghanatvaṃ samasandhitā .
    snigdhacchāyā tvathāyāmaḥpariṇāhocchrayau tathā . saśrī-
    katvaṃ gurutvaṃ ca kāyasyaite guṇāḥ smṛtāḥ . sarvalakṣaṇasaṃ-
    pūrṇo dṛśyate na mataṅgajaḥ . pradhānāvayave loke yatnaḥ
    kāryo manīṣibhiḥ . hīnaṃ kṛṣṇaṃ ca kalmāṣaṃ puṣkaraṃ na praśa-
    syate . saṃpūrṇaṃ māṃsalaṃ raktaṃ sukumāraṃ śubhaṃ smṛtam . tryaṅgula-
    ntubhaveddhīnaṃ hīnampativināśanam . kṛṣṇaṃ bharturvighātāya-
    kalmāṣaṃ bhartṛrīgadam . saṃpūrṇaṃ siddhidaṃ bhartuḥ puṣkara catura-
    ṅgulam .. saubhāgyadaṃ māṃsalantu sukumāraṃ tathārthadam . raktapadma-
    dalacchāyaṃ tathā miṣṭānnapānadam . ataḥ paraṃ śubhejñeye śrīta-
    sī pāṭalodare . pañcāṅgulapramāṇena vartulatvena cārthade . avā-
    ṅmukhaṃca tāmraṃ ca karṇatālaṃ sukhapradam . hrasvā sthūlā ca vi-
    pulā citriṇī śyāmalonitā . kuñcitā ca tathā dṛṣṭiḥ sa-
    ptadhādantināṃ matā . tāsāṃ tu tryaṅgulāyāmā sā hrasvetya-
    bhisaṃjñitā . hrasvā karoti nṛpatervināśaṃ śīghrameva hi .
    sthūla durbhikṣakaraṇī śyāmalā nṛpaduḥkhadā . karoti citriṇī-
    nityaṃ tasyaiva tu vasukṣayam . bhugnā dṛṣṭirvināśāya rājño-
    dhanavināśinī . kuñcitāhīnayoścaiva yudvakāle ripo-
    rjayam . ataḥ paraṃ pravakṣyāmi krameṇa karalakṣaṇam .
    na karaṃ dīrghamicchanti bāladheḥ śāstrapaṇḍitāḥ . na bāla-
    dhisamaṃ hastaṃ nātidīrghaṃ kramāyatam . na tanuṃ nātikāyaṃ
    ca na rūkṣaṃ na kṛtavraṇam . nākrameṇa kṛtotsedhaṃ na hīnaṃ
    daśanāntaram . na hrasvāṅgulisaṃyuktaṃ nātisaṃkaṭapuṣkaram .
    etallakṣaṇasaṃyuktaṃ karaṃ śaṃsanti kovidāḥ . bāladheḥ susamo-
    hīnaḥ samovā dantiduḥkhadaḥ . atidārghobhavedbharturāyuṣaḥ kṣa-
    yakārakaḥ . tanurvyādhikaro yāturatikāyo'rthanāśanaḥ .
    rūkṣovyādhivraṇaṅkuryyādyāturvraṇakṛtāṃ vyathām . pratilomena
    ca sthūlogajasya susvanāśanaḥ . asamañjasahīnaśva asamañjasa
    vartulaḥ . duḥkhaśokabhayāyāsakarttā bhavati nityaśaḥ . daśa-
    nāntarahīnaśca jāyate dantirīgakṛt . kathitaṃ pūrvameveṣu puṣ-
    karāṅgulilakṣaṇam . ato mayā na kathitaṃ sāmprataṅkaralakṣaṇe .
    nirvalīkodīrgharomā kramavṛttatvasaṃyutaḥ . aṇubinduvicitraśca
    dairvyeṇa ca śatāṅgulaḥ . bāladheḥ puṣkaraṃ yāvadāyāmojātyape
    kṣayā . aratnitrayā''nāhaśca hīnahīnatarakramāt . yukta-
    stvanena mānena karaḥ pūjyatamo bhavet .. nirbalīke ca sau-
    bhāgyandīrgharomārthadaḥ smṛtaḥ . kramavṛttojayaṃ kuryyādaṇu-
    binduyutodhanam . supramāṇaṃ bhavedrājñaḥ karasya parivarddhanaḥ .
    ānāhabāṃśca satataṃ rājyasphītikarobhavet . karasya kī-
    rttitaṃ hyetallakṣaṇaṃ śubhasaṃjñitam . ataḥparaṃ pravakṣyāmi
    lakṣaṇaṃ dantabeṣṭayoḥ . kacahīnāvatisthūlau viṣamau śithilau
    tathā . dantaveṣṭau sadā bhartuḥ pramāṇābhyāsasaukhyadau .
    dantamūle susambadvau sakacau kiñcidunnatau . dṛṣṭau sadā tathā
    bhartturvṛdvidau parikīrttitī . ataḥparaṃ pravakṣyāmi lakṣṇantu
    viṣāṇayoḥ . vyastatā saṅkaṭatvaṃ ca prāṃśutā bhasmaśubhratā .
    vakratvaṃ hrasvatā caiva dhūsaratvaṃ ca rūkṣatā . mṛdutā'dho-
    gatitvañca hīnatā mūlamadhyayoḥ . prāntayoḥ sthūlatā caiva
    dīrghatā cātimātratā . sarpacchatrakakāntitvaṃ doṣāhyete catu-
    rddaśa . dantayostu samākhyātāḥ phalaṃ teṣānnibodha me .
    vyastau ca saṅkaṭau dantau madahānikarau tu tau . dantinastanu-
    tāyuktau vyādhidau parikīrttitau . bhasmaśubhrau tathā bhartu-
    rmahā kleśakarau matau . vakrau cārthavināśāya hrasvau ca
    parikīrttitau . dhūsarau rūkṣatāyuktau gajasyāyurvināśanau .
    mṛdutvayuktau nāgasya śalyavraṇakarau matau . sthūlāgrādho
    gatitve ca bharturyātuśca duḥkhade . aśubhaṃ lakṣaṇaṃ hyetaddantayoḥ
    kathitaṃ mayā . śubhaṃ ca sāmpratambakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ .
    snigdhau samau suniṣkrāntau saṃpūrṇṇauvraṇavarjitau . mukulāgrau
    dṛḍhau vāpi tāmnacūḍau halopamau . dakṣiṇābhyunnatau kiñcit
    mṛṇālakumudaprabhau . mudhakundadalacchāyau hemacampraka-
    piñjarau . madhupiṅgau ghṛtacchāyau pīpūṣasadṛśaprabhau . ketakī-
    kusumābhau ca mṛgāṅkakiraṇaprabhau . adhyarddhvāratnimānau ca
    tadarddhānāhasaṃyutau . amīmirlakṣaṇairyuktau dantau nāgasya
    sammatau . snigdhau dhanapradau bharturāyuṣaśca karau matau .
    arighnau tu suniṣkrāntau saṃpūrṇṇau rājyadau matau .
    nirvraṇau rājyalābhāya mukuṭāgrau jayapradau . dṛḍhau rogavi-
    nāśāya tāmravūḍau halopamau . arisaṃghavināśāya kīrtti-
    tauśāstrapaṇḍitaiḥ . dakṣiṇābhyunnatau bharttuḥ kīrttitau bhāgya-
    kārakau . mṛṇālakumudacchāyau subhikṣārogyakārakau . hema-
    campakasaṅkāśau vajrāmaraṇadau smṛtau . kuruto madhupiṅgau ca
    niḥsapatnaṃ mahītale . paśulābhakarau jñeyau ghṛtapīpūṣasannibhau .
    ketakīkusumābhau ca bharturvaṃśavivarddhanau . adhyardvāratnikau-
    dantau sutabhṛtyajayapradau . ānāhamānasaṃyuktau sadāsphīti-
    karau matau . idaṃ śubhakaraṃ rājan! dantayorlakṣaṇaṃ matam .
    ataḥparaṃ pravakṣyāmi netrayorapi lakṣaṇam . mārjāranakulakrau-
    ñcaśākhāmṛganimekṣaṇān . sarvadoṣakarān rājan! gajān
    dūreṇa varjayet . snigdhe madhunibhedīpte kalaviṅkākṣisannibhe .
    raktapadmadalacchāye padmarāgamaṇiprabhe . nirdhūmāgniśikhā-
    kāre indranīlasamaprabhe . saumyadṛṣṭisamāyukte tryaṅgule lo-
    cane śubhe . snigdhe vṛddhikare bhartturmadhupiṅge jayaprade . dīpte
    dīptikare caiva pratāpāyatane tathā . kalaviṅgākṣirūpe ca
    dhanadhānyavivarddhane . cāmīkarakare nityaṃ raktapadmadalaprabhe .
    padmarāganibhecaiva ratnālaṅkārakārake . nirdhūmāgniśikhākāre
    pratipakṣabhayaṅkare . mānayukte ca saumye ca locane balavarddhane .
    akṣikūṭakaṭoddeśanimnau rājyavināśanau . saṃpūrṇau ca
    balotsāhamadavṛdvikarau matau . dantāśrayaṃ bhavennityaṃ
    tālukaṃ ṣoḍaśāṅgulam . ṣaḍaṅgulaṃ pṛthutvena vaṃśa
    gadhyagataṃ bhavet . tathā śubhāśubhaṃ caiva lakṣaṇajñaiḥ prakī-
    rttitam . kṛsaramparidagdhañca kṛṣṇaṃkalmāṣamevavā . caturvidha-
    maniṣṭaṃ syādyathāvadabhidhīyate . kṛṣṇaṃ masīsamaṃ jñeyaṃka-
    lmāṣaṃ kṛṣṇalohitam . māṃsalaṃ dhūmravarṇṇaṃ ca paridagdhaṃ prakī
    rttitam . kṛsarañca tilacchāyaṃ kathitaṃ śāstravedibhiḥ .
    garbhasthasya yadā pittaṃ vīyate tālukaṃ bhṛśam . kṛṣṇatālustadā
    nāgojāyate pāpalakṣaṇaḥ . vyāghibhiḥ pīddhyate nityaṃ vāta-
    pittakaphodbhavaiḥ . tṛtīyāṃ vā catuthīṃ vā daśāṃ prāpya vina-
    śyati . saṃgrāme vā palāyeta bahuśastrakṛtavraṇṇaḥ . śastra
    saṅghātapūrṇāṅgaḥ kṛtāntabhavanaṃ vrajet . vātapittakaphā yasya
    kurvanti tāluke gadam . garbhasthasyaiva kalmāṣatālukaṃ tasya jā-
    yate kṛṣṇatāluni ye doṣā rakte caiva guṇāḥ smṛtāḥ . kal-
    māṣa tālunastetu bhavanti ca dvayorapi . raktacchāyaṃ yadā vaṃśe
    pārśvayostvasitaṃ bhavet . tadā madhyaphalaṃ jñeyaṃ guṇadoṣa
    samāśrayāt . yadā vaṃśe ca kṛṣṇaṃ syātpārśvayostāmratā
    bhavet . bhartturudvegajanakaṃ kalmāṣaṃ tālukaṃ tadā . kiñci-
    ddhīnaṃ tu yattālu paridagdhaṃ tadā bhavet . nāgasyādhoraṇa-
    syāpi balakṣayakaraṃ hi tat . kṛsaraṃ ca bhavet tālu pitta-
    kopasamudbhavam . mahāmātravināśāya vāraṇasyopajā-
    yate . (mahāmātrohastipakaḥ) kṛṣṇatālorapi yadā dakṣi-
    ṇāvarttanaṃ bhavet . dṛśyate nityamevaṃ hi tadāsau doṣavarjitaḥ .
    yathā gṛhṇāti no doṣān sulokaḥ musamāhitaḥ . guṇān
    karoti hṛdaye na tathā kathitānapi . doṣaghnaṃ lakṣaṇaṃ śastaṃ
    yadācāryairudāhṛtam . tattathaivāvagantavyaṃ nānyathātrāpi
    bhāṣitam . evaṃ jihvāpi mantavyā tālunaḥ samalakṣaṇā .
    aratnimātrā dairghyeṇa vistāre'ṣṭāṅgulā matā . aśubhaṃ lakṣaṇaṃ
    hyetattālukasya mayoditam . śubhaṃ ca sāmprataṃ vakṣye lakṣaṇaṃ
    śṛṇucānagha! . raktaṃ śvetaṃkaṣāyaṃ ca tālukaṃsyāt śubhapradam .
    raktaṃ vṛddhikaraṃ bhartustathā cāyurvivarddhanam . dantino'-
    śokapuṣpābhaṃ ripukṣayakarammatam . śvetaṃ puṣṭikaraṃ cāpi vā
    raṇasyopajāyate . campakābhaṃ tathā bhartturāraugyasya viva-
    rddhanam . kaṣāyaṃ sarvadā khyāta prayātuḥ saukhyavarddhanam . evaṃ
    jihvāpi raktābhā sarvasaukhyapradā matā . ataḥpara prava-
    kṣyāmi sṛkkaṇyāśritya lakṣaṇam . dantino mānahīne ca
    sṛkkaṇī mānavarjite . (sṛkkaṇī oṣṭhasandhī) mukharīgakare
    nityaṃ paṇḍitaiḥ parikīrttite . sarvasaukhyaprade tasya
    saṃpūrṇe dvādaśāṅgule . ataḥparaṃ va pravakṣyāmi lakṣaṇaṃcivu-
    koṣṭhayoḥ . aromaśambalīyuktamātāmraṃ ca tathā laghu . gaja-
    syauṣṭhaṃ na śaṃsanti munayo dantarogadam . dīrgharomā susaṃpūrṇṇa
    oṣṭhaḥ padmadalaprabhaḥ . ṣoḍaśāṅgulānāhaśca hastārddhaṃ vāyataḥ
    śubhaḥ . bharturāyuḥkarodīrgho dīrgharomā ca kīrttitaḥ .
    pūrṇṇaḥ pūrayate kośaṃ raktaḥ saubhāgyadobhavet . aromaśaṃ
    tathāhīnaṃ cibukaṃ na praśasyate . taddhi vāraṇanāthasya mukharo-
    gakarammatam . caturaṅgulamānantu sthūlaṃ romāvilaṃ yat
    tatpraśastaṃ gajendrāṇāṃ sukhālaṅkhārakārakam . nimne ca
    viṣame caiva hīne caivāśubhe mate . madahānikare “nitya
    sagade karṇarogade . śaśvanninādayukte ca same caiva sukhaprade .
    mānaṃ ca karṇapālyāstu mūlādārabhya gṛhyate . bāhitthāvaghi
    kumbhaṃ ca hīnaṃ nimnaṃ ca garhitam . mukharogakaraṃ nitya
    satyahānikaraṃ ca tat . pūrṇṇaṃ caivonnataṃ sārddhahastamātrāyataṃ
    bhavet . taddhi vāraṇanāthasya mukharogakaraṃ matam . caturaṅguga-
    māna tu sthūlam romābilañca yat . tat praśastaṃ gajendrāṇāṃ
    sukhālaṅkārakārakam . aratnipariṇāhañca kariṇāṃ satvaśa-
    ktidam . vāmanaṃ hastahīnañca pariṇāhavivarjitam .
    avyaktañca na śaṃsanti vātakumbhaṃ vipatkaram . dvādaśāṅgula-
    vistārandairghyeṇāṣṭādaśāṅgulam . vyaktaṃśuktipuṭākāraṃ tadbha-
    rturlābhakārakam . garttākāre ca niryāṇe kaṭhine cātiku-
    tsite . śirasorogajanane gajasyārohakasya ca . saṃpūrṇe suku-
    māre ca supraśaste prakīrttite . rājyavṛddhikare nityaṃ bharturvi-
    jayakārake . idameva hi vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ kaṭapārśvayoḥ .
    ataḥparaṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ kumbhayorapi . viṣamatvamaro-
    matvaṃ dehacchāyāvivarṇatā . samatā kaṇṭhapṛṣṭhābhyāṃ samā-
    dhikyamapūrṇṇatā . vyaktatā vāmanatvaṃ ca pariṇāhavihī-
    natā . tanubhāvaḥ śikharayoḥ kumbhadoṣā daśa smṛtāḥ . bhartu-
    ścāpatkarau jñeyau viṣamau romavarjitau . dehacchāyāvi-
    varṇau tu śatrulokavivarddhanau . kaṇṭhapṛṣṭhasamau caiva prayātuḥ
    pravināśanau . mānādhikau ca hīnau ca bharturucchedakārakau .
    vyāptau ca vāmanau caivabharttuḥ kīrttivināśanau . pariṇāha
    vihīnau ca kośakṣayakarau matau . śikharasya tanutvena yuktau
    kumbhau tu rogadau . aśubhaṃ lakṣaṇaṃ hyetatsāmpratañca śubhaṃ
    śṛṇu . samau dīrghakacākrāntau vistīrṇaśikharau tathā . karṇa
    mūlātsamārabhya hastārdvajamitocchrayau . susaṃhatau ca pīnau
    ca kāminīkucasannibhau . samākāntalalāṭau ca dehacchāyā
    samaprabhau . ārohakaśarīrārddhadarśanāvaraṇakṣamau . saśrīkau
    ca suvṛttau ca śubhau kumbhau prakīrttitau . samau ca dīrgha-
    romāṇau bhartuḥ śrīsaukhyakārakau . samānau ripunāśāya
    tathaiva ca samunnatau . susaṃhatau ca pīnau ca varastrīlābhakā-
    rakau . śatrunāśakarau jñeyau kāminīkucasannibhau . samā-
    krāntalalāṭau ca susvadau roganāśanau . ārohistha-
    gitārddhau ca saśrīkau ca jayapradau . vṛttau ca hastināṃ kumbhau
    puṣpālaṅkārakārakau . ataḥparaṃ pravakṣyāmi karṇayorapi
    lakṣaṇam . nirlomaśau snasākīrṇṇau tanucchidrau tanutvacau .
    (snasā sirā) saṅkaṭau viṣamau rūkṣau tru ṭitāgrau ca niṣṭhurau .
    stabdhau ca vartulau caiva karṇṇau nāgasya ninditau . phalañca sā-
    mprataṃ vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ . nirlomaśau snasākīrṇṇau gajasya
    karṇarogadau . niṣṭhurau truṭitāgrau ca yātuḥkośaharau matau .
    stabdhau ca vartulau caiva gajasyāyurvināśanau . ataḥparaṃ prava-
    kṣyāmi śubhakarṇaviniścayam . dviratnimānasaṃyuktau sirā-
    jālavivarjitau . saptatvacau mahācchidrau snigdhau dundubhi
    nisvanau . kapolamaṇḍalāsphālāttataśabdau muhurmuhuḥ .
    karṇṇau cāmarasaṃkāśau mṛduromakṛtārcanau . ajarjaramṛduprā-
    ntāvīṣadguptāvacūlikau . mayūratālavṛntābhau suvistīrṇasamau
    śubhau . dviratnimānasaṃyuktau bharturāyuḥkarau matau . snasājā-
    lavinirmuktau śirorogavināśakau . samatvacau mahācchidrau
    gajalābhakarau matau . snigdhaukāntikarau nityaṃ jayadau
    dundumisvanau . śatrunāśakarau proktau mṛduromīkṛtatā-
    rccanau . ajarjaramṛduprāntau prayātuḥ saukhyakārakau .
    gajasyopacayāyaiva īṣadguptāvacūlikau . mayūratāla-
    vṛntābhau turaṅgabalavarddhanau . suvistīrṇṇau samau bhartu
    rbhūmilāmakarau matau . karṇayostu samākhyātaṃ mayaitat-
    śubhalakṣaṇam . kaṇṭhasya sāmprataṃ vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ .
    avakrohīno dīrghaśca kaṇṭhaśca śubhadobhavet . āroha-
    kaprabhūṇāñca kramaśaḥ kuñjarasya ca . avakraḥ pariṇāhena
    saptaṣaṣṭyadhikaṃ śatam . aṅgulānāṃ tathāyāme dvāda-
    śaivāṅgulāni tu . sampūrṇṇapiṇḍitodagraścāntarmaṇivibhū-
    ṣitaḥ . kaṇṭhovāraṇanāthasya evaṃ bhūtaḥ supūjitaḥ . ṛjuḥ
    pramodajananaḥ sampūrṇaḥkāryyasiddhidaḥ . ahrasvojaya-
    kṛdbharttuḥ kīrttitaḥ pūrṇṇapiṇḍakaḥ . udagrovaṃśavṛddhiṃ ca
    pratāpaṃ kurute tathā . antarmmaṃṇisamāyuktomaṇiratnaprado
    bhavet . karālañcātinimnaṃ ca āsanaṃ na praśasyate .
    karālaṃ yāturaśubhaṃ nimnaṃ ca vraṇakārakam . dairghyeṇa
    hastamātraṃ tu vistīrṇañca śubhaṃ smṛtam . vistīrṇaṃ vistṛtaṃ
    rājyaṃ sampūrṇaṃ kurute jayam . vaṃśasyātha pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ
    tu śubhāśubham . atyucchritonimnapāraḥ hrasvo vaṃśona-
    śasyate . rājñāṃ ca pādarogāṇāṃ karttā ca sa mavetsadā .
    ṣaṇṇavatyaṅgulāyāsamāsanātpaścimāsanam . yāvat prapūryyate
    pārśvavaṃśo'śvaphalakākṛtiḥ . śubho jñeyo gajendrāṇāmā-
    yāmaḥ kurute sukham . pūrṇapārśvastu lābhāya dhanuḥpṛṣṭhaḥ
    śriyaṃ nayet . aratnidvayamānaṃ tu pecakātpaścimāsanam .
    ghanāsthi viṣamaṃ nimnaṅgahitaṃ puccharogadam . māṃsopa-
    cayapūrṇaṃ ca vistīrṇañca śubhaṃ matam . jaghanopari rogāṇāṃ-
    taddhi nāśakaraṃ matam . (pecakātpucchamūlāt) . pucchogajasya
    no śasto bahudīrgho'tilambitaḥ . karoti mahatīṃ pīḍāṃ-
    rājñaścādhoraṇasya ca . dvyaṅgulastu pṛthutvena dairghyeṇāṣṭāda-
    śāṅgulaḥ . saṃpūjyaḥ pecakojñeyo gajabharttuḥ sukhapradaḥ .
    vakraṃ sthūlañca hrasvaṃ ca pucchaṃ kacavivarjitam . samānāhaṃ
    ca nāgasya sarvvadoṣakaraṃ bhavet . avakra ṛjudīrghaśca granthi-
    hīnaḥ supecakaḥ . gopucchabālapratimakacabrātavibhūṣitaḥ . bhūmiṃ
    tu na spṛśet yastu caturbhiścāṅgulaiḥ sadā . sa śubho bāla-
    dhirjñeyo gajabharttṛsukhapradaḥ . atipramāṇaṃ hrasvaṃ ca karvūraṃ
    vigataprabham . sirālaṃ cāśubhaṃ meḍhraṃ rājahastipaduḥkhadam .
    śastaṃ ṣaḍaṅgulāyāmaṃ nāhataḥ ṣoḍaśāṅgulam . sirā-
    jālavinirmuktamāmrapallavasaprabham . dvyaṅgulaṃ srotasā yuktaṃ
    vindumātravivarjitam . meḍhraṃ praśastaṃ vijñeyaṃ bharturjīvita-
    varddhvanam . ataḥparaṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ gātrayīrapi . hīne
    tanūca dīrghe ca samamāṃsocchraye tathā . viṣame ca kacākrānte
    gātre nāgasya nindite . hīne tanū ca kurutaḥ prayātu-
    rvinipātanam . samamāṃsocchraye yāturviṣame ca vipatkare .
    kavāvile gajasyaiva gātrarogakaretathā . ataḥparaṃ pravakṣyāmi
    mātrayoḥ śubhalakṣaṇam . sārddhadviratnistriratniḥ śatāṅgula-
    samānatā . evaṃmite smṛte gātre bharturārogyasaukhyade .
    same ca kacahīne ca gajalābhakare tathā . gajasya puṣṭi-
    de nityaṃ māṃsale ca ghane smṛte . mātre vāraṇanāthasya evaṃ-
    bhūte śubhe mate . cipiṭe vā saphalake gātrarogakare sadā .
    saṃpūrṇe rājyade bharturgajasya vasusuprade . tathaiva roma-
    nihite gajasya galoragade . ataḥparaṃ pravakṣyāmi nakhā-
    nāñca śubhāśubham . hīnāḥkṛṣṇāśca khaṇḍāśca rūkṣāśca
    na nakhāḥ śubhāḥ . sadā ca rogadā hīnāḥkṛṣṇā bhartṛvinā-
    śanāḥ . khaṇḍārūkṣāgajasyaiva pādavyādhivivarddhanāḥ . sni-
    gdhāścandrārddhasaṅkāśā mānenaiva puronakhāḥ . saptādipañca
    saṃkhyāni aṅgulāni krameṇa hi . evaṃ vidhānakhāḥ śastā
    bharturārogyakārakāḥ . ataḥparaṃ pravakṣyāmi pādayorapi
    lakṣaṇam . hīnau suṣṭhutalau rūkṣau caraṇau dantiduḥkhadau .
    hastapramāṇau dairghyeṇa kūrmākārau sukhapradau . ataḥparaṃ
    pravakṣyāmi lakṣaṇañcāparāśritam . atyucchrite ca hīne ca
    nindite cāpare tanū . sampūrṇṇeca śubhe jñeyetryaratnyāyāmasaṃ
    yute . nindite rogade jñeye pūjite prabhusaukhyade . dvādaśā-
    ṅgula hīnaṃ tu āsanātpaścimāsanam . aparapādayoścāpi
    āyāmo'ratnimātrakaḥ . nakhānāṃ ca tathā mānaṃ ṣaḍādi-
    caturaṅgulam . pradhānāvayavānāntu lakṣaṇaṃ kathitaṃ yathā .
    utsedhāyāmanāhānāṃ sāmprataṃ kathayāmyaham . samatantusa-
    māyuktatantunā varttitena ca . supraśaste dine nityaṃ mānaṃ
    kurvīta mānavit . saptāratni gajendrāṇāṃ pramāṇaṃ vanajanmanām .
    āsanaṃ yāvadutsedhastalasandhisu kīrttitaḥ . pecakātprati-
    mānantu āyāmoratnayo nava . madhyadeśe tadānāhoṃ daśa-
    ratniḥ prakīrttitaḥ mānametaddhi bhadrasya munibhiḥpariprakī-
    rttitam . saptamena tu bhāgena hīnaṃ mandasya jāyate . mandā-
    ddhīnaṃ mṛgākhyasya ṣaḍbhāgena prakīrttitam . evaṃ krameṇa
    vaktavyaṃ mānaṃ mānaviśāradaiḥ . kiñcinmānādhike vāpi na
    doṣaḥ saṃprapadyate . doṣāṇāṃ ca guṇānāñca vṛddhireva phala-
    pradā . satvaṃ hi vāraṇendrāṇāṃ nityaṃ tantreṣu saṃsthitam .
    snigdhe madhunibhe dīpte kalaviṅkākṣisannibhe . raktapadmadala-
    cchāye padmarāgamaṇiprabhe . nīlacchāye atīkṣṇe ca gaje satvaṃ
    pratiṣṭhitam . mājāravānarādīnāṃ sadṛśe nobalaṃ gaje .
    hīnasatvāśca jāyante girikūṭopamā api . adhikaṃpuṣakaraṃ
    yasya māṃsalatvena jāyate . prabhayāca kaṣāyaṃ syānmānenāṅgu-
    lapañcakam . kiñcidūne ca vijñeye śrotasī caturaṅgule .
    sthūlapañjāṅgulāyāmā tryaṅgulā nāha mānatā . hasto'pi pūrva-
    mānasya sthūlatvenādhikobhavet . romaśonātivṛddhaśca pṛthulaḥ
    ṣaḍbhiraṅgulaiḥ . āyāmena ca hīnaḥsyāt pūrvamānāt ṣaḍa-
    ṅgulaiḥ . nātigopucchasaṃsthānaḥkṛṣṇavinduvibhūṣitaḥ . ā-
    nāhe ratni mānau tu sārddhahastadvayāyatau . pīyūṣakumudacchā-
    yau kiñciccampakapiṅgalau . snigdhau mugdhatabhāveva dantau
    nāgasya kīrtitau . dantāveṣṭāvatisthūlau kacākrāntau suni-
    ṣṭhurau . pañcāṅgulau kaṭau jñeyau māṃsīpacayapūritau .
    jñeye kaṭopari tathā śrotasī dvyaṅgulāntare . ekāśītya-
    ṅgulānāhe dvāviṃśatyaṅgulāyate . kiñcinnataṃ kacākrāntaṃ
    vāhitthaṃ parikīrtitam . patimānaṃ tu vijñeyaṃ hastaḥ
    sacaturaṅgulaḥ . adhyarddharatnimānaṃ ca pramāṇāntara-
    bhedataḥ . āyāmamanu vijñeyastvadharastu daśāṅgulaḥ . viṃśa-
    tyaṅgumānastu pariṇāho'bhidhīyate . pañcāṅgulaṃ tu cibukaṃ
    sṛkviṇī tu navāṅgule . ṣaḍviṃśadaṅgulāyāme saṅgate parikī-
    rttite . adhyarddharatnikau karṇau vistāreṇa kacācitau .
    kaṣāyapallavau sthūlau kṛṣṇavinduvicitritau . saṣadbhāmakarā-
    yāmāvavacūlau kacāvilau . pañcāṅgulāntarau pīnāvubhāvoṣṭhau
    daśāṅgulau . karṇāt karṇāntaraṃ yāvat ṣaṇṇavatyaṅgulaṃ śiraḥ .
    vātakumbhaṃ tathā jñeyaṃ sthūlaṃ saptadaśāṅgulam . aṅgulā-
    nāṃ śataṃ sārddhamānāhi dvyaṅgulāghikam . āyatatvaṃ ca kaṇṭhasya
    daśāṅgulamiti smṛtam . bhadrasyaivāsanaṃ jñeyaṃ tathoktaṃ sapta-
    ratnikam . ṣaḍaṅgulocchritaṃ sthūlaṃ tulyaṃ lāṅgūlamānataḥ .
    pucchamūlād dvihastantu jāyate paścimāsanam . ucchrayeṇa
    tu hīnaṃ syādāsanaṃ ṣaḍabhiraṅgulaiḥ . pecakastryaṅgulā-
    yāmolambatvenāṅgulatrayam . viṃśatyaṅgulamānāhe bhavet pu-
    cchoyathāgamam . prāntapādakrameṇaiva tathāyāme'ṅgulatrayam .
    dairvyeṇa tu sa vijñeyo bhūmeraṣṭāṅgulocchritaḥ . idaṃ bāla-
    dhimānaṃ tu mandasya parikīrttitam . sārddhadvyaratnike mūle
    aparesaṃprakīrttite . udare cātimātraṃ syānmeḍhraṃ hastadvayā-
    yatam . viṃśatyaṅgulamānāhe kṛṣṇacchāyaṃ sadā bhavet . pañca
    catvāri ca trīṇi aṅga lāni nakhāḥ kramāt . āpāṇḍuvi-
    varāḥ kundābhāsāścāparapādayoḥ . anenaiva tu mānena gātra-
    pādasamāśrayāḥ . nakhā mandasya vijñeyāścaraṇāśca kacā-
    bilāḥ . atisthūlaḥ pṛthutvena sārddhahastādhikaḥ karaḥ . ara-
    tnikaṃ vā, dairghyeṇa pramāṇaṃ gātrayorapi . uromaṇi
    stathā jñeyoratnimātro'timāṃsalaḥ . viṃśatyaṅgulamānastu
    antargalamaṇirbhavet . anenaiva hi mānena vātakumbhaḥ
    prakīttitaḥ . ete praśastā mandasya mūnātha! kathitāstava .
    noktā ye te'pi bhadrasya vijñeyāḥ samalakṣaṇāḥ . mṛgasya
    sāmprataṃ vakṣye pradeśān lakṣaṇānvitān . tryaṅgulaṃ puṣkaraṃ
    tasya tryaṅgule śrotasī tathā . aṅgulāni ca catvāri
    kīrttitāstasya cāṅgulāḥ . tanuḥ karaḥ tryaratniḥsyā-
    dānāhe sārddharatnikaḥ . bāhitthāt puṣkaraṃ yāva
    nmānaṃ sadbhirudāhṛtam . tathā tanutarau dantau dīrghye
    sārddhadvyaratnikau . hrasvau ca mastakau syātāntayoḥ sapta-
    daśāṅgulau . pratimānaṃ tathā jñeyaṃ nimnaṃ pañcadaśā-
    ṅgulam . dvyaṅgulaṃ cibukaṃ tasmādadharastu ṣaḍaṅgulaḥ .
    aṣṭādaśāṅgulānāhe sṛkvaṇī tu ṣaḍaṅgule . syātā-
    maṅgulaviṃśatyau kapolau nimnamadhyagau . kaṭau dvyaṅgumānau
    tu niryāṇe caturaṅgule . netre cāpi tathā syātānniṣprabhesthū-
    latārake . nātivyaktaṃ samāṃsaṃ spādvātakumbhaṃ daśāṅgulam .
    garttākārañca nimnaṃ ca kaṭakumbhaṃtathaiva tu . aṣṭāṅgulāntaraṃ
    kumbha āyāme ṣoḍaśāṅgulaḥ . viṃśatyaṅgulakau karṇau stabdhau rūkṣau
    ca varttulau . ṣaṇṇavatyaṅgulānāhā āyāme ṣoḍaśāṅgulā .
    grīvā mṛgasya vijñeyā karālamāsanaṃ bhavet . sārddhadvyaratni-
    kāyāmaḥ kubjatuṅgo'timātrayā . vaṃśomṛgasya vijñeyo nimna-
    talpanibhaprabhaḥ . sthūlāsthi viṣamaṃ nimnaṃ pucchamadhyarddharatni-
    kam . āsanena samaṃ caiva mṛgasya paścimāsanam . pañcāṅgu-
    lastu vijñeyaḥ pecakogudasaṃsṛtaḥ . kacāgranthisamākīrṇṇaḥ
    sthūlohrasvaśca bāladhiḥ . aparāpādapārṣṇibhyāṃ hasta-
    mātrasamucchrayaḥ . dīrghatanuruhacchannodvisaptatyaṅgulāyataḥ .
    tatpramāṇe tathā gātre cipiṭe cāpi niṣprabhe . caraṇāśca gata-
    cchāyaiścatustridvyaṅgulairnakhaiḥ . saṃyuktāḥsphuṭitā nimnā māne-
    nāṣṭādaśāṅgulāḥ . etaduddeśamātreṇa kathitaṃ mṛgalakṣaṇam .
    ataḥparaṃ pravakṣyāmi teṣāṃ balaparīkṣaṇam . gajā na balarhānena
    surūpeṇāpi śobhanāḥ guṇeṣvapi balaṃ śreṣṭhaṃ tat parīkṣīta
    paṇḍitaḥ . śarīrāntargataḥ prāṇo balaśabdena kīrttyate . kriyate
    vāraṇasyātha tasyopāyaiḥ parīkṣaṇam . jāmbūnadasya tāmrasya
    palānāṃ rajatasya vā . aṣṭādaśasahasrāṇi yuktyā saṃ-
    gṛhya vegavān . daśayojanamadhvānaṃ gacchati śramavarjitaḥ .
    yo gajo gajamadhye tu sa uttamabalaḥ smṛtaḥ . yaścaturdaśa-
    sāhasrabhāramādāya gacchati . saptayojanamadhvānaṃ sa madhya-
    mabalomataḥ . daśasāhasrikaṃ bhāraṃ gṛhītvā pañcayojanam .
    adhvānaṃ yohi saṃyāti sa hīnabala ucyate . satribhā-
    gadvihastena pariṇāhena saṃyutam . caturhastanisvātaṃ tu
    yobhinattyuttamohi saḥ . atha votpāṭayedvāpi balena
    mahatā yutaḥ . sārddhatrihastakhātantu saptahastocchritaṃ
    tathā . pañcāśadaṅgulīkena pariṇāhena saṃyutam . bhinatti
    yogajaḥ śīghraṃ kṣipatyuddhṛtya vā punaḥ . sa gajānāntu
    sarveṣāṃ madhye madhyabalo mataḥ . hastatrayanikhātantu
    ṣaḍhastocchrayameva vā . yuktaṃ sthūlatayā caiva pūrvasaṃ-
    khyārddhamātrayā . bhinatti helayā yastu utkhātaṃ vā ka-
    roti vā . stambhaṃ kuñjaramadhyetu sa hīnabala ucyate . gu-
    rutvaṃ ca yataḥ śreṣṭhaṃ gurutvādadhikaṃ balam . balādabhyadhikaṃ
    satvaṃ tasmātsatvaṃ nirūpayet . śuddhasphaṭitasaṅkāśaṃ satvaṃ hṛdi
    śarīriṇām . durlakṣyaṃ vidyate samyagupāyaistaddhi lakṣayet .
    supraśaste dine lagne gajogairikamaṇḍitaḥ . karṇṇe
    cāmaraśaṅkhādisukhābharaṇabhūṣitaḥ . pādāndolanasaṃjāta-
    ghaṇṭāravanibhasvanaḥ . ārohakakarāsphālakṛtotsāhonnatā
    nanaḥ . atyantaṃ ḍhokayecchrīghraṃ pārśvakolāhalākulaḥ .
    vegotthānakṛtāsphoṭadantasaṃghaṭṭamardanaiḥ . kṛtāṃ kāmapi na hastasya
    vedanāṃ yo na manyate . yo hi madaiḥkṛtāsphālaiḥ svakaṭaṃ
    bharttumicchati . nāpasarpati bhītyānopratiyātaṃ raṇāt kvacit .
    kaṇṭhagarjitanādena paripūritadigmukhaḥ . nivarttyate ca
    duḥkhena sa bhavet satvavān gajaḥ . pa tyaśvasamūhaṃ vā
    gajamālātimīṣaṇam . rāgotthānasamudbhūtagambhorakala-
    hākulam . utthāya samare gacchedroṣarañjitalocanaḥ .
    dantadāraṇarāgeṇa pratināgakṛtekṣaṇaḥ . prasāritairatistarvvai-
    rniḥśaṅkaṃ karṇapallavaiḥ . yo gacchatyativegena sa bhavet satvavān-
    gajaḥ . śārdūlākṛtisatvānāṃ trāsavarjitamānasaḥ . kṛtakaṃ ca
    tathā nāgaṃ yobhinattyuttamo hi saḥ . dāvānalaśikhiśre-
    ṇīśabdasaṃtrāsavarjitaḥ . vaneṣu vicaratyeṣa sa satvasahito
    gajaḥ . kṛtaśaṅkāvaśādyastu na vārohiṇamīyate . saṅka-
    can mastakaṃ dīnomandānmandataro bhavet . ālokayati
    pārśvāni cītkārakaraṇapriyaḥ . ālokayati soṣmabhyāṃ
    locanābhyāmpratidvipam . padātyaśvasamūhaṃ vā jvalantamiva ma-
    nyate . adhamastu suvijñeyo gaja saḥ śramavarjitaḥ . yastusaṃ-
    dhaṭate mandaṃ ghaṭitaścāpasarpati . tathāpasarpya vegena dantāghātaṃ
    prayojayet . kiñcittiryyanmukhobhūtvā kṛtacītkārani-
    svanaḥ . kurute dantasaṃghātam sa vijñeyo'ghamogajaḥ” .

    prathamādipañcasudaśāsu madavikārabhedamuktvāha tatraiva .
    “taṭatarubhavanonmūlanaratastu ṣaṣṭyāṅgajo bhavati . karavada-
    nākṣikaṭasthala galanmadasalilasiktabhūmitalaḥ . saṃgrāme
    ripubharakaravimuktaśaranikaraśalyasahaḥ . karavīrapuṣpalo-
    hitalīghanaḥ sa cārudāruṇākāraḥ . pratināgasaṃghadāraṇapra-
    kṛtiraṃśalastu saptamyām . na śṛṇeti naiva paśyati ca na bhaya-
    ñjānāti sarvasatvakṛtam . yaśca ghanāsphālitaṃ mukharitaṃ
    cānanaṃ patati kārayan . na sahante tasya gandhaṃ saṅkoci-
    tagātrakubjakarakaṭāḥ kariṇaḥ . mardditanijabalā vimukta-
    nādāḥ praṇaśyanti . na tathā śaṅkhābharaṇairna cāmarairnākṣa-
    mālābhiḥ . bhavati yathā madasārairmukhasya śobhā gaje-
    ndrāṇām . klamavirahitā bhavati hi ṣaṣṭhī vā pañcamī ca-
    turthī vā . donāvasthā kariṇāṃ satvavatāṃ madaviśeṣeṇa .
    ativṛddhamadavikāre mṛhyanti śiśumade'pi mātaṅgāḥ . sa-
    tvātirekayuktābalasya śobhāṃ parāṃ prāptāḥ” . sthalabhede na
    madodgamaphalaṃ tatraivāha . “kurute narapatituṣṭiṃ dakṣiṇagaṇḍa-
    sthalodgatandānam . romodgataṃ ca yāturviśeṣasukhadaṃ sadā
    bhavati . ubhayakaṭasthalasamanirgataṃ ca viṣayasya vṛddhi-
    karam . śiśirasugandhiparimalaṃ sukhapradaṃ jāyate bhartuḥ .
    māṅgalyaṃ śrījananaṃ sobhāgyakaraṃ satvajananaṃ ca . mādyanti
    yatra deśe daśāvipākena balakṛtānandāḥ . kariṇasta-
    smin rājā varddhitavaṃśaḥ sukhaṃ vasati . katakabahulailāpari-
    malaśca sukhadomado bhavati . mūtrapurīṣasvedāsṛkvapharaso-
    nāditībragandhadharaḥ . aśubhakaro'sau narapatiyātṝṇāñjā-
    yate madaḥ . jāyante ye bhāvā rājan! madakhaṇḍamaṇḍita
    mukhasya . nāgasya mada viśeṣāstāṃstān pravakṣyāmi . cāla-
    yati durgandhamivāghrāya puṣkaraṃ kṣipati prerayati . leḍhi-
    jihvāgreṇa sṛkvaṇī vighaṭitoṣṭhapuṭaḥ . saṃpīḍya puṣukarāgreṇa
    cāṅguliṃ niḥśvasaccādhovadanaḥ . tiryakprekṣī bhavati mī-
    litākṣaḥ kṣaṇaṃ sthitvā . tiryak cālitavadanamaṅgulyā puṣ-
    karaprakampena . kiñcitsamunnatāsyaḥ karṇakaṇḍūyanaṃ kurute .
    kiñcicca darśayitvā meḍhraṃnāśayati kīśakṛnmūtram . hṛṣṭaḥ
    krīḍati parivarttitānano bandhanastambha kṛtamatsaraḥ . pradhā-
    vati saṃveṣṭya karaṃ viṣāṇamudyamya garjati salilapūritaja-
    ladharagambhīranādena . unnāmitāgrahastaḥ svacchandaṅgaccha-
    tikvāpi . gurumakṣikaśva bhavati vanatarugahanonmūlanānura-
    taḥ . vāgaṅkuśamukhajātaṃ bādhanaṃ na sahate hyabhinnasatvoyaḥ .
    tiryagvikalatvāśca tathā sagajo gurumakṣikojñeyaḥ .
    ramate ca pāṃśuvikaraṇakardamāvagāhādyaiḥ . evaṃvidhasva-
    bhāvo madabhedavaśādgajo bhavati . yo yasminneva ṛtau
    gṛhṇāti madambhataṅgajaḥ sukhadam . sa ca tasminneva punaḥ
    prabhidyate dānayuktaśca . iti madavṛddhiviśeṣāḥ kathitāstava
    bhūtaleśa! tattvena . parivarttate madoyairhetubhiraśubhaistu
    tānvakṣye . prativāraṇābhiyānāddūrādhvagamanātkubho-
    janāccāpi . bandhanadoṣācca tathā tṛṣṇākṣutpīḍanāccāpi .
    śārdūlāditrāsāddāvānalolkāśaniprapatanācca . (aśani-
    ratra vidyut) . naśyati madogajānāṃ śīghraṃ vartmavighnataśca
    tathā . mātāpitṛjairdoṣairmandamadānandabarjitāśca tathā .
    jāyante dviradā yairyathā tathā sāmprataṃ vakṣyāmi . mandamadena
    hi kariṇā jātaḥ kiñcimmadogajo bhavati . madavirahitena
    tathā janitomadavivarjito'styeva . samadena tu yo jāto-
    gajo gajendreṇa bhavati tasya madaḥ . evaṃ madaprakārā māta-
    ṅgānāṃ samuddiṣṭāḥ . śṛṇu sāmprataṃ nareśvara! madāpasaraṇo-
    dgavāni cihnāni . yāni bhavanti gajānāṃ mandamṛdumada-
    vigalitasamudayānām . rūkṣacchāyāyuktonimlocitagaṇḍa-
    sthalagataśrīḥ . kupyati yebhyaḥ śaṅkāṅkaroti tebhyo'pi satvasthaḥ .
    gaṇḍasthalena jighrati kareṇukāṃ spṛśati naiva hastena . mūtra-
    purīṣāṇi ca no jighrati vāraṇakṛtāni yāturvā śanairgacchati .
    satataṃparimṛṣṭadānarājiparīkīrṇakaṭohasnenātīva saṅgharṣaṇaṃ
    kurute . muhurabhinandati nidrāmalaso manasā na tuṣṭimupa-
    yāti . liṅgānyetāni kariṇo madena mucyamānasya jāyante .
    pratikuñjarayuddhakṛto balaharṣadaśāvayobhyastvaśubhaḥ . bhavati
    madonāgānāṃ tāpādisamudbhavaśca śubhaḥ” . “rūpavānmadasampa-
    nnovindhyaśailasamaprabhaḥ . jāyate satvahīnastu kuñjaraḥ kena hetu-
    nā . kena vā rūpahīno'pi madocchrayavivarjitaḥ . satvavān
    jāyate nāgo etadākhyātumarhasi” iti nahuṣapuṣṭo vṛhaspati
    ruvāca . “yathā jātakayogena jantūnāṃ ca śubhāśubham .
    tathā bandhanakālotthaṅgajānāmapi jāyate . susagnāvasthitaiḥ
    saumyagrahaiḥ pīḍāvivarjitaiḥ . bandhanaṃ yasya jāyeta
    sa bhavet satvavān gajaḥ . strīnakṣatreṣu gṛhyante ye
    gajāḥ krūradṛṣṭibhiḥ . ye cālokitanakṣatrāste bhavanti
    bhayākulāḥ” . uktañca śambhunā “mṛgajātayī'pi hi śūrā
    bhavanti madhupiṅgalalocanāḥ snigdhāḥ . vṛṣasiṃhamīma-
    vṛścikalagneṣu svīkṛtāḥ kariṇaḥ” . punarnahuṣapraśne guroḥ
    pratyuktistatraiva . “rājan pañcavidhaṃ caiva gajānāṃ viditaṃ matam .
    atyarthaṃ prathamaṃ jñeyaṃ pratyarthaṃ ca tathāparam . anvarthaṃ caiva gambhīra-
    muttānaṃ pañcamaṃ bhavet . pratodāṅkuśadaṇḍādyai rvidyādudvejitāni
    yaḥ . tīvrasaṅkucitaspṛṣṭaḥ sa syādatyarthaveditā . stokaṃ bahu
    bahu stokaṃ kṣataṃ manyeta yogajaḥ . vāgaṅku śādibhirnityaṃ sahi
    pratyarthaveditā . jānātyaṅkuśatotrādyairyadyathā tattathaiva hi .
    kṣataṅkāyabhayairmukto'nvarthajñaḥsa gajobhavet . aṅkuśādibraṇān
    rājan! yaścireṇāvagacchati . tīvrānapi sa gambhīravedī
    bhavati vāraṇaḥ . romṇāmagraṃ tṛṇenāpi spṛṣṭaṃvetti tu yo
    gajaḥ . uttānavedinaṃ tantu gajaṃ viddhi mahābhuja! sarvāṇi
    veditavyāni bhadrādīnāṃ bhavanti vai . prakṛtisthasya satataṃ
    bhadrasyānvarthaveditā . gambhīraveditā cāpi mandasyaiva prakī-
    rttitā . uttānaveditā nityaṃ mṛgasyaiva bhavennṛpa! . vedi-
    tvaṃgajajātīnāṃ tisṛṇāmapi jāyate . sāmpratañca yathā-
    śāstraṃ kathyate vegalakṣaṇam . tisṛṇāmapi jātīnā muttamā-
    dhamamadhyamam . na cālpaṃ na ca vṛddhaṃ dvipañcapadasaṃ sthitam .
    gajotthānasahotthānaṃ naraṃ prāpnoti yena tu . rayāviṣṭena
    manasā sa vegauttamomataḥ . (dvipañcapadasaṃsthitaṃ daśapadasthitaṃ
    gajotthānasahotthānaṃ gajadhāvanasamasayadhāvinam) yena
    vegena gṛhṇāti naraṃ saptapadāntaram . padānāṃ śatamātrantu
    sa madhyamajavo bhavet . yena pañcapadasthaṃ hi naraṃ gṛhṇāti
    noditaḥ . padānāntu śataṃ sārddhaṃ sa hīnojava ucyate .
    śatadvayaṃ vā dhanuṣāṃ gacchedunnamitānanaḥ . dvātriṃśatā ca
    mātrābhiḥ sa uktamajavo bhavet . pañcāśatā ca mātnābhiḥ
    yāyādyastu śatadvayam . sa madhyamo'dhamojñeyo mātrāṇāñca
    śatadvayāt . evaṃ parīkṣyate rājan! vego vīthiṣu dantinām .
    ataḥparaṃ pravakṣyāmi gajasya guṇalakṣaṇam” .

    tatra kalyāṇaśīlaḥ “bhārārdditovā tṛṣitaḥ kṣīṇaḥ
    śrāntobubhukṣitaḥ . rātrau vā divase vāpi nirvikārastu
    yo bhavet . kalyāṇaśīlaḥ sa jñeyo samastagajalakṣaṇaiḥ
    vikāraṃ kurute yastu pīḍyamānaḥkṣudhādibhiḥ . tamakalyā-
    ṇinaṃ rājan gajanduṣṭaṃ prakalpayet . kopo'pi dvividhojñeyaḥ
    śiśuścaivāśiśustathā . dvividhasyāpi rājendra! yathāvacchṛṇu-
    lakṣaṇam . udvejito'pi kālena kopaṃ badhnāti nirbharam .
    kṣipraṃ gṛhṇāti ca krodhaṃ durnivāraṃ suduḥ saham . śiśu-
    krodhaḥ sa vijñeyo gajalakṣaṇakovidaiḥ . vāryamāṇo'pi
    yatnena na śamaṃ yāti muhyati . sa jñeyastvaśiśukrodho
    rājan! sa hi raṇapriyaḥ . sāmprataṃ caivavakṣye'hamāyurlakṣaṇa
    muttamam . ābhyantaraṃ ca bāhyañca lakṣaṇaṃ dvividhaṃ smṛtam .
    ābhyantaraṃ yogasādhyaṃ bāhyaṃ kiñcicca lakṣyate . tenāntaraṃ
    parityajya bāhyaṃ lakṣaṇamuttamam . kṣetrasatvasamāyogā .
    bhavanti dvādaśaiva hi . ekaṃ hastagataṃ kṣetraṃ dvitīyaṃ vadanā-
    śritam . tṛtīyañca viṣāṇasthañcaturthaṃ śirasisthitam . pa-
    ñcamaṃ nayanasthaṃ ca ṣaṣṭhaṃ karṇāśritaṃ bhavet . kaṇṭhasthaṃ saptama-
    ñcaiva aṣṭamaṅgātrasaṃsthitam . navamaṃ caraṇe jñeyaṃ śeṣāṅgasthaṃ-
    dvipañcamam . ekādaśañca kāntisthaṃ dvādaśaṃ satvasaṃsthitam .
    evaṃ dvādaśa kṣetrāṇi mātaṅgānāṃ bhavanti hi . dvādaśaiva da-
    śājñeyāḥ śeṣāṅgeṣvabhilakṣitāḥ . viṃśottaraṃ varṣaśatambhadra-
    syāyuḥ prakīrttitam . avdānyaśītirmandasya catvāriṃśat
    mṛgasya ca . miśrasya cāyuṣaḥ saṃkhyā jātibhāvena jāyate .
    pradeśajñānatattvajñojātiṃ samupalakṣayet . sarvakṣetraiḥ susaṃpūrṇaḥ
    saṃpūrṇāyurgajo bhavet . hīnaiśca hīyate cāyuryathāvadabhidhī-
    yate . daśāvdānāṃ kṣayaṃ kuryyāddhastalakṣaṇavarjitaḥ . viśaṃ-
    tyavdavināśaśca hīne kṣetradvaye bhavet . kṣetratrayāvahīne ca
    triṃśadavdaparikṣayaḥ . catvāriṃśatsamāhānirhīne kṣe-
    tracatuṣṭaye . (samā saṃvatraḥ) . pañcāśadavdāhīyante hīne
    tu kṣetrapañcake . ṣaṭkṣetrahīnatāyāntu ṣaṣṭivarṣavināśanam .
    saptatyabdavināśāya saptakṣetravihīnatā .. aśītiraṣṭabhi-
    rhīne varṣāṇāñca vinaśyati . navatirnavabhirhīnai kṣetrairnāśaṃ-
    hi prayāti . daśabhiśca tathā hīnairnaśyatyavdaśataṃ dhruvam .
    daśottaraṃ cāvdaśataṃ hīnā cchāyā vināśayet . viṃśottaraṃ
    cāvdaśataṃ hīne satve vinaśyati . evaṃ daśāvdanāśaṃca
    kṣetraṃ kuryādalakṣaṇam . evamāyuḥkṣayaṃ vidyāt gajasya
    gajakovidaḥ . sāmānyalakṣaṇaṃ hyetat jīvitasya parīkṣaṇe .
    viśeṣalakṣaṇaṃ yāvad grahalakṣaṇajātitaḥ . evamuddeśamā-
    treṇa gajāyurlakṣaṇaṃ tava . kathitaṃ sāmprataṃ rājan! doṣaghnaṃ
    vacmi lakṣaṇam . pādānāṃ lakṣaṇaṃ samyakdantadoṣaṃ praṇāśayet
    —yet . dantayorlakṣaṇaṃ hanti doṣān vāhitthasaṃśritān .
    vāhitthalakṣaṇaiḥ samyak netradoṣakṣayo bhavet . netra-
    yorlakṣaṇaṃ hanti doṣāṃstālusamāśritān . sṛkvadoṣavi-
    nāśaśca kriyate tālulakṣaṇaiḥ . sṛkvāṇāṃ lakṣaṇaṃ kuryyāt-
    sagadadoṣanāśanam . kapolakaṭadoṣaghnāḥ sagadasthāguṇā
    nṛpa! . niryāṇavātakumbhānāndoṣaghnaḥ karayorguṇaḥ .
    kumbhadoṣavināśāya tayoreva guṇo bhavet . karṇṇa-
    doṣavināśastu kriyate kumbhalakṣaṇaiḥ . kaṇṭhadoṣavinā-
    śāya karṇalakṣaṇameva hi . āsanasya hi ye doṣāstān
    haretkarṇajoguṇaḥ . vaṃśadoṣakṣayakara āsanasya guṇo bhavet .
    guṇāghnanti hi vaṃśasya doṣān tatsthalasaṃśritān .
    paścimāsanadoṣaghnaṃ lakṣaṇaṃ tatsthalaśritam . kukṣipecaka-
    doṣaghnaṃ paścimāsanalakṣaṇam . guṇāḥ pecakakukṣisthāḥ pu-
    cchadoṣavināśanāḥ . meḍhradoṣakṣayaṃ kuryyāt pucchalakṣaṇameva
    hi . mehanasya guṇā hanti doṣāṃścaivāparāśritān . aṇḍa-
    koṣagataṃ doṣamaparālakṣaṇaṃ haret . nābhidoṣakṣayaṃ kuryāda-
    ṇḍakośasya lakṣaṇam . nābherguṇaiśca hanyante doṣāstanasa-
    māśritāḥ . uromaṇigatān doṣān nāśayet stanala-
    kṣaṇam . cibukasya hareddoṣān uromaṇigatoguṇaḥ . yathā
    doṣakṣayo rājan! lakṣaṇaiḥ kriyate śubhaiḥ . doṣātireko'pi
    tathā pradeśaguṇanāśakaḥ . pradeśo'nantarasyaiva pradeśasyaguṇā-
    nvitaḥ . kurute doṣanāśaṃ hi sa doṣoguṇanāśanaḥ . karaku-
    mbhaviṣāṇākṣikarṇalakṣaṇasaṃyutaḥ . sarvairevāśubhairanyairllakṣaṇai-
    ścāśubhogajaḥ . śūlaṃ candrāṃśuśubhraṃ syādvakraṃ ca jvalana prabham .
    vajraṃ kāñcanasaṅkāśaṅkāladaṇḍaḥsupiṅgalaḥ . eteṣāṃ ca samā-
    yogāddantānāṃ madhupiṅgatā . yato gajaviṣāṇānāmato
    madhunibhāḥ śubhāḥ . bhadrajātergajasyaitanmandasya ca mṛgasya ca .
    ghṛtapīpūṣakundenduketakīcchavipañcakam . evaṃ jātitrayasyāpi
    sāmānyaṃ śobhanaṃ matam . kapotadhūmabhasmāsthisarpacchatraka-
    sannibhāḥ dantayostvaśubhārajan! chāyā pañcavidhā api .
    adhyardvāratnikaṃ rājan pramāṇa dantayoḥ śubham .

    ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi gajānāṃ varṇṇalakṣaṇam . āhārasya
    viśeṣeṇa vātapittakaphaistathā . deśalakṣmaguṇaiścaiva vījayoni
    vaśena . grahālokananakṣatralagnarāśivaśena ca . pūrvakarmma-
    vaśāccāpi dhātūnāñca viparyayāt . bhavantikāraṇairebhirvarṇṇā-
    nānāvidhā nṛpa! . divyasatvāḥ śubhairbhedairvividhāste bhavanti
    hi . mindūraśaṅkhaṣaidūryyavidyujjāmbūnadaprabhāḥ . indranīlasa-
    mānābhā bhavanti śubhakāntayaḥ . atiśvetāśca raktāśca śukava-
    rhiṇasaprabhāḥ . ete devagajāḥ sarvvemūtale na bhavanti hi .
    atiśvetāśca raktāśca śukavarhiṇasaprabhāḥ . daivayogādvane prācye
    kvacideva bhavanti hi . vandanīyaśca pūjyo'sau nāsau grāhyo-
    narādhipaiḥ . śṛṅgārāṅgārabhasmāsthipaṅkamāñjiṣṭhasannibhāḥ . mlā-
    puṣpasavarṇṇāśca gajāstvete'tininditāḥ . evaṃ varṇaviśeṣāstu
    kathitāstava suvrata! . gajamekādaśaguṇaṃ vakṣyamāṇaṃ nibodha
    me . madhusannibhadantaśca śyāmomadhunibhekṣaṇaḥ . udarepāṇḍu
    varṇaśca vaktre ca kamalaprabhaḥ . dvirephasamabālaśca kundendu sadṛ-
    śairnakhaiḥ . sthūlatāromayuktaśca śeṣeṣvaṅgeṣu pītakaḥ . vicitrañca
    musvaṃ yasya raktaiḥśvetaiśca vindubhiḥ . sa nāgogajayūthānāṃ
    madhye rājā'tra jāyate . taṃ prāpya nṛpatirbhuṅkte sāgarāntaṃ
    mahītalam . nīlasavarṇasaṃsthānaḥ sa gajoyūthanāyakaḥ .
    mukhe made ca haste ca karṇodaraśirasmuyaḥ . keśaiḥ śubhaiścaḥ
    valibhirvindubhiḥ parimaṇḍalaiḥ . savarṇṇoyo bhaveddantī
    kailāsaḥ so'bhidhīyate . ataḥparapravakṣyāmi niḥśvāsasya tu
    lakṣaṇam . niḥśvāsodvividhojñeyaḥ śubhaścaivāśubhastathā .
    śubhaḥ surabhigandhaḥ syāt pūtigandho'śubhomataḥ . viśeṣeṇa
    tayoścaiva lakṣaṇaṃ bhūpa! kīrttyate . sūkṣmatā dīrghatā caiva samatā
    ca suṃgandhitā . saukumāryyaṃ mṛdutvaṃ ca niśvāsasya tu ṣaḍ-
    guṇāḥ . sthūlatā hrasvatā caiva durgandhatvaṃ tathoṣṇatā . pā-
    ruṣyaṃ viṣamatvañca doṣāścāpi bhavanti ṣaṭ . daśā
    ratnipramāṇaṃ ca reṇukaṃ pittalakṣaṇam . yo niśvasiti
    dīrghaṃ ca sa dīrghāyurgajo mataḥ . araḥparaṃ pravakṣyāmi
    gajālokita lakṣaṇam . snigdhaṃ sthiraṃ ca saumyaṃ ca vāri-
    jotpullatārakam . salakṣaṃ pratināgaṃ tu prekṣitaṃ śubhakā-
    raṇam . udvignañcañcalaṃ dīnamavikāśitatārakam . ūrddhādhaḥ
    pārśva dṛṣṭañca nirlakṣaṃ ninditaṃ bhavet . kacānāṃ sāmprataṃ bhe-
    dān vakṣyamāṇānnibodha me netrayoḥ puṭapālisthāḥ kacāḥ
    śubhaphalāḥ smṛtāḥ . saṃkhyā tasyaiva mānantu romṇāṃ caiva
    prakīrttitam . dehacchāyāsavarṇatvaṃ mṛdutvaṃ ca tathā param .
    anābilatvaṃ ghanatā namrā ca sphuṭitāgratā . aṃśumattā ca
    sūkṣmatvaṃ romṇāṃ sapta guṇā smṛtāḥ . doṣāśca saptasaṃkhyāḥ
    syurguṇānāṃ ca viparyyayāt . śubhāni śubhakarttṛṇi duḥkha-
    dānyaśubhāni ca . ataḥparaṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ pakṣma-
    saṃśrayam . bāhyottānāni rūkṣāṇi dīrghāṇyā yatanāni ca .
    mṛdūni piṅgavarṇṇāni pakṣmāṇi kariṇaḥ sadā . snigdha
    cchāyāni kṛṣṇāni samāni ca dṛḍhāni ca . ayanāni
    macchi drāṇi pakṣmāṇyatiśubhāni ca . gajānāṃ svāminaḥ
    saukhyaṃ kurvvanti ramaṇīyatām . dṛḍhāḥ snigdhāgralambāśca
    suvṛntāśca cchadaprabhāḥ . tālavṛntasamākārā bālā bharturjaya
    pradāḥ . śunaḥpucchasamā rūkṣāḥ kapilāḥ sphuṭitāstathā .
    ghanatvātiśayopetāḥ suvṛttāstvatininditāḥ . bharttrāro-
    higajānāntu nityodvegakarāstu te . ataḥparaṃ pravakṣyāmi
    keśānāmapi lakṣaṇam . abhinnā ṛjavaḥ snigdhā ghanā ma-
    dhukaraprabhāḥ . keśā vāraṇanāthasya kṣemavṛddhikarā matāḥ .
    rūkṣāstu niṣṭhurāḥ piṅgāḥ sphuṭitāśca jugupsitāḥ .
    kurvvanti dantināṃ nityaṃ svasya nāthasya cāśubham . pakṣmavā-
    lakeśaromṇāṃ lakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā . phaṇimārjāramaṇḍū-
    kaśṛgālaiśca samaprabham . vānarasya samaṃ caiva mukhaṃ nāgasya
    ninditam . snigdhānyāpūrṇagaṇḍāni girikūṭanibhāni
    ca . āpūrṇamegharūpāṇi pūjitāni mukhāni cai . madahīnaṃ
    kṛśaṃ hrasvaṃ bāhitthaniḥprabhaṃ tathā . varāhalocanā-
    krāntamadṛṣṭacibukaṃ tathā . lalāṭataṭaparyyantagarttākṛtibhira-
    nvitam . sagadaṃ hīnatāyuktaṃ mukhaṃ nāgasya ninditam .
    mukhasya lakṣaṇaṃ samyak kathitaṃ tava suvrata! . ataḥparaṃ prava-
    kṣyāmi mātaṅgagatilakṣaṇam . samā ca laghupādā ca vege-
    'pyatiśubhā matā . dīrghakramā sukhotkṣiptā gātrasaṃvarahā-
    riṇī . śubhalakṣaṇasaṃyuktā puruṣasya vakasya ca . mā-
    taṅgavṛṣasiṃhānāṃ gatirmukhyā śubhā matā . kleśacāli-
    tagātrā yā viṣamā sulaghukramā . vege'pi mandasañcārā-
    viśeṣāndolitāsanā . mṛgasya kṛkalāsasya jambūkasya kharasya
    ca . gamanena samā yā, sā śubhā no dantināṅgatiḥ . kathitaṃ
    tava rājendra! gajānāṃ gatilakṣaṇam . sthitānāñca yathāyīgaṃ
    sāmprataṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu . pañcasthitasaptasthita navasthita dvādaśa-
    sthitāścaiva . puṇyavatāṃ jāyante rājñāṃ girisannibhāḥ kari
    ṇaḥ . lakṣaṇasahitaiḥ snigdhaiḥ karakumbhaviṣāṇakarṇanayanaiśca .
    saṃyukto bhavati gajo vasudaḥ pañcasthito nāgaḥ . (vasudaḥdhanadaḥ)
    pariṇāhāyāmocchrayabalavikramadhairyyakāntisampannaḥ . bharttuḥ
    pratāpajanano jñeyaḥ saptasthito hastī . utsāhavega-
    sāhasamadasatvagurutvadakṣatāyuktaḥ . karadantakarmasu kuśalo-
    navasthitaḥ karī bhavati . buddhirmedhā satvaṃ yatnaḥkumbhau tathā-
    'kṣiṇī hṛdayam . romāṇi cchavipādāḥ tathāsanaṃ pṛṣṭhavaṃ-
    śaśca . dvādaśa caitāni sadā sthitāni dṛśyante yasya nāgasya .
    sa dvādaśasthitovai bhavati gajaḥ sarvvasaukhyakaraḥ . sañcāra
    sthitabhedāḥ kathitā guṇasaṃśrayā gajendrāṇām . divyā-
    dhamasatvānāṃ lakṣaṇamiha sāmprataṃ vakṣye . nihatadvipadacatu-
    ṣpadakuṇapānna spṛśati ca na yo mṛhṇāti . na ca jighrati
    bhūtrādīn sa vāraṇodivyasatvastu . dattañca yo'tti māṃsa
    satvānāṃ sarvaṃ tu lobhena . jighrati mūtrapurīṣāṇi piśācasatvaḥ
    sa vijñeyaḥ . evaṃ satvaparīkṣā kriyate naranātha! vāraṇendrā-
    ṇām . svaralakṣaṇamidānīmaśubhaṃ śubhañca vakṣyāmi . sthānā-
    nyaṣṭau nṛpate! bhavanti śabdasya vāraṇendrāṇām . tālvoṣṭha-
    śirauraḥkarajihvāmūlaṃ galakapolau ca . gambhīrasaumyahṛ-
    ṣṭāstabdhāśramīritāstathā snigdhāḥ . nādāḥ śubhāḥnarādhipa!
    ṣaḍevakathitā gajendrāṇām . catvārastvaśubhā raudrābhayaśoka-
    saṅgamotpannāḥ . evaṃ śubhāśubhāśca daśaprakārāḥsvarāḥsvarā jñeyāḥ .
    anye'pi galavaktragānilāsphālanodbhavā bahavaḥ . śabdābha-
    vanti kariṇāṃ śubhāśubhaṃ na tairbhavati . nimnocitacivukā-
    yitavirukṣitakūjitakharoṣṭranādanibhāḥ . vāyasajambūkakapi-
    kāṣṭhabhaṅgasadṛśāravāstvaśubhāḥ . jñeyāni śubhāni sadā
    mṛdaṅgajīmūtadundubhinibhāni . pātāyitagarjitahasitāni
    vṛṃhitāni nāgānām . pātāyitañca tālvoṣṭhasambhavaṃga-
    rjitakaṃ caiva . jihvāsamudbhavaṃ ca phenāyitamityabhikhyātam .
    hasitaṃ kapolajanitaṃ puṣkaravivarodbhavañca nāgānām . bhavati
    dhanaghānyavāhanabhūlābhakaraṃ narendrasya . hastena mṛdaṅgaravaṃ tu
    karṇābhyāṃ dundubhisvanañcaiva . darduraravaṃ tu pecakena karoti
    yo'sau jayakaraḥ . sarvasthānasamutthā śabdā naranātha!
    vāraṇendrāṇām . ācāryaiḥ sarvairvṛṃhitasaṃjñāśca ravāḥ śubhā
    jñeyāḥ . ete ca jayaparājayakathanasamarthā bhavanti
    bhūpānām . garhitaśubhapradeśasthānāṅgaparivarddhitā nādāḥ .
    śuṣkatṛṇakāṣṭhakaṇṭakavalmīkāsthiśmaśānaduṣṭāsu . pāṣā-
    ṇāṅgārādiṣu bhūmiṣu yadi saṃsthitāḥ kariṇaḥ . vṛṃhanti
    hīnalakṣaṇametadbhartustadā'sukhaṃ bhavati . prabhūtamṛdaṅgaravaṃ tu
    yadi vṛṃhantyānandapūritāḥ kariṇaḥ . prasthānaṃ bhavati tadā
    narādhipasya vijayastadā rājan .! sabhāmadhye ca yadā vṛṃ0
    hanti śārdūlavat gajāhraṣṭāḥ . bhavati sasainyasya tadā-
    vijayaḥ saṃkhye narendrasya . (saṃkhyaṃ saṃgrāmaḥ) kalahaṃsanāda
    madhuraṃ kiñcidivotkṣiptapuṣkarastu yadā . vṛṃhati sadā ca
    hastī tadāpi jayobhavedbharttuḥ . mukhavivarakapīlagataṃvṛṃhatyasakṛt
    gajo yadā hṛṣṭaḥ . madhuraṅgajahasitañca jayapradaṃ bhavati bhū-
    pānām . trīn vārān krauñcaravaṃ haṃsaravaṃ vṛhitaṃ
    yadā kurute . etadapi nāgahasitañjayapradambhavati bhūpā-
    nām . garjati ghanavat satataṃ yadi vāraṇaḥ prahṛ-
    manāḥ mukharandhuniviṣṭakarastadā'rivijayo'bhavedbharttuḥ . ghanaiva
    gṛhītasalilaṃ sasītkaraṃ vṛṃhitaṃ yadā kurute . bhavati tadā
    vāraṇanāthasya bhavati śatrunāśaḥ khalveva . kathitānye tāni
    mayā śubhāni gajavṛṃhitāni naranātha! . aśubhāni ca nā-
    gānāmataḥparaṃ pravakṣmāmi . śaṅkācālitanayanovarāha ghurita-
    niḥsvanaṃ kurute . tatpratibalasya nūnam tadā kṣayo bhavati .
    bhūpāla! veṣṭitabhūtalahasto nadati yadā dharaṇiprakampanāda-
    samam . narapatirāṣṭravināśo mabati tadā śatrusainyakṛtaḥ .
    madamuditakharatarasadṛśaṃ niḥsvanaṃ yadi karī kurute . janayati
    vijayavināśāt purarāṣṭrapīḍanaṃ ca tadā . balibhvagnisvana
    sadṛśaṃ yadi vā samutphālya ca hastam . vāmāndolitacara-
    ṇoyadā karī vṛṃhati saniḥśvāsam . ālānagataḥ kurute
    tadā baddhoyātāvairibhiḥpāśaiḥ . evaṃ prakṛtisthāyadi mataṅgajā
    vṛṃhitāni kurvanti . ātyantikāni rājñāṃ caiva bhavanti
    nānyāni” . “yadi ripugajābhimukho nivāyyamāṇo'pi
    yāti rabhasena . viṃśatipadāni nāgastatrāpi jayobhavatyeva .
    amadogṛhṇāti madaṃ durgandhamadaśca surabhimadam . duṣṭagajānāṃ
    prathamandulakṣaṇamevaṃ sakalam . hrasvatanurmaṇivadano hi mahā-
    śirāstabdhakarṇayugalaśca . nātisthūlo'sisavarṇṇastabdhāni ca
    gātra vadanaromāṇi . vyāsaḥ sa bhavati hastī duṣṭātmā duṣṭa-
    śīlaśca . sthūlākṣipāṇḍurūkṣo dīrghaviṣāṇonāmitamukha-
    śrīḥ . pṛthupādaḥśyāvanasvo vakrohanupuṭadaṇḍena . visṛta-
    kukṣila mvodaraśca kṛṣṇovarāhanayanaśca . jñeyovakīlanāmā
    khyāto'yaṃ sarvadoṣakaraḥ . atihrasvāparagātro vṛhanmukhaḥ
    kākakṛṣṇanayanaśca . sthūlatarādhomukhadantadīnamuśalasphuṭita
    vahirnakhapādaḥ . sthūlanakhaḥsthūlapuṣkarakaraśca vāmana saṃjño
    gajādhamo duṣṭaśīlaśca . viṣāṇe cātidṛḍhe hrasve pari-
    maṇḍalau tathā karṇṇau . vadanañca māṃsalaṃ syādadhogatasthūlana-
    yanañca . samamāṃsalatvayukto hrasvo hrasvāṅguliḥ karo yasya .
    nāmnā ca viśvarūpamukha iti khyāto duṣṭamātaṅgaḥ . karakarṇṇa
    śirābāladhiviṣāṇagātrāṇi yasya hīnāni . ādagdhabho'-
    tivāmanāṅgaḥ pāpātmā sa svāmināśakaraḥ . śayanādutthāya
    balāddvāvapi pādau karvati kṛcchreṇa . pratyuṣasi gacchati
    punaḥ kāpi samupasthāpitamukhaśca . anibhṛtagātrastiṣṭhe-
    dvicalati tasyānanaṃ ca karṇṇābhyām . sa jñeyo vātakaraḥ
    pāpātmā sarvapāpakaraḥ . yasya ca kilālpaṃ meḍhraṃ hrasvaṃ
    hrasvāṅgulistanurhrasvā . atinimnañca bāhitthaṃ karṇṇau ca
    tanutvacau hrasvau . gātrāparañca dīrghaṃ nakhāśca janitāntarā-
    stathā . sarvāṇi ca kākābhapakṣmaromāṇi ca vidagdhāni .
    udarañcākṛṣṇa syāt grīvā tanvāyatā ca vakrā ca . vaṃśika-
    nāmā mato'sau duṣṭagajovarjanīyaśca . yasya karālau daśanau
    sthūlau mātrāntarantathā hrakham . mastiṣkaśuklavarṇṇaḥkaṣi-
    jambukalocano'tivikṛtatanuḥ . pāpātmāyaṃ hastī rājñā
    heyaḥ prayatnena . divasamapi yatra tiṣṭhati taṃ deśaṃ dahati
    yāvakaprakhyaḥ . rājñā vindhyāvane vā pararāṣṭre vā sa mo-
    ktavyaḥ . atikharaparighatanurnakulacchāyastanūruhaistabdhaiḥ .
    yo hastī pātāraṃ sa pātayitvā vināśayati . dhanvāsadṛśa
    mukhoyaḥ karṇṇakacāyasya karkaśārūkṣāḥ . kṛṣṇārūkṣātvayo'sau
    bhartturvipadeva mātaṅgaḥ . romabhiradhomukhagataiḥ kākākṣo dīrghavaktra
    śca . sthirahrasvakarṇṇayugalaḥ sa rākṣasohastī rūpeṇa . tiryyak
    prekṣaṇaniratodurgandhaḥ kākakumbhavadanaśca . bhūtrapuroṣaghrāṇe
    samutsuko bhavati caṇḍālaḥ . kumbhau yasya viśālau vikṣipta
    sthūlatārake ca netre . tanvāyataṃ trikaṃ syāt bālaghibālā-
    stu bahurūprāḥ . raktau pecakakośau meḍhroparisaṃsthitodarañca
    mahat . calapakṣmalastu hastī sa bhavati nāmnā mahāduṣṭaḥ .
    aṅgaṃ prasāryya vadanaṃ vidhūya cādhoraṇaṃ nipātayati . sa jale
    sthale ca nāgo vibajaṃnīyaḥ prayatnena . hrasvakarāṅgulibālatanu
    daśanaścālpāyāmagātraśca . matkuṇajātiḥ sa gajaḥ suduṣṭa-
    śīlaśca ruṣṭaśca . kālanakho harivarṇṇoharyyakṣo hrakhabāla
    dhiścaiva . bahupakṣmā durgandhirmmaṇisannibhatālukai-
    rūkṣaiḥ . atipiṅgalakarṇacūloromaśahasto varāhanayanaśca .
    tanunakhasirālakṛṣṇairnakhāntarairduṣṭacaraṇaiśca . vikhuronāma ga-
    jo'sau svāṅgaiḥ sarvatra karkaśojānvoḥ . bahupāpakarmma-
    yukto vyālānāmagraṇīścāyam . rūkṣobāhitthabhāgo viṣamau
    dantau ca yasya nāgasya . dhūmaśikheva cchāyā sa nindito
    varjanīyaśca . dantau cātihrasvau sthūlau rūkṣau ca māṃsalo
    hastaḥ . cibukaṃ māṃsaviśuṣka sthūlatare tārake yasya .
    sthūlamukho duṣṭātmā nāsau sāṃgrāmiko bhaveddviradaḥ . ati
    duṣṭakarnanirato bhayāluko varjanīyaśca . kṛṣṇā rūkṣā cchāyā
    vāyasajaṅghā ca dṛśyate yasya . mūtodanañca kurute niḥśaṅkaṃ yaḥ
    karāgreṇa . niḥśeṣaṃ śabdāṃśca karoti yaḥ sahastaniṣyeṣam .
    pariharaṇīyo rājñāyāne raṇe sa mahatā prayatnena . atīva-
    viralapasmā dhyānaparaḥ śabdakaraṇanirataśca . dviguṇīkṛtya
    karāgrantudati ca bhūtalantu nityam . vāmena ca likhaṃti
    mahīmpādena kuñcitāgreṇa . jarjaravirūpakarṇṇaḥ pāpātmā
    nindito hastī . ānāhāyāmocchrayasatvamukto mahāsirā-
    laviḍaḥ . hrasvāṅgulibālakaro hrasvāparagātrakarṇaśca .
    eṣo'pi vāmanaḥsyādyadyapi bhavedyuddhapriyo'sau dviradaḥ .
    rājñā tathāpi lakṣaṇavivarjito varjanīyaśca . sthūlamukhahasta-
    karṇovihīnajaghamāparastanūrūkṣaḥ . mahatā meḍhreṇa yuto-
    naṣṭamadaḥ kośamahāṃśca . mandālokananiratomahāśirāḥ
    pṛthuviṣāṇanayanaśca . hastī napuṃsako'sau vivarjanīyaśca
    saṃgrāme . alpāyuṣo bhavanti hi saṅkālajihvoṣṭhatālukā-
    nāgāḥ . narapatibhiste satataṃ vivarjanīyāḥ prayatnena!
    āyāmaparihīnaṃ samanāhocchrāyamukhena namitam . u-
    cchritavaktraṃ kubjaṃviṣamakumbhaṃ kukkurasamānahīnahastaṃ ca .
    evaṃbhūtaṃ tu gajaṃ rājā dūreṇa varjjayenmatimān . gṛh-
    ṇāti mandabudviryastasya kulakṣayo bhavati . lakṣaṇayukto'pi
    gajo dvāviṃśatyekaviṃśatinakhaśca . ekonaviṃśatinasvaḥ saptada-
    śanakhaśca yo bhavati . ṣoḍaśa pañcadaśa vā nakhān dhatteyukto
    vā caturddaśabhiḥ . ekādaśatrayodaśanavadaśabhirdvidaśanakhai-
    ścaiva . saṃyuktastvaśubhakaraḥ saptāṣṭābhiśca pāpanakhaiḥ . dvira-
    dāścāṣṭādaśanakhāḥ viṃśatinakhayuktāśca śubhāḥ . kurute
    svāmivināśaṃ dvāviṃśatinakhoyaśca . ekonaviṃśatinakho
    yuvarājavināśaṃ kurute . saptadaśanakhastu gajo narapatipātra
    vināśane samarthaḥ . ṣoḍaśanakhamātaṅgonāyakanāśaṃ dhruvaṃ
    kurute . pañcadaśanakhaśca yo'sau senāpatinidhanakṛdgajo bhava-
    ti . kurute caturdaśanakhovyādhiṃ puravāsināṃ hastī . trayo-
    daśanakho rāṣṭravittavināśaṅkaroti bhūpasya . dvādaśanakhastu
    kurute padātituragakṣayaṃ saṃkhye . ekādaśanakhayuktī
    najahānikaro bhavet sa gajaḥ . puradāhaṃ ca daśanakhaḥ
    karoti hastī durālokam . caturaṅgasya balasya nā-
    śavantu navanakho gajaḥ kurute . aṣṭanakhaśca purohita
    baṃśasamunmūlanasamarthaḥ . saptanakhaḥ pratihāraṃ nāśayati
    ca ṣaḍnakho'mātyam . pañcanakho bhaktikaraṃ caturnakho dvāra-
    pālañca . trinakhoviṣayākṣepaṃ dvinakhaścāntaḥ purānubandhañca .
    ekanakhonakharahitorāṣṭravināśaṃ dhruvaṃ kurute . evambhūta-
    nakhāye narapatinā na te gajāgrāhyāḥ . lākṣamañjiṣṭhā-
    bho'tilomaśohīnakarṇakarabālaḥ . hastī vivarjanīyo
    hīnanakhaḥ pūtilomā ca . jvalanakṛtaṃ śastrakṛtaṃ durbhikṣa-
    kṛtaṃ mahadbhayaṃ kurute . yasmin deśe vasati nāśayati vana
    sa duṣṭātmā . yasya na bhavatodantau jvalanakṛtaṃ durbhikṣakṛtaṃ
    mahadbhaya kurute . yasmindeśe sa vasati nāśayati vanaṃ sa
    duṣṭātmā . yasya na bhavatī dantau kularūpavato'piṃ garbha-
    doṣeṇa . sa gajomatkuṇanāmā na taṃ raṇe yojayedrājā .
    kuñjaraghaṭāgato'sau harati gajānāṃ balaṃ ca satyañca . ataeva
    samarakāle narādhipairvarjanīyaśca . tanuhrasvadīrghadantohyati-
    saṅkaṭavakravighaṭitaviṣāṇaḥ . ekadaśanastvadhomukharadanaśca gajaḥ
    prabhaṃtyajati . radanavihīno hastī niḥśeṣalakṣaṇayu-
    to'pi . bhavati na nṛpatiyogyomadajalasaṃsiṃktaṃ ga-
    ṇḍo'pi . dūṣitavirahitadīne satvarahite viva-
    rṇe ca . niṣprabhakuñjakuhare rājā nārohati sannāhara
    hite ca . evambhūtāstyājyāḥ mitranāśakā raṇe kariṇaḥ .
    akṣibhyāmaśrujalaṃ nipatati nāgasya yasya nitya hi .
    nayanavyādhiviyuktasya tasya bharttā raṇemriyate . vaddhanaśīlāśca
    nakhā bhartuścaiva saṃbādhanakarāḥ . jihvānakhamukhameha-
    nanayanāni bhavanti yasya kṛṣṇāni . bāhitthacitra
    kṛṣṇaḥ sa gajobhartuḥ kṣayaṃ kurute . bāhyāṃsaphalakapīṭhī
    rājan! kṛśena pṛṣṭhavaṃśena . vadanena ca kapivadanānukā-
    riṇānindito hastī . karṇau dantau ca samau na natau bhavatī
    yasya naranātha! . sa narādhipabalavināśakaraḥ karījāyate
    samare . citrau romacitau vā sthūlau vātipralambitāgrau vā .
    koṣau koṣavināśaṃ sa karoti nāgaśca bhūpānām . sitabi-
    ndubhirvicitraṃśvetaṃ vā yasya jāyate meḍhram . sa gajaḥśakti
    vināśaṅkaroti bhūpasya saṃgrāme . chāgasyeva vicitrāṇi
    yasya dehe bhavanti romāṇi . sa gajaḥpratigajabalena
    vihvalo nijabalaṃ dahati . suptotthitasya vadanāt
    yasya gajendrasya galati rudhirajālam . jvalanakaṇaṃ muñcati
    śaśvadasau bhartṛnāśakaraḥ . iti kathitaṃ tava nṛpate!
    duṣṭamātaṅgalakṣaṇaṃ samyak . pāpakariṇyālakṣaṇamataḥ
    paraṃ saṃpravakṣyāmi . yallakṣaṇaṃ mayoktambhadrādīnāṃ śubhaṃ
    ca duṣṭaṃ ca . tatkariṇīṣvapi yojyaṃ jātivibhāgena ca
    yuktāsu . sulakṣaṇena lalitāni kareṇukānāmaṅgāni
    bhavanti . yuvatisadṛśāna puruśocitāni ca tathā pīnānya-
    ṅgāni kareṇūnām . gajasaṃsthānā kariṇī nirmatadantā
    supīnakāyā ca . sthūlāyatā ca satataṃ prabhūtadayā matā-
    ca kariṇīnām . prācyavanasamudbhūtāḥ prāyeṇa lakṣaṇayutā
    bhavanti kariṇyaḥ . sulakṣaṇeṣu ca cchāyā lakṣaṇaṃ pradhānaṃ
    tacca pañcavidhaṃ bhavati . pṛthivyaptejovāyvākāśātmakam .
    tatra pṛthivyapteja ātmakaṃ praśasta vāyvākāśātmakamapra-
    śastam . krameṇa cchāyābhidhīyate balopacayapaśena
    samutapadyate . tasyaiva dehoddyotajananī sthirā prabhā'-
    bhidhīyate . chāyāphalasya dviguṇapalasampādanasamarthā prabhā
    bhavati . chāyā dehasamāśritāḥ sthiraprabhāvā'sthirā cchāyā
    yalopacayavaśena sumutpadyate . narendrasyaivodyogakāle śubha-
    karmaphalasūcanārthaṃ gajasya prabhā prakaṭībhavatyeva . evaṃ chāyā-
    gato bhedo'vagantavyaḥ . sāmprataṃ chāyārūpamabhidhīyate .
    snigdhā gambhīrarūpā pārthivī cchāyā bhavati . snigdhājī-
    bhūtasannibhā ca salilasambhūtā, snigdhā raktā ca tāmrā ca
    tejasī cchāyā . trayaṃ caitallakṣaṇaṃśubhamaśubhalakṣaṇāni gajasya
    stambhayitvā sukhapradaṃ bhavati . athāśubhā kathyate niḥpramā
    paruṣā rūkṣā bhasmanākulavarṇṇā ca vāṣavī . rūkṣā tanvīkṛ-
    ṣṇādivividhavarṇṇā ākāśātmikā . itthaṃ chyādvayamati
    garhitam gajalakṣaṇāni tiraskatyāśubhapradambhavatyanena prakā-
    reṇa cchāyālakṣaṇamuttamaṃ bhavati . vikaṭahrasvabālavṛddhakṛśā-
    ṅgahīnāṅgeṣu vyādhipīḍitavikalāṅgeṣu gajeṣu nā-
    rohati rājā bhṛtyāścaiteṣvārohantīti . yādṛśaṃ ca
    samarakāle mātaṅgaṃ rājā samārohati tādṛśasya lakṣaṇa-
    mabhidhīyate . balaṃ kaṇṭhai sthitaṃ nityaṃ kuñjarāṇāṃ nare-
    śvara! . ataḥsaṃpūrṇakaṇṭhastu śikhipiṅgalalocanaḥ . ghana-
    māṃsacitāṃsastu diśo'vaghrāṇatatparaḥ . varāhajaghanaścaiva suvi-
    ṣāṇovarānanaḥ . supratiṣṭhitapādastu yaḥ syādagurumakṣikaḥ .
    prājāpatyogajohyeṣa saṃgrāmārhaḥ prakīrttitaḥ . madhupiṅgala-
    dantoyaḥ kikivāpītakacchabiḥ . romāṇi caiva rūpāṇi
    mukha ca kamalaprabham . raktotpaladalacchāye sūkṣme tīkṣṇe
    ca locane . aindrogajastu vijñeyoripuvṛndavināśanaḥ .
    tāmratālukajihvoṣṭhasujātaniviḍāparaḥ . pīnonnataśarī-
    rastu raktakokanadacchaviḥ . āyatena tu dantena kareṇa mukha-
    śobhinā . pīyūṣapiṅgadanto hi gajaḥkauvera ucyate . taru-
    ṇāmbudasaṃkārśīghṛtaprabhaviṣāṇabhṛt . saṃpūrṇakaṇṭhapādastu saṃ-
    pūrṇasamamastakaḥ . mṛdaṅgadhvanigambhāranādapūritadiṅmukhaḥ .
    āyatena ca hastena sīkarotkiraṇapriyaḥ . vāruṇo'yaṃ
    gajorājan saṃgrāmeṣvatipūjitaḥ . kaṇṭhastrivalisaṃyuktaḥ
    saṃpūrṇoyasya dṛśyate . locane tāmbapiṅge ca dantau keta-
    kasaprabhau . pādau ca valinau yasya pīnagātrasamāṃsalau .
    pṛthulau vinducitrau ca karṇṇau cātāsrapallavau . aiśāno'yaṅgajo
    rājan! raṇakarmaṇi yujyate . tālunyurasi vaktre ca pakṣayo-
    rubhayorapi . ātāmrā yasya dṛśyeta cchāyā mṛdutanūruhā .
    asau saumyastu vijñeyaḥ kuñjaraḥ samarocitaḥ . arciḥpiṅgala
    romā yaḥ keśaiśca śvetapiṅgalaḥ . piṅgalākṣiviṣāṇaśca rakta
    puṣkaratālukaḥ . āgneyaḥ sa gajojñeyastejasāgnisama-
    prabhaḥ . rājñā budvimatā nityaṃ dhāryyaḥ samarakarmaṇi .
    kṛṣṇavarṇa yutāgrāṇi mukhaśrotāṃsi locane . nirghūṃmāgnisa-
    macchāye bhūlagnaśca karastathā . kāyaśca pīnanāsaḥsyādvege
    vāyusamaḥ śubhaḥ . rājanu . vāyavyamicchanti taṅgajaṃ
    śāstrakovidāḥ . saṃkhye niyuktaśca gajonāśayedripuvāhi-
    nīm . niraṅkuśatvaṃ caṇḍatvaṃ tasya doṣadvayaṃ bhavet . nira-
    ṅkuśatvaṃ śamayet prayogāśvāsanādibhiḥ . caṇḍatvaṃ ca tathā
    nityaṃ sukumārakriyādibhiḥ . romāṇyañjanarūpāṇi nakhāḥ
    śaṅkhasamaprabhāḥ . nistriṃśavimalacchāyaḥ sa bhavedvaiṣṇavogajaḥ .
    sa vairiṇaṃ jayed rājan! ripusainyavimardanaḥ . kumbhavaktraḥ
    kaṭau yasya nistriśaghanasaṃnibhau . bindubhiścitri taṃ yasya
    sa vicitraśravo gajaḥ . tena saṃgrāmakarmāṇi kurute yo narā-
    dhipaḥ! . nityaṃ cārijayaṃ tena sa rājā phalamaśnute .
    sudanto dīrghahastaśca vṛhadaṅgulipuṣkaraḥ . ghanamāṃsaśarīraśca
    kūrmmākārohi sattama! . sāṃgrāmikonajohyeṣa jīvatyapi
    samāśatam . saṃgrāmavijayī nityaṃ pratāpajananakṣamaḥ . mahā-
    śirā mahākāyo mahāmeḍhro mahākaraḥ . mahādantodaraścaiva
    mahānāgovarāsanaḥ . mahānetro mahauṣṭhaśca mahākarṇomahā-
    mukhaḥ . mahāmado mahākaṇṭho bhavetsāṃgrāmikogajaḥ . yadbha-
    dralakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ nṛpa! tacchubhameva hi . mandasyāpi hi
    śastaṃ syadāddvāvetau ca mahāgajau . saṃpūrṇalakṣaṇopeto
    na bhavecca mahītale . anayoreva bhedāstu nāgānāṃ samudā-
    hṛtāḥ . sāṃgrāmikā dvipā rajān! śubhalakṣaṇalakṣitāḥ .
    kathitāstava tattvena rājasaukhyakarāgajāḥ” . ābhiṣeca-
    nikagajalakṣaṇaṃ tatraiva . “pīnamāṃsacitāṃsaśca kūrmmākāranakha-
    stathā . samavacitasāṃsastu suvṛttaḥ kalpanāparaḥ . chānakukṣiḥ
    supārśvaśca romānāhasamanvitaḥ . jvalanojjvalanetrastu suviṣā-
    ṇo mahākaraḥ . saṃpūrṇacibukaścaiva kramāyāmorayānvitaḥ .
    balasatvasamāyuktaḥ snigdhacchavimanoramaḥ . sāṃgrāmiko bhave-
    ṣṭrājña ābhiṣecaniko gajaḥ” .

    tatraiva pālakāvye gajahṛdaye . “āyuḥ saviṃśati śataṃ mānaṃ
    syāt sāmajanmanām . rājaputra! diśāmyevamāyuṣyādi
    daśādaśa . lakṣaṇāni vade teṣāṃ kṣetrāṇyevaṃ viṣāṇinām .
    lakṣaṇālakṣaṇaṃ jñeyamāyuṣyādidaśāphalam . kṣetrāṇi
    hastauṣṭhamukhaṃ dantau śīrṣaṃ ca cakṣuṣī . karṇau grīvā ca gātrañca
    vakṣaḥ kāryyasya bhedataḥ . lakṣaṇaṃ sannikṛṣṭaṃ yadbiprakṛṣṭañca yadbha-
    vet . matañcitrabalopetaṃ prabhūtañja manīṣibhiḥ . tulye kule
    vane jātau pracāre yattu lakṣaṇam . daśāyāñca tadākhyātaṃ
    ghrabhūtamiti sūribhiḥ . dakṣiṇandakṣiṇāṅgaṃ ca hastinaḥ puṇya-
    daṃ matam . tathā vāmaṃ ca vāmāṅgaṃ hastinīphaladaṃ matam .
    lakṣaṇaṃ dakṣiṇāṅgotthaṃ phalaṃ bhūmibhujāṃ matam . mahadvyaktaṃ
    bhaveyadyacca lakṣaṇaṃ tanmahāphalam . yadalpamaprakāśañca tada-
    lpaphaladaṃ matam . madhyamānaphalaṃ mavyaṃ lakṣaṇaṃtu samādiśet .
    śubhāśubhena miśreṇa bahutvenādiśet phalam . kadācit
    śubhada cāsya gajānāmapyalakṣaṇam . śubhakarmmāṇamāsādya-
    rājānamatha vā dvijam . yathā hi sarvasaritaḥ samudraṃ samu-
    petya hi . svarasena viyujyante mavanti lavaṇāmbhasaḥ . eva-
    māsādya bharttāraṃ bahulakṣaṇalakṣitam . bhavanti bādhitā-
    nīha durlakṣaṇaphalāni ca” . ityupakramya gajadehasthānavi-
    bhāganāmabhedastatraiva darśitaḥ . yathā “viṣāṇayīryastiryyaksyā-
    dāyatāgro graho'pi saḥ . kivivā ca grahasyādhaḥkumbho-
    pari ca bimbakaḥ . atha grahoparistho'pi puraṣkaro'pi
    bhavettathā . tathā grahoparisthe ca kivivoparibhāgake .
    vāhitthopari keśāśca mastakaṃ ca tathā matam . syātāṃ ma-
    stakapiṇḍau ca mastakasthaśca vindukaḥ . tathā vindūparisyātāṃ
    vitānau vindupārśvataḥ . tato'ntaravitānaṃ ca pṛṣṭhaṃ tatra vi-
    nirdiśet . vinduvitānayoścāntaḥ purastāt pākilau kila .
    nīce mastakapiṇḍāddhi vitānavindupākalaḥ . niryāṇaṃ ca
    vitānorddhvaṃ karṇau vāpi tataḥ kaṭau . kaṭayoḥ śrotasī
    vāpi kaṭasvāvastayoradhaḥ . pṛṣṭhataḥ kaṭisaṃdhī ca gaṇḍau ca
    kaṭayoradhaḥ . kaṭagaṇḍāntasadbhāge ghāṭasandhī ca ghāṭake .
    ghāṭāsandhyupariṣṭācca karṇasandhisamīpage . śravaṇe gātraga-
    ṇḍādhaḥkapolau ca tadantare . romakūrcau ca pādau ca kapo-
    lādhastathā matau . tataḥ sagadasandhī ca sagadāntaramatra ca .
    āsagadāt hanvavaghiḥ pradeśaḥ śirasomataḥ . akṣikūṭābupa-
    ryyakṣāvubhābupari vai tayoḥ . guhevākṣā'dharaḥ syāttu netrasrāvau
    tayoradhaḥ . apāṅgāvakṣibāhye ca tatsandhī cākṣipṛṣṭhataḥ .
    pakṣmaṇormaṇḍale cātha tatsandhī vartmamaṇḍalau . vartmamaṇḍala
    sandhī ca tataśca śvetamaṇḍale . śvetamaṇḍalasandhī ca tataḥ
    kṛṣṇe ca maṇḍale . tatsandhī ca tataḥ kṛṣṇe satsandhī
    vartmamaṇḍale . tayorapi tathā sandhī prāgbhāge cakṣuṣo-
    rapi . kanīnike samāmnāte sandhī tatra tathānayoḥ .
    ityakṣigatadeśānāṃ samuddeśo bhavediha . kila vittau ca
    karṇṇau ca karṇayoścūlikā tataḥ . tadadhaḥ karṇapippalyau
    balike dve pradeśage . karṇamastakasandhī ca paścāt karṇāpava-
    rttayaḥ . tadantaśca samasthānāvudghātau parikīrttitau . karṇṇa-
    cūlikayoragre piṅgalākhyau ca bhāṣitau . purastāt karṇapi
    palyāḥ karṇṇasaṃveśacarmaṇī . karṇṇāntaḥ karṇṇanāḍyau ca lambe-
    tāṃ tasya bhāgataḥ . tayārvīthiḥkavandhaśca saśaṅkhamadhyakarṇṇayoḥ .
    karṇṇasandhyoradhastācca tathādhaḥsandhisaṃjñitau . tadadhaḥkarṇa-
    pālyau ca prāk karṇoparitastayoḥ . nāḍīpārśvagatau cātra
    madhyakarṇṇau tayoradhaḥ . adhaḥkarṇṇau samākhyātau bahiḥkarṇṇā-
    pavarttayoḥ . pārśvakarṇṇau bahiḥkarṇṇau karṇṇayośca kramād
    bahiḥ . antarāntarakarṇṇau ca paryyantakarṇapāśayoḥ . adhastā-
    cceti bhāgāḥ syuḥ karṇṇayoḥ kariṇo'pi ca . grīvāyāḥ
    prāgbhavobhāgo grīvā sandhistatastathā . grīvāpṛṣṭhaṃ tata-
    syācca madhye tacca kṛkāṭikā . grīvāpṛṣṭhe tathādhastādgala-
    māhurdvipasya ca . adhaḥkaṇṭhastayoścorddhaṃ manye te galakaṇṭha-
    yoḥ . dhamanyau kaṇṭhapārśve ca tayoścābalipiṇḍikā .
    galasya pārśvayīrūrddhvaṃ dardurau cātra nirdiśet . guhe manyo-
    parisyātāmupariṣṭāttayostathā . kivikau ca tathā coktau
    paścādupari caitayoḥ . pārṣṇighātau ca saṃkhyātau pārṣṇi-
    ghātāntare tathā . utsaṅgāvupari syātāṃ skandhādūrddhaṃ tathā-
    nayoḥ . tanmadhye paṇavaścorddhvamiti grīvāṃśasaṃgrahaḥ . (hasti-
    pakena pārṣṇibhyāṃ yau deśau hanyete tau pārṣṇighātau) gātra-
    mātramāyataṃ ca bhavedāsanamāditaḥ . tatpārśvayoḥ pratīkāśau
    tāvaṃsau ca tayoradhaḥ . tadadhaḥpratyagaṃsau ca tathaivāṃsaphale tathā .
    tadadhastāttatobāhū tatobāhūttaraṃ tathā . arvāgatra guhe tatra
    bāhupṛṣṭhodbhave api . apāre ca tadūrddhvaṃ ca tayīstadbhāvikau
    tathā . pālyāvathāṅgādūrddhañca tayorāyāmapṛṣṭhataḥ . pālyantāṅga-
    purastāccabhujayoruditau yavau . yavabhāgopari tathā purastāt
    phalakocchritau . piṇḍikādhaśca vemākhyau viśoṣau yava-
    yoradhaḥ . utsaṅgau ca viśoṣādhaḥ prahau cāpi tayoradhaḥ .
    tatsandhī ca tataḥ parvvasandhānau tadadhomatau . tadadhaḥ
    pālipādau vai kūrcau cānu tayoradhaḥ . tadadhonakhakūrcāśca
    tato nakhaśikhā daśa . puraḥpuronakhau nāmnā sanakhau caiva
    vistṛtau . tatpaścāttu nakhagrīvā viśoṣāḥ pārśvatonatāḥ .
    antaḥpārśvabahiḥpārśve syātāṃ pārśvanakheṣu ca . kavāsa
    rājayaścātra pādanāhāvikāstathā . talasandhī tataḥ syātāṃ
    tale ca tadanantaram . talapradeśapuratastatparā nakhabudhnataḥ .
    talakarṣau tataḥ paścāt talaprahau tataḥparau . talayorantaraṃ
    caiva hṛdaye ca karīrake . kiṃvinorājayaśceti talasadbhāvikā
    api . palahastau tataḥ syātāmantarbāhū tato'ntare .
    bahirbāhū bahiścorddhvaṃ gātra sarvaṃ tato'pi ca . kakṣau gātra
    prahorddhañca kakṣayorantaraṃ tataḥ . iti pradeśā gaditā
    gajānāṃ gātragocarāḥ . kaṇṭhasyāntarmaṇiḥ pūrvaṃ grīvāparva
    samāśrayaḥ . uromaṇiḥ samāmnātastataḥ syādurasaḥ sthitiḥ .
    yā'dhobhā pārśvagā tatra gātrasandhisamāśritā . āvarttamaṇi
    rapyatra vikṣo bhāsvarasaṅgataḥ . tataḥ sandhikarastu syāttasyādhaḥ
    stanayoḥ puraḥ . mātrayorantaraṃ cāpi caturakṣāntaraṃ bhavet .
    adhaḥstanau ca stanayorantare cātha cūcuke . stanāntau stana-
    kūrccau ca kṣīrikau cāpi kūrcake . caturakṣāntarālaṃ ca bhave
    ccūcukayoradhaḥ . stanayorapyadhastācca purastāt stanayo-
    rbhavet . hṛdayaṃ cāsya pārśvasthāvāyāmau ca bahistayoḥ .
    syātāmāyāmakāṇḍau ca tadaghovivaśau tataḥ . tataḥ kroḍaṃ
    padādhastāt paścāccāyāmakāṇḍayoḥ . randhre cāparavastiśca
    stanayorapyanantaram . jaṭhare nābhirityete pradeśāḥ kila va-
    kṣasaḥ . āparāṅghriparaḥśephoretaḥsrāvāvaghiḥ smṛtaḥ . tato-
    'ṇḍakoṣasandhiḥ syāt koṣasandhiśca śephataḥ . kramān-
    mehanamatra syāt meḍhrasaṃjño bhavedapi . ānirgamāttathā tasya
    bāhupārśvagatau matau . agratastatra kakudaṃ tasyāśrī pā-
    rśvayorapi . mehanasya puraḥsroto vaṅkṣaṇau koṣapārśvagau .
    aparāśrayiṇī śukre tathā vaṅkṣaṇamadhyage . ityaṇḍakoṣa-
    bhāgāḥ syuḥ kramādāsanamucyate . tadantaścāsanañcorddhaṃ vakra-
    vaṃśasya pṛṣṭhataḥ . bhavedaparavaṃśaśca tatonyaccādha āsanam .
    paścimāsanamapyasya pṛṣṭhataḥ paragasya ca . ata āstipra-
    deśaśca tato vaṃśaśca bāladhiḥ . (āstirāsanam) . ā-
    śrayetyabhidhānāśca bhāgāḥ paścānniṣādinaḥ . syātāṃ ca
    tatpalādhastāt pakṣasandhī tathā tataḥ . syātāñca pakṣapārśve
    ca garmūkāścakramādapi . pakṣādhonantarau cānukukṣī pakṣasamā-
    stutī . niṣkābhau madhyagau tatra śaṅkūcaivorddhamadhyataḥ .
    kakṣābhogau kākapakṣau śaṅkucchāyākarautataḥ . utkṛṣṭauku-
    kṣipaścācca tryasthipārśvagatāvapi . kālakotkṛṣṭadeśānāṃ pā-
    lavaṃśaśca pārśvayoḥ . kālake piṇḍike cādho vidyāccāpara-
    yoḥ sthite . utkṛṣṭapiṇḍikā tryasthisthānamevālambanam .
    jaghanaṃ parato'smācca evaṃ kālavakā daśa . bhavet pāyuśca pā-
    yostu gudamabhyantaraṃ tathā . vahirgudasya vartmasyāt gudāntaḥ
    kandaraṃ viduḥ . vilapāyvantare kakṣau tathā piṇḍikayorapi .
    adhastādantare kiṃvinyantare tasya saṃsthitiḥ . piṇḍikā-
    ghatha maṇḍūkyāvaṣṭhīlau piṇḍikāntare” . avayavapramāṇabhedā-
    startrava . “piṇḍikāratnikāmānā puṣkaro'pi bhavettathā .
    karṇasandhirbhaveccāpi taccāratnipramāṇataḥ . karṇṇāpavarttau
    pālyau ca syātāṃ hastasamucchritī . karṇṇāśrī ca tathā
    vidyādvistāre dvādaśāṅgule . karṇṇāśrāvapi hastau dvāvāyāma
    pariṇāhataḥ . karṇavarttiṃ viddhi karṇapramāṇena ca ratnikām .
    śira āsanamuddiṣṭaṃ mānena trikahastakam . śirasastu pra-
    māṇena syāt ṣaḍaṅgulamāsanāt . āsanena samaṃśīrṣaṃ ka-
    lyāṇakaramityapi . yasyāsanaṃ ca nīcena śirasaḥ syāt ṣaḍa-
    ṅgulam . avāgro nāma sa prokto gajoninditalakṣaṇaḥ .
    śiro yasya bhaveduccamāsanād dvādaśāṅgulam . so'bhyuda-
    grābhidhānena lakṣaṇādāsanaṃ bhavet . āsanaṃ vaṅkṣaṇoddeśād
    grāhaśca pakṣabhāgataḥ . mañcasamānaphalaka utkṛṣṭo'ṣṭhīsthito-
    'pi ca . aṣṭītyevaṃ samākhyātaṃ lakṣaṇādāsanaṃ bhavet . ha-
    stadvayapramāṇena pecakāt paścimāsanam . dvādaśāṅgulanimnaṃ
    syādāsanāt paścimāsanam . sārddhahastatrayaṃ cādhaḥ pramāṇa-
    mapi bāladheḥ . saptāṅgulapramāṇena pāyuśca parimaṇḍalaḥ .
    aratniparimāṇena vidustadvadguṇāntaram . aratnito'ghikaṃ
    yasya vistareṇa stanāntaram . tiryyagromacayaṃ gātramaribhyaḥ
    śīkadogajaḥ . aratnitrayamānena nābhideśastanāntaram .
    nābhiśca bhūtrakoṣaśca gudāratnyarddhamānataḥ . aṇḍakoṣaśca ha-
    stārddhapramāṇena samanvitaḥ . dve cāratnī tathārddhaṃ ca koṣa-
    mānaṃ bhavedapi . so'rddhahastadvayāyāmohastānāhayutomataḥ .
    prauhe tu pariṇāhaḥ syādaratnidvitaya tathā . hastayoścārddha
    mānaṃ syāt caturbhāgeṇa saṃyutam . talasya pārśvataḥ prauhāva-
    ratnipramitau matau . caturbhāgayutāratnirbhavennamratalopari .
    aṣṭāṅgulapramāṇena syātāṃ tataḥ puronakhau . saptāṅgulaścāpa-
    nakhaḥ pārśve pañcāṅgulānakhāḥ . caturviṃśatyaṅgulañca bhavedgātrā-
    pare tathā . aparābhyāṃ bhavedgranthiraratnyarddhena mānataḥ . ara-
    tniśca talāyāmobhavecca karayorapi . saptāṅgulāstu vaiśoṣāḥ
    pālyoḥ pārśvanakhāstathā . pañcāṅgulāstryaṅgulāśca nava-
    cāpi nakhā matāḥ . ityaṅgamānaṃ nāgasya diṅmātramiha-
    darśitam . samāṅgā api mātāṅgā dṛśyante duḥkhadāḥ
    kvacit . dṛśyante viṣamāṅgāśca kvacit kalyāṇadāyinaḥ .
    tasmāt pramāṇaṃ keṣāñcidapramāṇatayā matam . pramāṇaṃ kṛta-
    sācāryyaiḥ sarvairlakṣaṇa vedibhiḥ . athāṅgasaṅgamāttāvat māta-
    ṅgānāṃ guṇāguṇāḥ . bhūyo'nyaguṇadoṣābhyāṃ prasaṅgāt
    kathitāḥ punaḥ . uparikramato vṛddho nātistabdhomṛdusthi-
    tiḥ . vṛttamnigdhāccharomā ca lohitāṅguliṣuṣkaraḥ . sa-
    rvvavyaktapramāṇaśca gajaḥ kalyāṇakārakaḥ . bhāgyapradī bāla-
    hastastathāyatatanūruhaḥ . arthado hīnavinduśca gajo duḥkha-
    prado maṃtaḥ . dvipāmṛtyukarā hrasvā hīnapārśvāśca vṛddhidāḥ .
    puṣkaraṃ hīnamavyaktaṃ vidyādbharttṛvināśanam . yuktamāne nigā-
    le ca nirmalaśrotasī śubhe . susamāhite ca syātāmut
    palāgrasamadyutī . unnaddhau kramavṛddhau ca sigdhāvabhyu-
    ditau samam . dakṣiṇau ca samānau ca prahārapraguṇacchavī .
    tataḥ pradakṣiṇāvarttāvudāttau dantināṃ radau . karaspṛgā-
    kṛtī cāpi śvetāsthisadṛśadyutī . viṣāṇe ca tathā myātāṃ
    cāpāgre vāraṇasya ca . yo dakṣiṇaikadantasya śriyā tu
    rahito gajaḥ . vāmaikadanto dantī ca duḥkhadaḥ sādi-
    nomataḥ . daśāṃ prāpya catuthīṃ ca dvitīyāṃ yasya na dvijau .
    sthūlāvanāyatau syātāṃ sa mūḍho nāma durgajaḥ . ūrddhasaṃ-
    sthānavakrau ca pratimānagatau na vā . yuyutsāmiva kurvvāṇā
    yasya bālāḥ sadurdvipaḥ . dantau halopamau yasya dīrghau
    pārśvena connatau . dakṣiṇena viṣāṇena vāmadantadarantathā .
    kārayedyastu mātaṅgo vāmadārī sa vai bhavet . tathā dakṣiṇa-
    dārī ca dakṣiṇadaraṇaṃ tathā . vāmena kārayennoṣṭo yātuḥ
    svāminaeva saḥ . tathā halaviśālena dantenaikena dantinaḥ
    sthūlenākharvadīrgheṇa duḥsthitākhyo'pi varjjitaḥ . antarna-
    tābhyāṃ saddantaḥ kudanto'pi natāvaghaḥ . kūpe vāmonnatiścāpi
    radābhyāṃ dviradaḥ kvacit . dantadurvāsasākhyo hi dvirado-
    madhyalakṣaṇaḥ . bahirnatauhastalambau radau yasya sa durgajaḥ .
    kṛṣṇāyatau radau mūle vinahinti madāgatim . śyāmalākāra
    radanāgranthimaddaśanāstathā . durjātā viṣamā vakraphalakāśca
    kṛśāstathā . ātadīrghātihrasvāśca vadanenāghaśaṃsinaḥ .
    triratnimitameḍhrasya pañcaratnimitoradaḥ . yaṣṭidantonukathito
    rājaputra! manīṣibhiḥ . prapūrṇaṃ pratimānañca tārābhaṃ bali-
    vajitam . sūkṣmavindu samānaddhaṃ mṛdutvakkāyaromaśam . svāyataṃ
    pṛthubāhityaṃ sarvvagātrasamāhitam . raktauṣṭhatāludaśana-
    vilagnamustvaṇasthitim . taṃ rājā varjayet yuddhe śubhalakṣaṇa
    varjitam . bālārkasadṛśe yasya harivarṇavilocane . manaḥśi-
    lāprabhe vāpi haryakṣo'sau subhikṣadaḥ . padmāpāṅge ca vipule
    suprasanne sitāsite . yasyākṣiṇī sacākṣibhyāṃ vibhaktākhyo
    hitapradaḥ . yasyatuṅge ca nayane mahatī dṛṣṭimaṇḍale . sni-
    gdhanirmalavarṇṇaśca tārakākṣaḥ sa sammataḥ . yasyāsṛjaḥ samā
    bhāse vṛttākāre vilocane . pārāvatākṣaṃ nāgaṃ taṃ praśaṃ-
    santi śivapradam . hrasve nātyāyate netre prasanne sūkṣmada-
    rśane . yasya syātāṃ sacādhyakṣo vāraṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ .
    īṣadgairikasaṅkāśe dṛśyete yasya cākṣiṇī . dhvāṅkṣākṣaḥ
    sa vinirdiṣṭo durbhikṣāribhayāvahaḥ . kṛṣṇāpāṅge śubhe
    netre kāṃsyasadṛśasaprabhe . yasya syātāṃ bhaveccāyaṃ śūkarākṣā
    sa garhitaḥ . samantato nopacite saṃsṛṣṭe ca manāgdṛśau
    prauḍhākūṭau yasyāpi viṣvagakṣaḥ sa durbhagaḥ . vaiṣamyādviṣa-
    maprekṣī neṣṭo haritayā dṛśā . tathā niṣprabhayā dṛṣṭyā
    varjjitaḥ kālapiṅgalaḥ . tandrīryasyānudṛśyeta virūpaṃ vi-
    ṣamaṃ tathā . tathaiva tiryyag dṛk hastī tiryyakprekṣī ma
    dūṣaṇaḥ . adhaḥprekṣī ca yo yaḥ syādūrddhagāmivilocanaḥ .
    sadṛśo babhrumārjāraprabhṛtyamatacakṣuṣām . sa syādaniṣṭa
    dṛk hastī tiryyakprekṣī ca dūṣaṇaḥ . adhaḥprekṣī ca sa-
    jñeyo mṛdūrddhvagāmidarśanaḥ . dṛṣṭiḥ snigdhā praphullā ca
    susthitāmalatārakā . ūrddhvapakṣma prasannasya vāraṇasya vilo-
    kyate . udagratārako nāmnā sāmnā pārśvavisarpiṇī .
    vistabdhācalapakṣmā tu kupitā'nekapasya dṛk . sarvāṅgalakṣaṇe-
    bhyo'pi cakṣurlakṣaṇamuttamam . ityevaṃ lakṣaṇajñānāṃ pūrveṣā-
    manuśāsanam . praśastanetre dvirade nṛpobhadrāṇi paśyati”
    mastakādilakṣaṇantu prāyeṇa bārhaspatyoktalakṣaṇasamamityata-
    stannoktaṃ yatra viśeṣastaducyate . “ekakūpaprajātāni
    snigdhāni ca mṛdūni ca . romāṇīṣṭāni romṇāñca peca-
    ko dakṣiṇāṅgajaḥ . lāṅgūlasyaiva romāṇi dṛśyante yasya
    hastinaḥ . saṃhatāni vicitrāṇi sa pūjyo vāraṇoraṇe .”

    kariṇo vāmanatvādau kāraṇāntaraṃ tatphalañcoktaṃ tatraiva
    “vāyvākāśaguṇādhiṣṭhapṛthivīguṇasarjjanāt . jāyatekila
    mātaṅgaḥ kubjo vā vāmano'pi ca . yato bhūtaguṇo'nyonyama-
    dhitiṣṭhati mānataḥ . tairguṇai rjāyate kharvā dantīti munayo-
    viduḥ . hīnāṅgohānikārī syādadhikāṅko'dhikaṃ haret .
    rāṣṭrāhitau bhavetāñca khañjakubjāviti sthitiḥ . āyāmānāha
    saṃyukto hṛsvākāro hi vāmanaḥ . naṣṭhīvyantaraniryāṇo
    mahāsthisagado'pi ca . asthiśvetau ca rūkṣmau ca dantau
    yasyāśritau karam . sa cālayitvā rājānaṃ hatvā vātha pa-
    lāyate . hrasvameḍhrāṅgulikaraḥ śrotrāśriśvetaromayuk . kapi-
    kauśikakākāhinakulaprakhyalocanaḥ . kālāpaṅgalanetraśca ta-
    nvānanahanustathā . balyā samānaniryāṇaḥ pratyagrapṛthupecakaḥ .
    maṇḍūkābharucitvak ca sāsnānalasamo'pi ca . parimaṇḍala
    karṇaśca spaṣṭadhvāṅkṣa śivadhvajaḥ . prauḍhonnatākṣi kūṭākṣaḥ sakilā-
    sāṅghrimehanaḥ . vyālaityavagantavyo nirmado dantidūṣaṇaḥ .
    sabalī yasya sadānau prauhau cāpi kacācitau . civuke
    cāyatasthūle vraṇaiśca tanurābilā . adhovaktrāṇi romāṇi
    hanū ca kṛśaromage . suḍhakkākṛtayaḥ pādā ḍimbaityapi viśrutaḥ .
    āsyauṣṭhatālurasanāḥ kāla kalmāṣakāntayaḥ . karṇṇaukacācitau
    nyūnau tāmbavarṇaśca bāladhiḥ . karābhipreṣaṇāsaktau mānonā-
    ṅgulipuṣkale . sthūle ca pakṣmaṇī netraprabhe duṣprekṣaṇe tathā .
    durbaddhāni tathāṅgāni balīmukhanibhaṃ mukham . reṇudvirephā-
    nurūpā makṣikābhiścitākṛtiḥ . aratnimānau dantau ca
    śuṣkāvapyanigūhitau . karṇṇe ca kaṭhine yasya nīlagopaka
    vidyuti . vivarṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ bhinnamiśratanuruham . napu-
    sakaśca mātaṅgo sa dūre tyāgamarhati . mañjiṣṭhārāgabhāvena
    yattanurvānaropamā . sa pūtano'gnibhayado yūthahā pariva-
    rjjitaḥ . tiryyakprekṣī cādhaḥprekṣī durgandhamadasaṃyutaḥ .
    kālapiṅgodaroneṣṭo mātaṅgaḥ syāt mataṅgajaḥ . puṣkare
    stanamadhye ca vāmahaste mataṅgajaḥ . kilāsairāvṛtaḥ syācca
    tadrāṣṭre durnayaṃ diśet . paścātsamutthitāvāponityamīlitalo-
    canaḥ . bāhitthasaṃkṣiptamukhonibaddhākṣo mataṅgajaḥ . nyūnaṃ
    viṃśativarṣasya dantau yasya pramāṇataḥ . atimātrau na vai
    syātāṃ nāgonāgasamastu saḥ . hīnātiriktadaśano yasya
    vai tasya mṛtyudaḥ” ityavayavadoṣāḥ .

    “atha varṇṇastathāvarttāḥ puṣpāṇyābhā svarogatiḥ .
    balaṃ satvamanūkañca gandhobodhitamiṅgitam . syādbhūta-
    guṇavaiśeṣyād varṇavaiśeṣyameva hi . vātādibhyo'pi
    doṣemyovarṇavaiśeṣyamiṣyate . raukṣyaṃ parātirekeṇa sarvaṃ
    vātasya vaibhavet . soṣmatā śoṇitāt, pittāt raudratā,
    saumyatendujā” ityupakramya “kapho garbhaśayānasya
    snigdhatāṃ pratipadyate . pittaṃ garbhaśayānasya stabdhatvaṃ
    pratipadyate . tatkarī kathitaḥ kālastathaiva snigdhadarśanaḥ .
    pittaṃ kaphaśca yugapad veviṣṭi tu tatastataḥ . śyāmavarṇo'pi
    mātaṅgo jāyate snigdhaeva vai . garbhe ca māṃsasahite kapharakte
    yadā sthite . ciraṃ garbhaśayānasya harisnigdhastato'pyasau .
    raktapittakaphānāñca saṅkaratvagatau tathā . haritāruṇapī-
    tādyā nānāvarṇṇā bhavanti hi . sarvatrānugavātena mīlanādrū-
    kṣatā bhavet . pāruṣyaṃ dhūsaratvaṃ ca susnigdhatvaṃ bhavettathā .
    kvacidvarṇavibhedāśca pūrvasambhavakāraṇāt . grahanakṣatracārācca
    pitṛvījavaśāttathā . tatrāpi śvetavarṇṇāśca śukavarhimaṇi-
    tviṣaḥ . śuddhahemarucaścebhāḥ sureṣu prāci ca kvacit .
    nṛṇāntu harayaḥ kṛṣṇāḥ śyāmāśca kariṇaḥ smṛtāḥ . hari-
    rmadhusavarṇaśca kṛṣṇaścāñjanasannibhaḥ . na kālo na harirnā-
    gomadhvābhaḥ śyāma iṣyate . eteṣu tripu varṇeṣu harivarṇo-
    varomataḥ” . iti varṇabhedakāraṇādinirūpaṇam .

    “āvarttaḥ ṣaḍidhaścaiva tvagjodaśanabhaṅgajaḥ . koṣajaḥ
    pakṣmajātaśca bālajo romajo'pi ca . koṣaromabhavau
    śastau dantakalpanajaḥ śubhaḥ . śīkānarthapradāḥ proktāstvagja-
    pakṣmajabālajāḥ . bhūmidoromajāvarttaḥ koṣāvarttojaya-
    pradaḥ . daśanasambhavāvarttaḥ sutadārapradastathā . kathitaḥ
    pakṣmajāvarttojñātijātabhayapradaḥ . vraṇakṛdbālajāvarttaḥ
    sāmahā romasambhavaḥ . praśastodakṣiṇāvarttovāmāvartto vi-
    garhitaḥ . mato vyakto mṛdusnigdhaḥ savarṇaḥ pītaromajaḥ .
    vāmāṅge dakṣiṇāvarttovāmāvarttaśca dakṣiṇe . āvarttaḥ sa-
    mmato'bhīṣṭo dvijarājasamaprabhaḥ . śubho'pyakṣetrajāto-
    'sau śubhaṃ naiva prayacchati . aśubhakṣetrajātaśca nāniṣṭaphaladaḥ
    śubhaḥ . avagrahe grahatale stanayorantare tathā . grīvāyā
    makṣikūṭorddhaṃ kumbhayorantare tathā . utpale dantaveṣṭe ca
    karṇṇamadhye ca vakṣasi . āvarttā vāraṇānāṃ hi suniśceyāḥ
    śubhapradāḥ . stanāntare śiromadhye kumbhāntaścūlikāntare .
    vakṣasyāvarttasampannaḥ kuñjaraḥ pañcamaṅgalaḥ . śīrṣāvartto'-
    bhiṣekāya stanāvarttojayāya ca . sukhāya cūlikāvarttaḥ
    kunbhororomajaḥ śriye . vaṃśe prauhe'tha bāhitthe manyāsya
    sagade kaṭe . karṇe'kṣikūṭe nābhau ca kakṣapakṣmāṃsakūkṣiṣu .
    bāladhau pecake meḍhre randhrasandhikalāsu ca . āvarttā na pra-
    śasyante karṇabhāgagatāśca ye . koṇapramāṇalaghavomarmaparva-
    pradeśagāḥ . aśubhakṣetrajātāśca sakilāsāntarotthitāḥ .
    manonetrābhirāmo hi susūkṣmogadito mahān . ūrddhva-
    pravṛttodīrghaśca romajo'rthajayāvahaḥ . marmabhāgeṣu nāgasya
    niṣṭhāste romajādayaḥ . samabhāgagatāvarttāḥ sarvvataḥ sukhadā-
    matāḥ” . ityāvarttaḥ .

    “svastikādisusaṃsthānaṃ puṣpaṃ darśanadehajam . snigdhaṃ
    bhavet śubhacchāyamacchinnaṃ vāñchitapradam . kabandhādika-
    saṃsthānaṃ viṣatantusamaṃ sphuṭam . rūkṣaṃ kṛṣṇañca kusumaṃ tā-
    tānarthakasaṃjñakam . dadyāt sutaṃ sitaṃ puṣpaṃ snigdhapītañca
    hemadam . nīlotpalābhaṃ śīlāptyai snigdhakālañca vṛtti-
    dam . yadi syāt pūjite bhāge kusumaṃ snigdhapāṇḍuram .
    suracāpasamākāraṃ tadbhanedmūbhujaḥ śubham . śakraṃcāpanibhaṃ
    puṣpaṃ dantopari ca dantinaḥ . diśediṣṭaṃ sumikṣaṃ ca kṣe-
    maṃ ca kṣitirakṣiṇaḥ . stanāntaḥ snigdharukṣe ca puṣpe nāga
    same tathā . puṣpe śrotrāntaḥkāle ca mlānivṛddhiṃ vinirdi-
    śet . śrīvṛkṣādinibhākāre vaijayantīdhvajopame . śailaprā-
    sādasadṛśe chatracāmaravīthibhiḥ . somasūryyasamābhāse
    śivikāyānamūrttibhiḥ . diṣṭe śubhāya nṛpaternindyamahi-
    samākṛti . śvakravyādanibhākāraṃ raṇāpasarakāraṇam .
    dhūmābhaṃ puṣpamicchanti mṛtyave'gnibhayāya ca . kṛṣṇaṃ puṣpaṃ
    tathā neṣṭaṃ dviṣadbhogavivarddhanam” . iti puṣpam

    “bhūkhāgnyambumarujjātā bhavecchāyā viṣāṇinām . śa-
    stā bhūjalavahnyutthā na śastā khānilodbhavā . chāyāyāḥ sa-
    mbhavaḥ pūrvaṃ, parataḥ paritaḥ prabhā . chāyāyāḥ sambhavaḥ pūrvaṃ
    prabhā tatparamaśnute . varṇṇamātraśritā cchāyā prabhā varṇasya
    nāśrayaḥ . lakṣaṇāni tu nāgānāṃ pāpāni ca śubhāni ca .
    chāyāvaśāt phalantyeva chāyā tenātilakṣaṇam . yasya syā-
    llakṣaṇaṃ bhadraṃ chāyā bhadrā bhavenna tu . na cāsau śubhadohastī
    chāyopahatalakṣaṇaḥ . pāpalakṣaṇayukto'pi śubhacchāyāyuto-
    gajaḥ . phalaṃ lakṣaṇajaṃ hitvā chāyāphalamavāpnuyāt . nī-
    rājane'bhiṣeke ca dhvajocchrāye raṇodaye . teṣu teṣu ca
    kāleṣu bhavecchāyā ca śomanā . vakṣasi pratimāne'ṃse
    kumbhe karṇe kaṭeṣu ca . niryāṇe mastakasthāne veṣṭayośca
    kapolayoḥ . piṇḍikājaghanābhoge teṣu teṣu padeṣu
    ca . pradeśeṣu pradhāneṣu chāyāyā vīkṣaṇaṃ bhaved . praśastā
    pārthivī chāyā bahnijā jalajāpi ca . neṣyate vyomajā
    chāyā mātariśvabhavāpi ca . pārthivī snigdhagambhīrā
    sarvavarṇe vibhāvyate . chāyā hyāsāṃ ca raktā ca snigdhā jāmbū-
    nadāgnijā . chāyā nīlāmbudābhāsā snigdhā salilasa-
    mbhavā . avyaktaparuṣā tasyachāyā gaganajā matā . dhūmrā
    rūkṣā ca vāyavyā bhasmābhā niṣprabhā tathā . etāśchāyāḥ
    parīkṣyāḥ syurmātaṅge rājapūjite . nīlāmbujendranīlābhā
    nīlāñjananibhā'pi ca . kvāpyuktā pārthivī cchāyā
    subhikṣakṣemakāriṇī . bālārkapadmakiñjalkaśakragopakasa-
    nnibhā . jvālābhā taptahemābhā vahnijā vijayapradā .
    chāyāmmayī payaḥśaṅkhakundarūpyanibhadyutiḥ . saugyākhyayā
    pratītā ca bhartturarthapradā sadā . jalabudvudasaṅkāśā dhūmra-
    dyutiratisthirā . nindyā ca vyomajā chāyānityodvega-
    karī matā . sarvavarṇairupetā'pi niṣprabhā bhasmasannibhā .
    vicchinnā vikṛtā cchāyā vāyavī sā bhayāvahā . vairiñcī
    vaiṣṇavī śaivī chāyā māghavanī tathā . kaumārī rākṣasī
    sārpī gāndharvī ca tathā''surī . paiśācī ceti yāśchāyā
    śchāyādivyāḥ kvacit śubhāḥ . bhūtotthalakṣaṇe tāsāṃ bhedo-
    neha tu kīrttitaḥ . tejo'tisaktā bhadrasya pāṭalā bha-
    vati prabhā . chāyā raktakalā rukmapadmapūganibhā'pi vā .
    kṛṣṇā ca mandakariṇaśchāyā tu mṛgahastinaḥ . mali-
    nāmbaradhūmreva gīrvāṇāyudhadarśanā” iti chāyā .

    “hastināṃ vividhā dhvānāśchidrebhyaḥ karato'pi ca .
    bhavanti vāyuvaśato gātrāṇāṃ veṣṭanena ca . prayāṇeṣvabhiṣikteṣu
    dhvaje jātikuleṣu ca . nāgeṣu vṛṃhitaṃ grāhyaṃ mattastabdhe na
    jātiṣu . hṛṣito'tyastanidrāntastṛṣito vṛṃhati kvacit .
    yadi dantī śubhe deśe samaye ca vasupradaḥ . darśayedvṛṃhitaṃ
    bhadraṃ tatphalaṃ sphītamādiśet . sarovare tathā''rāme goṣṭhe
    vibudhaveśmani . nikuñje hṛdyadeśe hi vijñeyaḥ śubhado-
    dhvaniḥ . yātrāyāmabhiṣeke ca yajñādisamaye tathā . samaye
    caiva puṇye ca vṛṃhitaṃ syācchivapradam . aśmādikāṣṭha
    balmīkaduṣṭasthāne bhayapradaḥ . sunīce ca pradhūme ca prati-
    śyāyadineṣu ca . atiśīte'tigharme ca prabhāte cāśubhoravaḥ .
    mūtale nyastahasto hi paryyaśrunayanogajaḥ . kūjan nirvyathanaṃ
    kuryyāt yadi vā naśyatīśvaraḥ . kareṇa vṛṃhitonāgo duści-
    ttāśrupariplutaḥ . ādiśenmantriṇonāśamatha vā pṛthanā-
    pateḥ . vyāyataśramahastasya sāsrādhogatacakṣuṣaḥ . jaghane
    vāmato bālaṃ tathā nikṣipato'sakṛt . (bālaṃ bāladhim) .
    niṣīdato laṅghayato hṛṣṭaromṇovimūrcchataḥ . vāme ni-
    kṣipya gaṇḍūṣaṃ vṛṃhitaṃ syādanarthakṛt . kheyaḥ sravati
    nāgānāṃ dhamatāṃ yadi śoṇitam . (khebhyaḥ chidrebhyaḥ) tathā
    manyāntadeśe ca prāṇināṃ kṣayamādiśet . yadyāgneyī-
    mukhobhūtvā prācyāṃ bā'rkodayaṃ prati . dantī tīkṣṇaravaṃ
    kuryyāttadā syāt pāvakādbhayam . kareṇa yadi mātaṅgo vṛṃha-
    māṇaḥ stanaṃ spṛśet . ālāne lambamānastu saṃyuti kṣayamā-
    diśet . (saṃyuti yuddhe) . ālāne lambamānastu śītkurvan
    kurute dhvanim . gātraṃ praṃṅkholayannāgastataḥ prasthānamādi-
    śet . kṣiptvā karaṃ viṣāṇasthaṃ viṣamaṃ kūjate yadi . ni-
    rīkṣamāṇo gaganaṃ hatāṃ vṛṣṭimudāharet . yadābhyunnatavaktreṇa
    stanasthānañca jighrataḥ . tathā kuñcitahastena mukhaṃ gātraṃ ca
    jighrataḥ . kurvato dakṣiṇaṃ hastaṃ śanairnikṣipato'pi yat .
    vṛṃhitaṃ syāttadiṣṭañca tathānyonyakaraspṛśaḥ . gṛhītvā śubha-
    vastūni kusumādīni ced dvipaḥ . kuryyācchabdaṃ śumaṃ tena
    phalaṃ śubhataraṃ bhavet . uccairabhimukhaḥ śānto yadā nadati
    vāraṇaḥ . arūkṣamadhyamānena tadā tatra jayī dhruvaḥ . mukhena
    maṇḍūkaravān karṇṇābhyāṃ dundubhidhvanim . kareṇa mura-
    jārāvān kurvan kalyāṇakārakaḥ . kalaṇādisamārāvā
    vikaṭāna samāḥ smṛtāḥ” . iti dhvaniḥ . gatibale tu prā-
    gukte evātra prāyeṇa darśite nātaste atrodāhṛte .

    “satvaṃ trividhamicchanti śreṣṭhamadhyādhamairguṇaiḥ . sātvikaṃ
    rājasaṃ cāpi tāmasañca viṣāṇinām . eṣāmapi guṇājñeyā
    bahavaste na kīrttitāḥ . satvasyoktāguṇāḥ śauryyaṃ
    buddhirdhairyyaṃ suharṣatā . rajasoye guṇāste ca krodhotsāhā
    vapi kvacit . guṇāśca tamasastantrātamomohapramāditāḥ .
    hrīmantaḥ kāntiyuktāśca prājñāśca cirajīvinaḥ . kriyā-
    kleśasahāḥ śrāntāḥ sātvikāḥ sāmasambhavāḥ . śiṣyāśca
    madhyasādhyāśca kīrttitānirbhayāḥ kvacit . kriyāyogasahāḥ
    kiñcidrājasā madhyamāyuṣaḥ . tāmasā duḥkhitā mūḍhā virūpā
    laghujīvitāḥ . yukto'pyanyaguṇaiḥ sarvairyutaścet sātvikai
    rguṇaiḥ . śreyoguṇaḥ sa samare tathā'dhvani mataṅgajaḥ . eṣāṃ
    vāgīśanirdiṣṭā viṣayāpekṣayā sthitiḥ . bhadre sannihitaṃ
    satvaṃ, rajomande, tamo mṛge . devagandharvayakṣāṇāṃ pannagā-
    surarakṣasām . piśācānāṃ nṛṇāṃ tulyaṃ vedyaṃ nāgasya
    ceṣṭitam” . iti satvam .

    “yat pūrvvasambhavaṃ spaṣṭaṃ satvaṃ rūpaṃ gatiḥ svaraḥ . tasyā-
    nukaraṇāt yuktamanūkamiti kovidāḥ . satvarūpajavārāvaiḥ
    śubhānukāritā śubhā . devarṣigaṇagandharvanāgānūkāḥ śubhā-
    matāḥ . evameva ca duṣṭānukṛtoduṣṭāḥ prakīrttitāḥ . daitya-
    rakṣaḥpiśācānāmanūkaṃ parivarjjitam . vṛṣasiṃhaturaṅgādi
    samānūkāmatā dvipāḥ . neṣṭāḥ saradagṛdhrādisamānākṛtiyo-
    ginaḥ” . anūkam .

    “āsyākṣikumbhakarṇṇeṣu madaniśvāsavāyuṣu . śakṛdvamathu-
    mūtreṣu gandhaṃ samupalakṣayet . iṣṭagandhānniṣeveta vāraṇān
    dharaṇīpatiḥ . duṣṭagandhān sadā bhūpoyatnataḥ pari-
    varjjayet . sarpirmadhusurālājadadhikṣīrānukārakaḥ . śālya-
    nnośīramadirāpadmakāṣṭhādisannibhaḥ . mālatīketakījāto-
    candanādhikasaurabhaḥ . surasālaphalāmogogandhonāgasya
    sammataḥ . asṛṅmūtraśakṛtpūtivasākuṇapakutsitaḥ . pakṣi-
    nīḍapalāṇḍvādisaptatigmavinirmmitaḥ . kharoṣṭraśūkarasamaḥ
    śyaśānadhūmasannibhaḥ . mīnamatkuṇatulyaśca gandhonāgasya
    duḥkhadaḥ” . iti gandhaḥ .

    “pañcadhā viditaṃ syācca vijñeyaṃ sāmajanmanām . atya-
    rthottānagambhīrapratyarthānvarthabhedataḥ . yastūdghātādudvijate dūrā-
    daṃsādi saṃkucet . atyarthaṃ saṅkucet spṛṣṭaḥ sa gajo'tyarthave
    ditā . yo'pi tvaksparśamātreṇa romasparśavaśena vā .
    vidyāddaṇḍāṅkuśādīṃśca sa syāduttānaveditā . tvagbhedāt śo-
    ṇitasrāvāt tīvrapravyathanādapi . aṅkuśādīn vijānāti
    sa hi gambhīraveditā . śanairhatobhṛśaṃ vetti śanairvetti bhṛ-
    śāhataḥ . viparītamatirnāgo jñeyaḥ pratyarthaveditā . pratye-
    ti vāryya māṇo yo nigṛhītaśca gacchati . pratilomā-
    yate saṃjñāṃ so'pi pratyarthaveditā . śanairhataḥ śanairvetti-
    bhṛśaṃ vetti bhṛśāhataḥ . pratyeti pratiṣiddhaśca nodyamānaśca
    gacchati . yathāsaṃjñaṃ vidadhyācca sarvakarmāṇi yo'dbhutam .
    anvarthavedinaṃ prājñojānīyāttaṃ śubhaṃ gajam” iti viditam .

    “mataṅgajeṅgitaṃ vakṣye śṛṇu tadavadhānataḥ . śubhajñā-
    nañca yena syāt yātrādisamaye nṛpa! . anuyātraṃ gato-
    hanyāt kiñcidrūpaṃ yadi dvipaḥ . tajjayaḥ, pratiyātraṃ tu
    rūpāhatyā parājayaḥ . dṛṣṭvā ripūnabhimukhān vāryyamāṇo-
    'pi cedgajaḥ . vrajettadvijayonūnaṃ yadi vā prāptavān vaśe .
    dakṣiṇenāgrapādena kṣitimutpāṭayedyadi . uttolayedvāma-
    pādaṃ tadā jayamudīrayet . kareṇa cāgrahastena yadā pṛthvīṃ
    pramārjayet . siñcatyanena karṇau ca tadā saukhyaṃ samādi-
    śet . pecakaṃ kuṭilaṃ kṛtvā karaṃ jighrati cet dvipaḥ .
    prahṛṣṭahṛdayāṅghriśca tadābhyudayamādiśet . dakṣiṇaṃ tu yadā
    dantaṃ dantī pramuditendriyaḥ . pariṣvajati hastena tadā syāt
    priyasaṅgamaḥ . tathaiva galasandhiñca paṣkareṇa parāmṛśan .
    śrīyogamupayātaṃ tu vāraṇovinivedayet . saṅkocya dakṣiṇaṃ
    pādaṃ vāmapādena vā bhuvam . vilikhedvāraṇaḥ khinna-
    stadbharttuḥ syāt parājayaḥ . yadā tu durmanādantaṃ vāmaṃ
    hastena śodhayet . tadātmanovadennāśaṃ yāturvātha niṣā-
    dinaḥ . kareṇa vāmagātraṃ ca khinnagātraḥ pramārṣṭi cet .
    tadāniṣṭaṃ bhavedbhartturanyathā ca śubhaṃ bhavet . vyathamānaḥ
    patet trastaḥ kakṣabandhe yadā dvipaḥ . nābhinandecca mālyādi
    tadā paribhavo bhavet . akasmādeva kupyanti bhramanti ca
    patanti ca . kariṇo yadi tadvidyāt vigrahaṃ samupasthitam .
    yadā paśyati mātaṅgovidravañca parājayam . pravāsaṃ para-
    rāṣṭraṃ vā tadā bhavati durmanāḥ . adaṃśavraṇapīḍāyāṃ
    kareṇa parivījanāt . gaṇḍūṣadeśaniṣpeṣāt savyājamupa-
    sarpaṇāt . akasmācca skhaladgatyā dharaṇyāṃ praṇipātanāt .
    jalapratāravaimukhyādahitabhakṣyasevanāt . stabdhakarṇatayā gatyā
    pādāgraveśanādapi . drutadadrvādipīlutvādakalyāṇakaraḥ karī .
    āttagrahojalottīrṇoripūṇāṃ grahaṇaṃ vadet” iṅgitam .

    “jāyate dvividhaḥ kopaḥ saṃścāsaṃśca viṣāṇinām .
    śiṣyakrodhohyabhīṣṭaḥ syādaniṣṭo'śiṣyaroṣaṇaḥ . yaḥ
    krudhyati cireṇaiva mṛdukrodho bhavedapi . vāgdaṇḍamātrabandhaiśca
    pratiṣiddho na muhyati . anuśāmyati roṣācca sa śiṣya-
    krodhasaṃjñitaḥ . iṣyate sarvvakāryyeṣu śubhajātirmataṅgajaḥ .
    yaḥ krudhyatyaciriṇaiva bhṛśakrodho bhavedapi . pratiṣiddhaśca
    vāgdaṇḍatīkṣṇaprajanakāṅguśaiḥ . muhyatyeva cireṇāpi roṣā-
    dviratimeti ca . aśiṣyakrodhasaṃjño'sau vijñeyo vāraṇā-
    dhamaḥ” iti kopaḥ . vistarastu pālakāvyādau dṛśyaḥ .

    The Vedic Index of Names and Subjects

    ☞ vol. 1, p. 79.
    1. Ibha is a word of somewhat doubtful sense and inter-

    pretation. It is found only in the Saṃhitās,1 and especially in

    the Rigveda.2 According to Roth3 and Ludwig4 the sense is

    ‘retainer,’ and Zimmer5 thinks that it includes not only

    dependants and servants, but also the royal family and the

    youthful cadets of the chief families. In the opinion of Pischel

    and Geldner6 it denotes ‘elephant.’ This view is supported

    by the authority of the commentators Sāyaṇa7 and Mahīdhara;8

    the Nirukta,9 too, gives ‘elephant’ as one of the senses of the

    word. Megasthenes10 and Nearchos11 tell us that elephants

    were a royal prerogative, and the derivative word Ibhya may

    thus be naturally explained as denoting merely ‘rich’ (lit.,

    ‘possessor of elephants’).12 [Footnote] 1) Taittirīya Saṃhitā, i. 2, 14, 1;

    Vājasaneyi Saṃhitā, xiii. 9. [Footnote] 2) i. 84, 17; iv. 4, 1; ix. 57, 3, and

    perhaps vi. 20, 8. [Footnote] 3) St. Petersburg Dictionary, s.v. [Footnote] 4) Translation of the Rigveda, 3, 246,

    247. [Footnote] 5) Altindisches Leben, 167. [Footnote] 6) Vedische Studien, 1, xv, xvi. [Footnote] 7) On Taittirīya Saṃhitā, loc. cit. [Footnote] 8) On Vājasaneyi Saṃhitā, loc. cit. [Footnote] 9) vi. 12. It gives also the sense

    ‘retainer,’ and in Aśoka's Edicts, No. 5,

    Bühler, Zeitschrift der Deutschen Morgen-

    ländischen Gesellschaft, 37, 279, finds a

    Vaiśya denoted by its Pāli form. [Footnote] 10) Apud Strabo, 704. [Footnote] 11) Ibid., 705. [Footnote] 12) But it may equally well be ex-

    plained as ‘rich’ from the other sense

    of the primary word: ‘possessor of

    (many) retainers.’
    ☞ vol. 1, p. 79.
    2. Ibha in one passage of the Rigveda1 appears certainly to

    be intended as an abbreviation of the proper name Smadibha. [Footnote] 1) vi. 20, 8. Cf. Pischel and Geldner,

    Vedische Studien, 1, xvi; Roth, St. Peters-

    burg Dictionary, s.v.; Oldenberg,

    Ṛgveda-Noten, 1, 380. Zimmer, Altin-

    disches Leben, 167, treats it as ‘retinue,’

    as does Ludwig, Translation of the

    Rigveda, 3, 246, 247.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 130.
    ibha (EI 25), ‘eight’.