See also ibhaḥ.
1 An elephant.
2 Best (in composition.)
E. iṇa to go, bhan Uṇādi aff.
315. — Comp. Gandha-, m. a kind of
elephant, Rājat. 1, 300. Jala-gandha-,
m. a kind of elephant, or a gandhebha
(see the preceding) living in water,
Rājat. 5, 107. Digibha, i. e. diś-, m. an
elephant of a quarter or point of the
compass, one of eight attached to the
north, north-east, etc., supporting the
globe, Bhāg. P. 5, 14, 39.
r. 10th cl. (i) ibhi (imbhayate) To collect or accumulate.
m. (-bhaḥ)
1. An elephant.
2. Best (in composition.)
E. iṇ to go, bhan
Unādi aff.
Gr. , avec l'article sémitique al; lat. ebur; fr. ivoire.
ibhakaṇā f. pothos officinalis, bot. esp. de poivre.
ibhadantā f. m à m. dent d'éléphant, esp. de plante.
ibhanimīlikā f. (ni, mīl) m à m. action de cligner des yeux comme l'éléphant, c-à-d. en signe d'intelligence.
ibhapālaka m. (pāl) cornac.
ibhamācala m. (mac?) lion.
ibhākhya m. (ā, khyā) mesua ferrea, bot.
ibhoṣaṇā f. (uṣaṇā). Cf. ibhakaṇā.
ibhya a. (ibha) opulent, riche.
— S. f. ibhyā éléphant femelle.
Boswellia thurifera, arbre qui produit l'oliban [ce dernier mot paraît formé de al, article sémitique, et de ibha; cf. ibha].
ibhāvali- f. rangée d'éléphants.
— Vgl. ibhya .
— Vgl. ibhyā .
— Vgl. gandhebha, digibha .
-am {461,8}.
-ena {300,1}.
-āya {84,17}.
-e {769,3} (nach der oben erwähnten Vermuthung).
— 1) m. oder n. Gesinde , Dienerschaft , Hausgenossenschaft , Familie. ṚV. 9,57,3 íbhe zu vermuthen.
— 2) m.
— a) Elephant RAGH. 4,47. 59. °kumbha m. Ind. St. 14,373. Am Ende eines adj. Comp. f. ā
— b) Bez. der Zahl acht GAṆIT. 2,5.
— c) *Mesua Roxburghii NIGH. PR.
— 3) *f. ī Elephantenweibchen.
gr. praefixo articulo semitico, et lat. ebur.).
ibhalakṣaṇavibhāgādi vṛha0 saṃ0 “madhvābhadantāḥ suvibha-
ktadehā na copadigdhāśca kṛśāḥ kṣamāśca . gātraiḥ sameścāpa-
samānavaṃśā varāhatulyairjaghanaiśca bhadrāḥ .. vakṣo'tha kakṣāvalayaḥ
ślathāśca lambodaraṃ tvagvṛhatī galaśca . sthūlā ca kukṣiḥ
saha pecakena saiṃhī ca dṛṅmandamataṅgajasya .. mṛgāstu
hrasvādharavālameḍhrāstanvaṅighrakaṇṭhadvijahastakarṇāḥ . sthūlekṣa-
ṇāśceti yathoktacihnaiḥ saṅkīrṇanāgā vyatimiśra
cihnāḥ .. pañconnatiḥ sapta mṛgasya dairghyamaṣṭau ca hastāḥ
pariṇāhamānam . ekadvivṛddhāvatha mandabhadrau saṅkīrṇanāgo
'niyatapramāṇaḥ .. bhadrasya varṇo harito madasya mandasya
hāridrakasannikāśaḥ . kṛṣṇo madaścābhihito mṛgasya
saṅkīrṇanāgasya mado vimiśraḥ .. tāmrauṣṭhatāluva-
danāḥ kalaviṅkanetrāḥ snigdhonnatāgradaśanāḥ pṛthulāya-
tāsyāḥ . cāponnatāyatanigūḍhanimagnavaṃśāstanvekaromacita-
kūrmasamānakumbhāḥ . vistīrṇakarṇahanunābhilalāṭaguhyāḥ
kūrmonnatairdvinavaviṃśatibhirnakhaiśca . rekhātrayopacitavṛttakarāḥ
subālāḥ dhanyāḥ sugandhimadapuṣkaramārutāśca . doghoṅgu-
liraktapuṣkarāḥ sajalāmbhodaninādavṛṃhiṇaḥ . vṛhadāyata-
vṛttakandharā dhanyā bhūmipatermataṅgajāḥ . nirmadābhyadhika-
hīnanakhāṅgān kubjavāmanakameṣaviṣāṇān . dṛśyakośaphala-
puṣkarahīnān śyāvanīla śavalāsitatālūn . svalpavaktra-
ruhamatkuṇaṣaṇḍhān hastinīṃ ca gajalakṣaṇayuktām . ga-
rbhiṇīṃ ca nṛpatiḥ paradeśaṃ prāpayedativirūpaphalāste” .
hemā0 ṣari0 kha0 lakṣaṇasamuccaye viṣṇudha0 . “nāgāḥ praśastā
dharmmajña! pramāṇādadhikāśca ye . dīrghahastā mahocchrāyā-
'vāmanāśca viśeṣataḥ . nigūḍhavaṃśāmadhvakṣā vyūḍhā vyūḍhocca
mastākāḥ” (vyūḍhā vipulāḥ) “viṃśatyaṣṭādaśanakhāḥ . śītakā-
lamadāśca ye . te praśastāmahānāgāḥ ye tathā saptasūcchritāḥ .
dantacchadeṣu dṛśyeta yeṣāṃ svastikalakṣaṇam . bhṛṅgārabālavya-
janā varddhamānāṅkuśāstathā . dhāryyā naite tathā dhāryā vāmanā
ye ca matkuṇāḥ . hastinyoyāśca garbhiṇyoye ca bhūḍhā mata
ṅgajāḥ . apākalāśca kubjāśca saddantāeva bhārgava! .
kudantāśca tathā varjyā vāmakūṭāśca yatnataḥ . aśru-
smṛśaśca kūṭāśca ye ṣaṇḍhā vikaṭāśca ye” . rāma uvākṣa
vāmanādyāśca ye nāgāḥ proktāninditanakṣaṇāḥ . teṣāṃ tu
śrotumicchāmi lakṣaṇaṃ varuṇātmaja! . puṣkara uvāca .
ānāhāyāmasaṃpūrṇṇoyo'dhihrasvo bhavedgajaḥ . vāmanaḥ sa
samākhyātomatkuṇodantavarjitaḥ . (ānāhaḥsthūlatā) (ā-
yāmo derghyam) daśāṃ caturthī saṃprāpya varddhete yasya na dvijau .
sthūṇāghanāyatau syātāṃ sa mūḍho hi gajo'dhamaḥ . apā-
kalo viśālena dantenaikena vāraṇaḥ . saṃkṣiptavakṣoja
ghanaḥ pṛṣṭhamadhyasamunnataḥ . pramāṇahīnanābhiśca sa kubjovā-
raṇādhamaḥ . anunnatābhyāṃ saddantaḥ kudantaḥsyāttato bahiḥ .
(bahirdantasīmani) . vāmadantonnato nāgo vāmakū-
ṭaśca kathyate . dantāvaśruspṛśau yasya so'śruspṛgiti ko-
rtitaḥ . ekadantastathā nāgaḥ kūṭa ityabhidhīyate . pādayoḥ
sannikarṣaḥ syāt yasya nāgasya gacchataḥ . sa ṣaṇḍo'dhvani yudve
ca lakṣaṇa jñairna pūjitaḥ . aratnyabhyadhikaṃ yasya vistareṇa-
stanāntaram . vikaṭaḥ savinirdiṣṭo durgatirninditogajaḥ .
rāma uvāca . śrotumicchāmyaham deva! kuñjaraṃsaptasūcchritam .
yaṃ prāpya kila rājānojayanti varsurdhā nṛpāḥ . puṣkara
uvāca . varcaḥ satvambalaṃ rūpaṅkāntiḥsahananañjavaḥ . saptaitāni
sadā yasya sa gajaḥ saptasūcchritaḥ . ye vāmavaddakṣiṇapārśva-
bhāgenāplātukāmāḥpiṭakotthayāpi . te nāgasukhyā vijayāya
yuddhe bhavanti rājñāṃ na hi saṃśayo'tra” tatraiva parāśara-
saṃhitā . “hastināṃ jātideśavarṇākṛtipramāṇaceṣṭādi-
lakṣaṇamanuvyākhyāsyāmaḥ . tatra jātayaścatasro mavanti .
bhadrā mandā mṛgā miśrāśceti tatparijñānamākṛticeṣṭā-
dibhirupadiśyate . tatra bhadra jātiścārudṛṣṭyāyatamukhovyūḍho-
ccamastakaḥ udagrasatvo'nuvṛttakaraḥ śrotā dorghapuṣka-
rāṅgulibāladhiḥ mahāmanyoromaśagrīvaḥ . sthūlameḍhrodara-
tāmratālujihvauṣṭhaḥ supārśvaḥ snigdhaḥ savarṇṇamṛduromā
kūrmmapādaḥ stadhvasthitiścitāṃsaḥ pṛthvāsanaḥ sūkṣmavindu-
citrobahvanuromopacitaśrotraḥsunakho dhanuḥpṛṣṭhavaṃśo madhu-
varṇatāluryūthābhirakṣitā sahiṣṇuranvarthavedī balavān kāmā-
turovṛkṣāvamardī mṛdunopāyena sādhya āśūpade śagrāhī ca
bhavati” . (udagro uccaḥ anuvṛttakaraḥ anukrameṇa vṛttakaraḥ
puṣkaraḥ karāgraṃ manyā dhamanī anvarthavedī agre vakṣyate) .
mandajātiḥ saṃketābhijñaḥ suhrasvo mahodarakaraśrotāḥ
sthūladantastatapṛṣṭavaṃśaḥ sthūlahastajihvāṃsagrīvaḥ, pṛthuha-
stamastakaḥ suvibhaktoraḥśirāḥsumṛduvṛttaśrotraḥ sthūlāsthi-
karakavāpīvilapādaḥ sūkṣmanābhistanutāmratvakkarṇakaṭaḥ
dīrghoccameḍhrāṅgulirbālabāladhirmuṣkarandhrakakṣavaraṇopadigdhoha-
ryyakṣaḥ subaddhajaghanaḥ savṛttoraktogambhīravedī mandajātiḥ
jātaśaṅkodṛḍhamanmathastīkṣṇasādhyoyūthānugābhī grahaṇagatopi
nāribhayamāviśati . (gambhīravedī vakṣyate upadigdho liptaḥ)
mṛgajātīyaḥ punarhrasvapuṣkaroccahanuhastabāhyamehanasuda-
ntanakhapṛthuvaṃśagnīvāsyodarameḍhratanurviśālanetrastathāvṛttatanu-
śrotraḥ kuṇṭhoṣṭho ghanāyatāgrakāyaḥ saṃkṣiptakarālo
nyastamastakodīrghajihvoviṣāṇopanītaḥ śīghrobahvaśanobhāra-
sāho manasvī durdamaḥ svayūthaparyyantānucārī bhinnapurīṣo'-
tikramaṇavedī kleśāsahaḥ krandanaśceti . miśrāstu teṣāṃ
parasparasaṃyogajāḥ sarvasaṃkulalakṣaṇā iti . bhadrā śreṣṭhābhava-
ntyāsāṃ mandā madhyā kanīyasī . mṛgā miśrā'dhikai rjñeyā
guṇadoṣaiḥ samāsataḥ . atha vanabhedena gajanedāḥ . athaiṣāṃ
prācyakārūṣadaśārṇamārgaṇeyakakāliṅkakāparāntikasaurāṣṭra
pañcanadākhyānyaṣṭau vanāni vāsasthānāni teṣāṃ pṛthak
pṛtyak karmmalakṣaṇamupadekṣyāmaḥ tatra himavadgaṅgā-
prayāgalauhatyāntare prācyavanamatrotpannāḥ kapilāḥ avyagrāḥ
kunakhapārṣṇayovāraṇāścalapṛthupecakavaṃśapiṇḍakāḥ pṛthuhastā-
mandavegārūkṣāścapalākṛtayo bhavanti . (pecakaḥ pucchabhū-
lam) mekalo matsyo gaṅgāvatāraśceti kārūkākhyavana-
matrotpannāḥ śyāmāścaṇḍāḥ sucaraṇāhrasvānātyā-
yatāḥ śīghrodagrāvṛhadbhiruddāmairddantairddantino bhavanti .
mahāgiridaśārṇavindhyāṭavīrāvatīnāṃ madhye daśārṇaṃ
vanamabhikhyātamatra dīrghāṅgulipuṣkarāḥ pādmabhāḥ śyāmā
vā durgrahāḥ suvṛttajaghanāgrāḥ sitasūkṣmavinducitrā-
ścūtaphalatulyamada gandhinoviśālotsaṅgadantāḥ sthūlaha-
stāsyaśirāgrīvā madhvakṣāḥ svāsanāḥsatvavantaśca . pāri-
pātravaidiśabrahmāvarttavanānāmantarmārgaṇeyakaṃ vanamatrodagnāḥ
śīghradīrghakrameṇopadigdhāṅgāḥ balavanto'bhijātāḥ supra-
māṇāḥ madhvakṣāmṛdutvacaḥ kacāvilaprāyā alpapeca-
kāhariśyāvākhaṇḍacchannāḥ suhastāḥ snigdharomāṇaḥ
sthirāḥ suśarīrāḥ kureṇūnāmadhipatayaḥ svalpatāpāśca .
vipulasahyadakṣiṇāraṇyotkalānāṃ madhye kāliṅgakaṃ vana-
matra kalaviṅkākṣāḥ sarvvaśvetāḥ sthirapadāḥ śīghrāḥ
mṛdvaruṇarīmāṇastanutvagudarādīrghakeśabāladhayo dīrgha-
kramāḥ balavanto'lpapecakāḥ padmaprabhā yāturudagnā dhanuḥ-
pṛṣṭhavaṃśāraktatālujihvauṣṭhāḥ suprayogagrahasukhāḥvarāhaja-
dhanāḥ nīcavṛttanakhāḥsthiracaraṇāḥ āśusuvedinomadhuda-
śanāḥ pītahrasvaśirodharāḥ mahoragavṛhatkarāḥ mṛdu-
dīrghahastāhastino bhavanti . narmmadodadhisevadeśānto-
pahāraṇāmantarato'parāntikaṃ vanamatra mānino dhīrāḥ
śyāmāḥsaptapratiṣṭhitāḥ dṛśyajaghanaśirodharā pīnāyataviṣā-
ṇāḥ svāsyakā mṛdutvaca udagrādīrgharaktatālvoṣṭhajihvā-
mahotsaṅgāḥ padmamadagandhino dhanuḥpṛṣṭhavaṃśāvivṛttāsyā-
nānyavanavicāriṇaḥ . dvārakārbudāvarttanarmadāntarataḥ sau-
rāṣṭrakaṃ vanamatrālpāyuṣaścaṇḍāḥ piṅgāyatākṣāḥ madhyā-
yatāṅghrayo'lpapecakā mṛduvibhaktamātrāpratilomalomaśacara
raṇāstanutvakkarṇanakhāḥ sūkṣmadantāḥ śikṣātyaja iti .
himavatsindhukurujāṅgalakānāmabhyantare vanaṃ pañcanadākhyaṃ
tatra sphuṭitarūkṣaśvetāṃśudantāstanuvindūpacitakarāḥ
sugandhayogṛdavomahāpecakadeśāṅgapramāṇāḥsūkṣmavṛhattvacodu-
rvineyādhyānaśīlāḥ kavalatṛṣo bhavantyapi . vaneṣveteṣu
jāyante pradhānāmadhyamottamāḥ . praśastā ninditāścāpi teṣāṃ
vakṣyāmi lakṣaṇam . namrajatukāṣṭhasaṅkāśaṃ hrasvamalpāṅgu-
ghapuṣraṃ durgandhaṃ karkaśatvagromāṇamātatastavyasthūlaviralapa-
rvāṇaṃ hastino hastamadhyanyavighātadhanyaṃ pītaṃ mṛduromā-
ṇamanupūrvapatitaṃ cārudīrghāṅguliponaṃ pṛthupuṣkaraṃmṛduvali-
nam . sugandhivṛttaṃ pañcahastāyataṃ dviraktaṃ vṛhatcchrotogro-
vukāśa ca . kakṣasphuṭitāhrasvamalinaviṣamacakrakhaṇḍa-
sūkṣmadantāvapūjitau pūjitau ca snigdhaślakṣṇapradakṣiṇonna-
tāmalinasamamāhitau madhusavarṇṇau mukulitāgrāvāvādhamanyā-
yātāvaṣṭādaśāṅgulapariṇāhau . atha virūpaviṣame varāha-
nakuladhvāṅkṣavānarābhe rūkṣmavicchinnekṣaṇe sannimīlite
locane na pūjite pūjite ca kalaviṅkābhasūryyamaṇi
vahnitulye svanupahite ca . praśastaṃ samāhitamāyatapṛthu
bāhityamavasthitaraktatālujihvauṣṭhacārusūkṣmaślakṣṇavindūpa-
citaṃ sarvvasaṃpūrṇṇam . mṛdumṛduniryāṇapīḍitapuṣkaraṃ
viṣamamāsanāt ṣaḍaṅgulāvāgbandhanābhāvena natakumbhala-
mbambenātirikta pramāṇaṃ ghaṇṭāghanapiṅga rūkṣāsthūladvandva
romopacitamapūjitaṃ śirovāraṇānāṃ pūjitaṃ maho-
dayasthānamupavitasaptakamanimnakharaniryāṇaṃ pṛthupuṣkaraṃ sni-
gdhamṛdusūkṣṇayugnaromasuvibhaktoṣṇīṣavitānāvagrāhaṃ vā
hrasvītkruṣṭopakraṣṭau vṛttau stabdhau tanuviṣamasirātatau
pīḍitāntāvatiruddhapramāṇau saṃvṛtacchidrau sāndramṛdusu-
pramāṇasirālāvapāṭhitapuṭasaṃvipulamūlikau, pṛṣṭhacchidrau
dundubhisvanau vā . kleśāvahācchidrātidīrghānupacita-
pīḍikā sumuhatī pṛṣṭhālambanātyudgatāyatāsthānāvapīḍitā
grīvā vāraṇasyāpraśastā śastā tu prahvopari piṇḍikā
dṛḍhārakṣī tri baliḥ sāsnāratniparīṇāhā dvādaśāṅgulāyatā
sarvasampūrṇṇā vā . viṣamamavāgraṃ saṃkṣiptalamvaṃ saṃpuṭamā-
nasaṃ vigarhitaṃ sthiraṃ ca vinatamatyudgataṃ vaktaṃ pṛṣṭhavaṃśaya-
śobhanam . śobhanamupacitasūkṣmaṃ dhanuḥpramāṇamevaṃ saṃsthānaṃ
vidyāt . atha pūrvvagātrañchidronnatāṃsaṃ vikalitahastayo-
rvṛttaṃ sirālambhanaṃ stabdhavyādhidvandvohanirlagnaṃ viṣamaka-
cābilam pramāṇahīnamaniṣṭam iṣṭamanupūrṇopacitaṃ
sthiravimaktājilasatkīṭamanupavimbamukhamacchidrarandhropacitama-
thoraktaṃ vā . atha jaghanaṃ ghanamucchritāsthi nirmāṃsapecakaṃ
kalāhīnātiriktapramāṇaṃ bāladhyanuyāyi samanarthakaram .
arthakaramatpapecakaṃ palopacitamadṛśyaśuṣkaspaṣṭacaturasramāya-
tāgnaṃ cārubāladhiparipūrṇṇāṇḍakoṣāyatatayā nāsirā-
lapallavākāramehanamajayanañjayanaṃ ca śyāvālparūkṣasphuṭita-
nakhaśliṣṭasandhi, paruṣāsāratalasahā na pūjitāḥ pādāḥ
anye bhavantyapi ca . viṃśatyaṣṭādaśanakhāḥ sthirāḥ kūrmasa-
māhitāḥ . gajānāṃ pūjitāḥ pādā ye ca syurvikacāvilāḥ .
pādāḥ kacāvilā rukṣavibarṇṇāḥ paruṣāḥ kṛśāḥ . vāra-
ṇānānna śastāḥ syurye vā snigdhatanūruhāḥ . sūkṣmabindu
citāṃ snigdhāṃ tvacaṃ śaṃsanti dantinām . āsyaspṛśau
viśālasya viṣāṇau pārśvaunnatau . upāhato viśālena
dantaikena vāraṇaḥ . anunnatābhyāṃ saṃpannaḥkudantaḥ syānna-
tāvadhiḥ . ūrddhvaṃ vaktrāntarālasya pratimānasamau dvijau .
hraṣvasthūlātidīrgheṇa dantenaikena vā guṇāḥ . varjyāste śubha
kāmena sarvva evātigarhitāḥ . avdadvaye nadījānāṃ pañcame-
'vde vanaukasām . dantamūlaparīṇāhān dviguṇānkalpayetpare .
śaraśaktidhanuścakraśūlapaṭṭisalakṣaṇāḥ . dantāgrarājayo
yasya sa nṛpaṃ voḍhumarhati . romṇāṃ tu saṃśrayo yaśca
piṭaka sa udāhṛtaḥ . saṃ jyeṣṭhaḥ saptabhāgonomadhyabho'sau
mataṅgajaḥ . antyaḥ ṣaḍḍāgahīnaḥ syādato'nyohi na pūjitaḥ .
sukhāya pecake daighyaṃ pṛṣṭhapārśvodarāntaram . ānāhaucchraya
pādādvijñeyo yāvadāsanam” . vanaviśeṣeṇa gajalakṣaṇaṃ ta-
traiva vārhasyatyasaṃhitā . “vanānāṃ madhye prācyaṃ kāli
ṅgakamāparāntikaṃ ca trīṇi vanānyatiśobhanāni . trayā-
ṇamapi prācyaṃ vanaṃ madhyavanamapareṣāmiva śobhanam .
tatrairāvatakulaprasūtisambhavāḥ prāyeṇa mṛgamiśrabhadraṇa
kṣaṇāḥ mahākāyāḥ kariṇo bhavanti . vinayasatva-
śaktisampannāḥpūgaphalaprabhāstāmratviṣaḥ praviralamadā gajā
yuddhecāpasarpaṇopasarvaṇanīravā bhavanti nātikrodhanāḥ
samudvejitāḥ satvaṃ darśayanti . te ca vṛkṣaiḥ kavalaiḥ kāyo-
pavaghātātiśayena madābhimukhāḥ karttṛvyāḥ . kāliṅgake
vā''parāntike ca tretāyugotpannāḥ mandā mahāgajā-
nvayajā mandābhidhānāḥ prāyaśo mṛgāvayavāḥ saṅkīrṇṇā-
gajāḥ samutpadyante . nātyudagrā jaladaghrabhā nātisthirā
mandā yuddhapriyāśca gajā bhavanti . tathā kārūṣadāśārṇamā-
rgaṇeyakābhidhāneṣu madhyamā gajāḥ samutpadyante mṛga-
mandajātayaḥ te ca cārbavayavāḥ madhyamabalāmadhyama
pramāṇāḥ sthūlaromābilaśarīrāstanuradā mandagatayaḥ .
tathā saurāṣṭre pāñcanadābhidhāne dvāparayugotpannā mṛgamata-
ṅgajānvayā mṛgaprāyā gajābhavanti bhīravaḥ kutsitāṅgāḥ
nāticaṇḍādurmadāḥ durvṛttāśca evaṃvidhāgajāḥ samu-
tpadyante vanācca vanāntare gateṣudurvṛtteṣu gajeṣu dhenukāsampa-
rkeṇa guptavane'pi kāliṅgake'pi . trāsaśīlaśca bhīruśva hrasva
vāmanamastakaḥ . hīnāgrabhogo duḥśīlastvasaṃhataśarīra-
bhṛt . samucchritastvanāyāmī parīṇāhavivarjitaḥ .
mṛgasvarūpodīnaśca mṛgajātirgajādhamaḥ . ataḥ paraṃ
pravakṣyāmi saṃrkīṇṇasya ca lakṣaṇam . paśutvādvāraṇānāñca
gacchatāṃ ca viyoniṣu . dhenukāsu bhavantyete gajā saṃ-
kīrṇṇalakṣaṇāḥ . madromandomṛgovātha śuddhajātiḥ prajāyate .
tasmānmiśrāṇi rūpāṇi gadatome nibodhata . ānantyānmi-
śrajātānāṃ niścayonopapadyate . tathāpi kiñcidu-
dveśāmniśralakṣaṇamucyate . bhadramando bhadramṛgo bhadramanda
mṛgastathā . iha bhedatrayaṃ mandamṛgayorapi jāyate .
bhadrādīnāṃ ca sarveṣāṃ rūpaṃ saṃkīrṇṇasaṃjñitam . ūrddhvāghaḥ
kāryyabhedena tajjanirmidyate dvidhā . tridhā ca bhidyatemūya
ekaikantu yathākramam . evamaṣṭādaśavidhaṃ kīrttitaṃ miśralakṣa-
ṇam . śubhāśubhaṃ vimāgena sāmpratam nigadāmyaham . bhadra
mandobhavediṣṭomṛgamandastathādhamaḥ . bhadramanda mṛgaścaiva madhyamaḥ
parikīrttitaḥ . bhadrajāti rmahākāyogajomadhye tu dantinām .
mando'vayavaleśena sa mukto bhavati dvipaḥ . mṛgasyāpi hi rūpeṇa
kiñciccānugatena vai . aśubhatvaṃ na bhadrasya jāyate śobhano-
hi saḥ . locanānāṃ pradhānatvaṃ yasmācchāstreṣu kīrtti-
tam . tasmānmṛgākṣisaṃsaktobhadro'pi hi na śasyate . bhādreṇo
parikāyena māndenādhogatena vā . unnatohi gajā-
nāntu bhadramandobhavedgajaḥ . anenaiva hi rūpeṇa viparyyāsena
yo gajaḥ . so'pi śobhana eva syānmandabhadraiti smṛtaḥ . evaṃ
vidhāt mṛge cāpi lakṣaṇānmiśralakṣaṇam . mahāvayavabāhu-
lyāt mṛgarūpasyaleśataḥ . bhadrāvayavanirmuktomadhyamo'sau gajo
bhavet” kāyena yo bhavedbhadro sandovāpi mataṅgajaḥ . mṛgagā-
tro'paraścaiva sa bhavedvegavān gajaḥ . mṛgarūpādhikatvaṃ ca dṛśyate
yasya dantinaḥ . adhamastu sa vijñeyaḥ satvaśaktivivarjitaḥ .
karadantākṣikumbhaiśca yo mṛgojāyate gajaḥ . śeṣāvayavabhadro-
'pi hīna eva bhavedasau . evamuddeśamātreṇa miśrabhedā
mayoditāḥ . noditā ye'pi te'trāpi miśrā jñeyā manī-
ṣibhiḥ . miśralakṣaṇasaṃyoga uktaṣṭaṃ yasya dṛśyate . rūpanta-
nnāmadheyo'sau jāyate hi mataṅgajaḥ . ataḥ parampravakṣmāmi-
lakṣaṇaṃ giricāriṇām . tathā nadī carāṇāṃ ca tathaivobhamaya-
cāriṇām . mahābalā mahākāyāścitāṃsā giricāriṇaḥ .
supāśvāścārudigdhāṅgādṛḍhapādāgataklamāḥ . udagrānirbhayā-
ścaiva sallakīkavalapriyāḥ . taṭāghātavidhau bhugnadantadārita
bhūtalāḥ . śārdūlādimahāsatvasaṃsphoṭātaṅkavarjitāḥ .
madasrāvakṣatotsāhādurdamāvāribhīravaḥ . pāṃśukrīḍāratā
nityaṃ drumonmūlanatatparāḥ . viṣāṇaveṣṭanāśīlāḥ kheṣṭa-
santāpanīrakāḥ . karāgrasphoṭaniratā sītkārakaraṇa-
priyāḥ . anudagrāghanaśyāmāḥ sīkarodgiraṇapriyāḥ .
toyakarmmaṇi niḥśaṅkāmataṅgāśca nadīcarāḥ . ubhayeṣucara-
ntye te nadīparvvatasānuṣu . ye gajāhṛṣṭa manasaste bhavantyatiśo-
bhanāḥ . sarveṣāmeva nāgānāṃ chāyālakṣaṇamuttamam . yadyathā
jāyate yasya tattayaivābhidhīyate . satvāṃśakatvādbhadrasya pā-
ṭalā bhavati pramā . navapallavasacchāyā snigdhā tanutanūruhā .
tayātamo'ṃśakacācca kṛṣṇā mandasya jāyate . taruṇāmbuda
saṃkāśā sthūlakṛṣṇakavābilā . rajo'ṃśakatvācca tathā
mṛgasyāpi hi dhūsarā . malināmbudasaṃkāśā rūkṣā
tanutanūruhāḥ . evaṃchāyāviśeṣāḥ syurbhadrādīnānmayoditāḥ .
chāyā saṃmiśrabhāvācca miśrā bhavati dantinām . vanajāti-
guṇairbhadraḥ gajaśraiṣṭho narottama! . tamo'śakatvaṃ mandasya yadya-
duktaṃ nibodha me . durmanastvaṃ tathā''lasyaṃ nidrālutvaṃ ca
mūḍhatā . gambhīraveditā ceti mandasya tama utthiteḥ . evaṃ
rajīguṇo rājan mṛgastena rajo'ṃśakaḥ . dhairthyaṃ sthairyyaṃ
paṭutvaṃ ca vinītatvaṃ sukarmatā . anvarthaveditā caiva
bhayasthāneṣu mūḍhatā . subhagatvaṃ ca dhīmattvaṃ satvasyaite guṇāḥ
smṛtāḥ . ataḥ satvāṃśakorājan bhadrajātirudāhṛtaḥ .
citratvaṃ bāhuśirasorantarmaṇigataṃ tathā . dantayormadhu
varṇatvaṃ netrayormadhupiṅgatā . āsanasya pṛthutvañca pūrṇatā
kukṣipārśvapoḥ . pṛthutvaṃ pṛṣṭhabhāgasya ghanatvaṃ samasandhitā .
snigdhacchāyā tvathāyāmaḥpariṇāhocchrayau tathā . saśrī-
katvaṃ gurutvaṃ ca kāyasyaite guṇāḥ smṛtāḥ . sarvalakṣaṇasaṃ-
pūrṇo dṛśyate na mataṅgajaḥ . pradhānāvayave loke yatnaḥ
kāryo manīṣibhiḥ . hīnaṃ kṛṣṇaṃ ca kalmāṣaṃ puṣkaraṃ na praśa-
syate . saṃpūrṇaṃ māṃsalaṃ raktaṃ sukumāraṃ śubhaṃ smṛtam . tryaṅgula-
ntubhaveddhīnaṃ hīnampativināśanam . kṛṣṇaṃ bharturvighātāya-
kalmāṣaṃ bhartṛrīgadam . saṃpūrṇaṃ siddhidaṃ bhartuḥ puṣkara catura-
ṅgulam .. saubhāgyadaṃ māṃsalantu sukumāraṃ tathārthadam . raktapadma-
dalacchāyaṃ tathā miṣṭānnapānadam . ataḥ paraṃ śubhejñeye śrīta-
sī pāṭalodare . pañcāṅgulapramāṇena vartulatvena cārthade . avā-
ṅmukhaṃca tāmraṃ ca karṇatālaṃ sukhapradam . hrasvā sthūlā ca vi-
pulā citriṇī śyāmalonitā . kuñcitā ca tathā dṛṣṭiḥ sa-
ptadhādantināṃ matā . tāsāṃ tu tryaṅgulāyāmā sā hrasvetya-
bhisaṃjñitā . hrasvā karoti nṛpatervināśaṃ śīghrameva hi .
sthūla durbhikṣakaraṇī śyāmalā nṛpaduḥkhadā . karoti citriṇī-
nityaṃ tasyaiva tu vasukṣayam . bhugnā dṛṣṭirvināśāya rājño-
dhanavināśinī . kuñcitāhīnayoścaiva yudvakāle ripo-
rjayam . ataḥ paraṃ pravakṣyāmi krameṇa karalakṣaṇam .
na karaṃ dīrghamicchanti bāladheḥ śāstrapaṇḍitāḥ . na bāla-
dhisamaṃ hastaṃ nātidīrghaṃ kramāyatam . na tanuṃ nātikāyaṃ
ca na rūkṣaṃ na kṛtavraṇam . nākrameṇa kṛtotsedhaṃ na hīnaṃ
daśanāntaram . na hrasvāṅgulisaṃyuktaṃ nātisaṃkaṭapuṣkaram .
etallakṣaṇasaṃyuktaṃ karaṃ śaṃsanti kovidāḥ . bāladheḥ susamo-
hīnaḥ samovā dantiduḥkhadaḥ . atidārghobhavedbharturāyuṣaḥ kṣa-
yakārakaḥ . tanurvyādhikaro yāturatikāyo'rthanāśanaḥ .
rūkṣovyādhivraṇaṅkuryyādyāturvraṇakṛtāṃ vyathām . pratilomena
ca sthūlogajasya susvanāśanaḥ . asamañjasahīnaśva asamañjasa
vartulaḥ . duḥkhaśokabhayāyāsakarttā bhavati nityaśaḥ . daśa-
nāntarahīnaśca jāyate dantirīgakṛt . kathitaṃ pūrvameveṣu puṣ-
karāṅgulilakṣaṇam . ato mayā na kathitaṃ sāmprataṅkaralakṣaṇe .
nirvalīkodīrgharomā kramavṛttatvasaṃyutaḥ . aṇubinduvicitraśca
dairvyeṇa ca śatāṅgulaḥ . bāladheḥ puṣkaraṃ yāvadāyāmojātyape
kṣayā . aratnitrayā''nāhaśca hīnahīnatarakramāt . yukta-
stvanena mānena karaḥ pūjyatamo bhavet .. nirbalīke ca sau-
bhāgyandīrgharomārthadaḥ smṛtaḥ . kramavṛttojayaṃ kuryyādaṇu-
binduyutodhanam . supramāṇaṃ bhavedrājñaḥ karasya parivarddhanaḥ .
ānāhabāṃśca satataṃ rājyasphītikarobhavet . karasya kī-
rttitaṃ hyetallakṣaṇaṃ śubhasaṃjñitam . ataḥparaṃ pravakṣyāmi
lakṣaṇaṃ dantabeṣṭayoḥ . kacahīnāvatisthūlau viṣamau śithilau
tathā . dantaveṣṭau sadā bhartuḥ pramāṇābhyāsasaukhyadau .
dantamūle susambadvau sakacau kiñcidunnatau . dṛṣṭau sadā tathā
bhartturvṛdvidau parikīrttitī . ataḥparaṃ pravakṣyāmi lakṣṇantu
viṣāṇayoḥ . vyastatā saṅkaṭatvaṃ ca prāṃśutā bhasmaśubhratā .
vakratvaṃ hrasvatā caiva dhūsaratvaṃ ca rūkṣatā . mṛdutā'dho-
gatitvañca hīnatā mūlamadhyayoḥ . prāntayoḥ sthūlatā caiva
dīrghatā cātimātratā . sarpacchatrakakāntitvaṃ doṣāhyete catu-
rddaśa . dantayostu samākhyātāḥ phalaṃ teṣānnibodha me .
vyastau ca saṅkaṭau dantau madahānikarau tu tau . dantinastanu-
tāyuktau vyādhidau parikīrttitau . bhasmaśubhrau tathā bhartu-
rmahā kleśakarau matau . vakrau cārthavināśāya hrasvau ca
parikīrttitau . dhūsarau rūkṣatāyuktau gajasyāyurvināśanau .
mṛdutvayuktau nāgasya śalyavraṇakarau matau . sthūlāgrādho
gatitve ca bharturyātuśca duḥkhade . aśubhaṃ lakṣaṇaṃ hyetaddantayoḥ
kathitaṃ mayā . śubhaṃ ca sāmpratambakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ .
snigdhau samau suniṣkrāntau saṃpūrṇṇauvraṇavarjitau . mukulāgrau
dṛḍhau vāpi tāmnacūḍau halopamau . dakṣiṇābhyunnatau kiñcit
mṛṇālakumudaprabhau . mudhakundadalacchāyau hemacampraka-
piñjarau . madhupiṅgau ghṛtacchāyau pīpūṣasadṛśaprabhau . ketakī-
kusumābhau ca mṛgāṅkakiraṇaprabhau . adhyarddhvāratnimānau ca
tadarddhānāhasaṃyutau . amīmirlakṣaṇairyuktau dantau nāgasya
sammatau . snigdhau dhanapradau bharturāyuṣaśca karau matau .
arighnau tu suniṣkrāntau saṃpūrṇṇau rājyadau matau .
nirvraṇau rājyalābhāya mukuṭāgrau jayapradau . dṛḍhau rogavi-
nāśāya tāmravūḍau halopamau . arisaṃghavināśāya kīrtti-
tauśāstrapaṇḍitaiḥ . dakṣiṇābhyunnatau bharttuḥ kīrttitau bhāgya-
kārakau . mṛṇālakumudacchāyau subhikṣārogyakārakau . hema-
campakasaṅkāśau vajrāmaraṇadau smṛtau . kuruto madhupiṅgau ca
niḥsapatnaṃ mahītale . paśulābhakarau jñeyau ghṛtapīpūṣasannibhau .
ketakīkusumābhau ca bharturvaṃśavivarddhanau . adhyardvāratnikau-
dantau sutabhṛtyajayapradau . ānāhamānasaṃyuktau sadāsphīti-
karau matau . idaṃ śubhakaraṃ rājan! dantayorlakṣaṇaṃ matam .
ataḥparaṃ pravakṣyāmi netrayorapi lakṣaṇam . mārjāranakulakrau-
ñcaśākhāmṛganimekṣaṇān . sarvadoṣakarān rājan! gajān
dūreṇa varjayet . snigdhe madhunibhedīpte kalaviṅkākṣisannibhe .
raktapadmadalacchāye padmarāgamaṇiprabhe . nirdhūmāgniśikhā-
kāre indranīlasamaprabhe . saumyadṛṣṭisamāyukte tryaṅgule lo-
cane śubhe . snigdhe vṛddhikare bhartturmadhupiṅge jayaprade . dīpte
dīptikare caiva pratāpāyatane tathā . kalaviṅgākṣirūpe ca
dhanadhānyavivarddhane . cāmīkarakare nityaṃ raktapadmadalaprabhe .
padmarāganibhecaiva ratnālaṅkārakārake . nirdhūmāgniśikhākāre
pratipakṣabhayaṅkare . mānayukte ca saumye ca locane balavarddhane .
akṣikūṭakaṭoddeśanimnau rājyavināśanau . saṃpūrṇau ca
balotsāhamadavṛdvikarau matau . dantāśrayaṃ bhavennityaṃ
tālukaṃ ṣoḍaśāṅgulam . ṣaḍaṅgulaṃ pṛthutvena vaṃśa
gadhyagataṃ bhavet . tathā śubhāśubhaṃ caiva lakṣaṇajñaiḥ prakī-
rttitam . kṛsaramparidagdhañca kṛṣṇaṃkalmāṣamevavā . caturvidha-
maniṣṭaṃ syādyathāvadabhidhīyate . kṛṣṇaṃ masīsamaṃ jñeyaṃka-
lmāṣaṃ kṛṣṇalohitam . māṃsalaṃ dhūmravarṇṇaṃ ca paridagdhaṃ prakī
rttitam . kṛsarañca tilacchāyaṃ kathitaṃ śāstravedibhiḥ .
garbhasthasya yadā pittaṃ vīyate tālukaṃ bhṛśam . kṛṣṇatālustadā
nāgojāyate pāpalakṣaṇaḥ . vyāghibhiḥ pīddhyate nityaṃ vāta-
pittakaphodbhavaiḥ . tṛtīyāṃ vā catuthīṃ vā daśāṃ prāpya vina-
śyati . saṃgrāme vā palāyeta bahuśastrakṛtavraṇṇaḥ . śastra
saṅghātapūrṇāṅgaḥ kṛtāntabhavanaṃ vrajet . vātapittakaphā yasya
kurvanti tāluke gadam . garbhasthasyaiva kalmāṣatālukaṃ tasya jā-
yate kṛṣṇatāluni ye doṣā rakte caiva guṇāḥ smṛtāḥ . kal-
māṣa tālunastetu bhavanti ca dvayorapi . raktacchāyaṃ yadā vaṃśe
pārśvayostvasitaṃ bhavet . tadā madhyaphalaṃ jñeyaṃ guṇadoṣa
samāśrayāt . yadā vaṃśe ca kṛṣṇaṃ syātpārśvayostāmratā
bhavet . bhartturudvegajanakaṃ kalmāṣaṃ tālukaṃ tadā . kiñci-
ddhīnaṃ tu yattālu paridagdhaṃ tadā bhavet . nāgasyādhoraṇa-
syāpi balakṣayakaraṃ hi tat . kṛsaraṃ ca bhavet tālu pitta-
kopasamudbhavam . mahāmātravināśāya vāraṇasyopajā-
yate . (mahāmātrohastipakaḥ) kṛṣṇatālorapi yadā dakṣi-
ṇāvarttanaṃ bhavet . dṛśyate nityamevaṃ hi tadāsau doṣavarjitaḥ .
yathā gṛhṇāti no doṣān sulokaḥ musamāhitaḥ . guṇān
karoti hṛdaye na tathā kathitānapi . doṣaghnaṃ lakṣaṇaṃ śastaṃ
yadācāryairudāhṛtam . tattathaivāvagantavyaṃ nānyathātrāpi
bhāṣitam . evaṃ jihvāpi mantavyā tālunaḥ samalakṣaṇā .
aratnimātrā dairghyeṇa vistāre'ṣṭāṅgulā matā . aśubhaṃ lakṣaṇaṃ
hyetattālukasya mayoditam . śubhaṃ ca sāmprataṃ vakṣye lakṣaṇaṃ
śṛṇucānagha! . raktaṃ śvetaṃkaṣāyaṃ ca tālukaṃsyāt śubhapradam .
raktaṃ vṛddhikaraṃ bhartustathā cāyurvivarddhanam . dantino'-
śokapuṣpābhaṃ ripukṣayakarammatam . śvetaṃ puṣṭikaraṃ cāpi vā
raṇasyopajāyate . campakābhaṃ tathā bhartturāraugyasya viva-
rddhanam . kaṣāyaṃ sarvadā khyāta prayātuḥ saukhyavarddhanam . evaṃ
jihvāpi raktābhā sarvasaukhyapradā matā . ataḥpara prava-
kṣyāmi sṛkkaṇyāśritya lakṣaṇam . dantino mānahīne ca
sṛkkaṇī mānavarjite . (sṛkkaṇī oṣṭhasandhī) mukharīgakare
nityaṃ paṇḍitaiḥ parikīrttite . sarvasaukhyaprade tasya
saṃpūrṇe dvādaśāṅgule . ataḥparaṃ va pravakṣyāmi lakṣaṇaṃcivu-
koṣṭhayoḥ . aromaśambalīyuktamātāmraṃ ca tathā laghu . gaja-
syauṣṭhaṃ na śaṃsanti munayo dantarogadam . dīrgharomā susaṃpūrṇṇa
oṣṭhaḥ padmadalaprabhaḥ . ṣoḍaśāṅgulānāhaśca hastārddhaṃ vāyataḥ
śubhaḥ . bharturāyuḥkarodīrgho dīrgharomā ca kīrttitaḥ .
pūrṇṇaḥ pūrayate kośaṃ raktaḥ saubhāgyadobhavet . aromaśaṃ
tathāhīnaṃ cibukaṃ na praśasyate . taddhi vāraṇanāthasya mukharo-
gakarammatam . caturaṅgulamānantu sthūlaṃ romāvilaṃ yat
tatpraśastaṃ gajendrāṇāṃ sukhālaṅkhārakārakam . nimne ca
viṣame caiva hīne caivāśubhe mate . madahānikare “nitya
sagade karṇarogade . śaśvanninādayukte ca same caiva sukhaprade .
mānaṃ ca karṇapālyāstu mūlādārabhya gṛhyate . bāhitthāvaghi
kumbhaṃ ca hīnaṃ nimnaṃ ca garhitam . mukharogakaraṃ nitya
satyahānikaraṃ ca tat . pūrṇṇaṃ caivonnataṃ sārddhahastamātrāyataṃ
bhavet . taddhi vāraṇanāthasya mukharogakaraṃ matam . caturaṅguga-
māna tu sthūlam romābilañca yat . tat praśastaṃ gajendrāṇāṃ
sukhālaṅkārakārakam . aratnipariṇāhañca kariṇāṃ satvaśa-
ktidam . vāmanaṃ hastahīnañca pariṇāhavivarjitam .
avyaktañca na śaṃsanti vātakumbhaṃ vipatkaram . dvādaśāṅgula-
vistārandairghyeṇāṣṭādaśāṅgulam . vyaktaṃśuktipuṭākāraṃ tadbha-
rturlābhakārakam . garttākāre ca niryāṇe kaṭhine cātiku-
tsite . śirasorogajanane gajasyārohakasya ca . saṃpūrṇe suku-
māre ca supraśaste prakīrttite . rājyavṛddhikare nityaṃ bharturvi-
jayakārake . idameva hi vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ kaṭapārśvayoḥ .
ataḥparaṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ kumbhayorapi . viṣamatvamaro-
matvaṃ dehacchāyāvivarṇatā . samatā kaṇṭhapṛṣṭhābhyāṃ samā-
dhikyamapūrṇṇatā . vyaktatā vāmanatvaṃ ca pariṇāhavihī-
natā . tanubhāvaḥ śikharayoḥ kumbhadoṣā daśa smṛtāḥ . bhartu-
ścāpatkarau jñeyau viṣamau romavarjitau . dehacchāyāvi-
varṇau tu śatrulokavivarddhanau . kaṇṭhapṛṣṭhasamau caiva prayātuḥ
pravināśanau . mānādhikau ca hīnau ca bharturucchedakārakau .
vyāptau ca vāmanau caivabharttuḥ kīrttivināśanau . pariṇāha
vihīnau ca kośakṣayakarau matau . śikharasya tanutvena yuktau
kumbhau tu rogadau . aśubhaṃ lakṣaṇaṃ hyetatsāmpratañca śubhaṃ
śṛṇu . samau dīrghakacākrāntau vistīrṇaśikharau tathā . karṇa
mūlātsamārabhya hastārdvajamitocchrayau . susaṃhatau ca pīnau
ca kāminīkucasannibhau . samākāntalalāṭau ca dehacchāyā
samaprabhau . ārohakaśarīrārddhadarśanāvaraṇakṣamau . saśrīkau
ca suvṛttau ca śubhau kumbhau prakīrttitau . samau ca dīrgha-
romāṇau bhartuḥ śrīsaukhyakārakau . samānau ripunāśāya
tathaiva ca samunnatau . susaṃhatau ca pīnau ca varastrīlābhakā-
rakau . śatrunāśakarau jñeyau kāminīkucasannibhau . samā-
krāntalalāṭau ca susvadau roganāśanau . ārohistha-
gitārddhau ca saśrīkau ca jayapradau . vṛttau ca hastināṃ kumbhau
puṣpālaṅkārakārakau . ataḥparaṃ pravakṣyāmi karṇayorapi
lakṣaṇam . nirlomaśau snasākīrṇṇau tanucchidrau tanutvacau .
(snasā sirā) saṅkaṭau viṣamau rūkṣau tru ṭitāgrau ca niṣṭhurau .
stabdhau ca vartulau caiva karṇṇau nāgasya ninditau . phalañca sā-
mprataṃ vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ . nirlomaśau snasākīrṇṇau gajasya
karṇarogadau . niṣṭhurau truṭitāgrau ca yātuḥkośaharau matau .
stabdhau ca vartulau caiva gajasyāyurvināśanau . ataḥparaṃ prava-
kṣyāmi śubhakarṇaviniścayam . dviratnimānasaṃyuktau sirā-
jālavivarjitau . saptatvacau mahācchidrau snigdhau dundubhi
nisvanau . kapolamaṇḍalāsphālāttataśabdau muhurmuhuḥ .
karṇṇau cāmarasaṃkāśau mṛduromakṛtārcanau . ajarjaramṛduprā-
ntāvīṣadguptāvacūlikau . mayūratālavṛntābhau suvistīrṇasamau
śubhau . dviratnimānasaṃyuktau bharturāyuḥkarau matau . snasājā-
lavinirmuktau śirorogavināśakau . samatvacau mahācchidrau
gajalābhakarau matau . snigdhaukāntikarau nityaṃ jayadau
dundumisvanau . śatrunāśakarau proktau mṛduromīkṛtatā-
rccanau . ajarjaramṛduprāntau prayātuḥ saukhyakārakau .
gajasyopacayāyaiva īṣadguptāvacūlikau . mayūratāla-
vṛntābhau turaṅgabalavarddhanau . suvistīrṇṇau samau bhartu
rbhūmilāmakarau matau . karṇayostu samākhyātaṃ mayaitat-
śubhalakṣaṇam . kaṇṭhasya sāmprataṃ vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ .
avakrohīno dīrghaśca kaṇṭhaśca śubhadobhavet . āroha-
kaprabhūṇāñca kramaśaḥ kuñjarasya ca . avakraḥ pariṇāhena
saptaṣaṣṭyadhikaṃ śatam . aṅgulānāṃ tathāyāme dvāda-
śaivāṅgulāni tu . sampūrṇṇapiṇḍitodagraścāntarmaṇivibhū-
ṣitaḥ . kaṇṭhovāraṇanāthasya evaṃ bhūtaḥ supūjitaḥ . ṛjuḥ
pramodajananaḥ sampūrṇaḥkāryyasiddhidaḥ . ahrasvojaya-
kṛdbharttuḥ kīrttitaḥ pūrṇṇapiṇḍakaḥ . udagrovaṃśavṛddhiṃ ca
pratāpaṃ kurute tathā . antarmmaṃṇisamāyuktomaṇiratnaprado
bhavet . karālañcātinimnaṃ ca āsanaṃ na praśasyate .
karālaṃ yāturaśubhaṃ nimnaṃ ca vraṇakārakam . dairghyeṇa
hastamātraṃ tu vistīrṇañca śubhaṃ smṛtam . vistīrṇaṃ vistṛtaṃ
rājyaṃ sampūrṇaṃ kurute jayam . vaṃśasyātha pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ
tu śubhāśubham . atyucchritonimnapāraḥ hrasvo vaṃśona-
śasyate . rājñāṃ ca pādarogāṇāṃ karttā ca sa mavetsadā .
ṣaṇṇavatyaṅgulāyāsamāsanātpaścimāsanam . yāvat prapūryyate
pārśvavaṃśo'śvaphalakākṛtiḥ . śubho jñeyo gajendrāṇāmā-
yāmaḥ kurute sukham . pūrṇapārśvastu lābhāya dhanuḥpṛṣṭhaḥ
śriyaṃ nayet . aratnidvayamānaṃ tu pecakātpaścimāsanam .
ghanāsthi viṣamaṃ nimnaṅgahitaṃ puccharogadam . māṃsopa-
cayapūrṇaṃ ca vistīrṇañca śubhaṃ matam . jaghanopari rogāṇāṃ-
taddhi nāśakaraṃ matam . (pecakātpucchamūlāt) . pucchogajasya
no śasto bahudīrgho'tilambitaḥ . karoti mahatīṃ pīḍāṃ-
rājñaścādhoraṇasya ca . dvyaṅgulastu pṛthutvena dairghyeṇāṣṭāda-
śāṅgulaḥ . saṃpūjyaḥ pecakojñeyo gajabharttuḥ sukhapradaḥ .
vakraṃ sthūlañca hrasvaṃ ca pucchaṃ kacavivarjitam . samānāhaṃ
ca nāgasya sarvvadoṣakaraṃ bhavet . avakra ṛjudīrghaśca granthi-
hīnaḥ supecakaḥ . gopucchabālapratimakacabrātavibhūṣitaḥ . bhūmiṃ
tu na spṛśet yastu caturbhiścāṅgulaiḥ sadā . sa śubho bāla-
dhirjñeyo gajabharttṛsukhapradaḥ . atipramāṇaṃ hrasvaṃ ca karvūraṃ
vigataprabham . sirālaṃ cāśubhaṃ meḍhraṃ rājahastipaduḥkhadam .
śastaṃ ṣaḍaṅgulāyāmaṃ nāhataḥ ṣoḍaśāṅgulam . sirā-
jālavinirmuktamāmrapallavasaprabham . dvyaṅgulaṃ srotasā yuktaṃ
vindumātravivarjitam . meḍhraṃ praśastaṃ vijñeyaṃ bharturjīvita-
varddhvanam . ataḥparaṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ gātrayīrapi . hīne
tanūca dīrghe ca samamāṃsocchraye tathā . viṣame ca kacākrānte
gātre nāgasya nindite . hīne tanū ca kurutaḥ prayātu-
rvinipātanam . samamāṃsocchraye yāturviṣame ca vipatkare .
kavāvile gajasyaiva gātrarogakaretathā . ataḥparaṃ pravakṣyāmi
mātrayoḥ śubhalakṣaṇam . sārddhadviratnistriratniḥ śatāṅgula-
samānatā . evaṃmite smṛte gātre bharturārogyasaukhyade .
same ca kacahīne ca gajalābhakare tathā . gajasya puṣṭi-
de nityaṃ māṃsale ca ghane smṛte . mātre vāraṇanāthasya evaṃ-
bhūte śubhe mate . cipiṭe vā saphalake gātrarogakare sadā .
saṃpūrṇe rājyade bharturgajasya vasusuprade . tathaiva roma-
nihite gajasya galoragade . ataḥparaṃ pravakṣyāmi nakhā-
nāñca śubhāśubham . hīnāḥkṛṣṇāśca khaṇḍāśca rūkṣāśca
na nakhāḥ śubhāḥ . sadā ca rogadā hīnāḥkṛṣṇā bhartṛvinā-
śanāḥ . khaṇḍārūkṣāgajasyaiva pādavyādhivivarddhanāḥ . sni-
gdhāścandrārddhasaṅkāśā mānenaiva puronakhāḥ . saptādipañca
saṃkhyāni aṅgulāni krameṇa hi . evaṃ vidhānakhāḥ śastā
bharturārogyakārakāḥ . ataḥparaṃ pravakṣyāmi pādayorapi
lakṣaṇam . hīnau suṣṭhutalau rūkṣau caraṇau dantiduḥkhadau .
hastapramāṇau dairghyeṇa kūrmākārau sukhapradau . ataḥparaṃ
pravakṣyāmi lakṣaṇañcāparāśritam . atyucchrite ca hīne ca
nindite cāpare tanū . sampūrṇṇeca śubhe jñeyetryaratnyāyāmasaṃ
yute . nindite rogade jñeye pūjite prabhusaukhyade . dvādaśā-
ṅgula hīnaṃ tu āsanātpaścimāsanam . aparapādayoścāpi
āyāmo'ratnimātrakaḥ . nakhānāṃ ca tathā mānaṃ ṣaḍādi-
caturaṅgulam . pradhānāvayavānāntu lakṣaṇaṃ kathitaṃ yathā .
utsedhāyāmanāhānāṃ sāmprataṃ kathayāmyaham . samatantusa-
māyuktatantunā varttitena ca . supraśaste dine nityaṃ mānaṃ
kurvīta mānavit . saptāratni gajendrāṇāṃ pramāṇaṃ vanajanmanām .
āsanaṃ yāvadutsedhastalasandhisu kīrttitaḥ . pecakātprati-
mānantu āyāmoratnayo nava . madhyadeśe tadānāhoṃ daśa-
ratniḥ prakīrttitaḥ mānametaddhi bhadrasya munibhiḥpariprakī-
rttitam . saptamena tu bhāgena hīnaṃ mandasya jāyate . mandā-
ddhīnaṃ mṛgākhyasya ṣaḍbhāgena prakīrttitam . evaṃ krameṇa
vaktavyaṃ mānaṃ mānaviśāradaiḥ . kiñcinmānādhike vāpi na
doṣaḥ saṃprapadyate . doṣāṇāṃ ca guṇānāñca vṛddhireva phala-
pradā . satvaṃ hi vāraṇendrāṇāṃ nityaṃ tantreṣu saṃsthitam .
snigdhe madhunibhe dīpte kalaviṅkākṣisannibhe . raktapadmadala-
cchāye padmarāgamaṇiprabhe . nīlacchāye atīkṣṇe ca gaje satvaṃ
pratiṣṭhitam . mājāravānarādīnāṃ sadṛśe nobalaṃ gaje .
hīnasatvāśca jāyante girikūṭopamā api . adhikaṃpuṣakaraṃ
yasya māṃsalatvena jāyate . prabhayāca kaṣāyaṃ syānmānenāṅgu-
lapañcakam . kiñcidūne ca vijñeye śrotasī caturaṅgule .
sthūlapañjāṅgulāyāmā tryaṅgulā nāha mānatā . hasto'pi pūrva-
mānasya sthūlatvenādhikobhavet . romaśonātivṛddhaśca pṛthulaḥ
ṣaḍbhiraṅgulaiḥ . āyāmena ca hīnaḥsyāt pūrvamānāt ṣaḍa-
ṅgulaiḥ . nātigopucchasaṃsthānaḥkṛṣṇavinduvibhūṣitaḥ . ā-
nāhe ratni mānau tu sārddhahastadvayāyatau . pīyūṣakumudacchā-
yau kiñciccampakapiṅgalau . snigdhau mugdhatabhāveva dantau
nāgasya kīrtitau . dantāveṣṭāvatisthūlau kacākrāntau suni-
ṣṭhurau . pañcāṅgulau kaṭau jñeyau māṃsīpacayapūritau .
jñeye kaṭopari tathā śrotasī dvyaṅgulāntare . ekāśītya-
ṅgulānāhe dvāviṃśatyaṅgulāyate . kiñcinnataṃ kacākrāntaṃ
vāhitthaṃ parikīrtitam . patimānaṃ tu vijñeyaṃ hastaḥ
sacaturaṅgulaḥ . adhyarddharatnimānaṃ ca pramāṇāntara-
bhedataḥ . āyāmamanu vijñeyastvadharastu daśāṅgulaḥ . viṃśa-
tyaṅgumānastu pariṇāho'bhidhīyate . pañcāṅgulaṃ tu cibukaṃ
sṛkviṇī tu navāṅgule . ṣaḍviṃśadaṅgulāyāme saṅgate parikī-
rttite . adhyarddharatnikau karṇau vistāreṇa kacācitau .
kaṣāyapallavau sthūlau kṛṣṇavinduvicitritau . saṣadbhāmakarā-
yāmāvavacūlau kacāvilau . pañcāṅgulāntarau pīnāvubhāvoṣṭhau
daśāṅgulau . karṇāt karṇāntaraṃ yāvat ṣaṇṇavatyaṅgulaṃ śiraḥ .
vātakumbhaṃ tathā jñeyaṃ sthūlaṃ saptadaśāṅgulam . aṅgulā-
nāṃ śataṃ sārddhamānāhi dvyaṅgulāghikam . āyatatvaṃ ca kaṇṭhasya
daśāṅgulamiti smṛtam . bhadrasyaivāsanaṃ jñeyaṃ tathoktaṃ sapta-
ratnikam . ṣaḍaṅgulocchritaṃ sthūlaṃ tulyaṃ lāṅgūlamānataḥ .
pucchamūlād dvihastantu jāyate paścimāsanam . ucchrayeṇa
tu hīnaṃ syādāsanaṃ ṣaḍabhiraṅgulaiḥ . pecakastryaṅgulā-
yāmolambatvenāṅgulatrayam . viṃśatyaṅgulamānāhe bhavet pu-
cchoyathāgamam . prāntapādakrameṇaiva tathāyāme'ṅgulatrayam .
dairvyeṇa tu sa vijñeyo bhūmeraṣṭāṅgulocchritaḥ . idaṃ bāla-
dhimānaṃ tu mandasya parikīrttitam . sārddhadvyaratnike mūle
aparesaṃprakīrttite . udare cātimātraṃ syānmeḍhraṃ hastadvayā-
yatam . viṃśatyaṅgulamānāhe kṛṣṇacchāyaṃ sadā bhavet . pañca
catvāri ca trīṇi aṅga lāni nakhāḥ kramāt . āpāṇḍuvi-
varāḥ kundābhāsāścāparapādayoḥ . anenaiva tu mānena gātra-
pādasamāśrayāḥ . nakhā mandasya vijñeyāścaraṇāśca kacā-
bilāḥ . atisthūlaḥ pṛthutvena sārddhahastādhikaḥ karaḥ . ara-
tnikaṃ vā, dairghyeṇa pramāṇaṃ gātrayorapi . uromaṇi
stathā jñeyoratnimātro'timāṃsalaḥ . viṃśatyaṅgulamānastu
antargalamaṇirbhavet . anenaiva hi mānena vātakumbhaḥ
prakīttitaḥ . ete praśastā mandasya mūnātha! kathitāstava .
noktā ye te'pi bhadrasya vijñeyāḥ samalakṣaṇāḥ . mṛgasya
sāmprataṃ vakṣye pradeśān lakṣaṇānvitān . tryaṅgulaṃ puṣkaraṃ
tasya tryaṅgule śrotasī tathā . aṅgulāni ca catvāri
kīrttitāstasya cāṅgulāḥ . tanuḥ karaḥ tryaratniḥsyā-
dānāhe sārddharatnikaḥ . bāhitthāt puṣkaraṃ yāva
nmānaṃ sadbhirudāhṛtam . tathā tanutarau dantau dīrghye
sārddhadvyaratnikau . hrasvau ca mastakau syātāntayoḥ sapta-
daśāṅgulau . pratimānaṃ tathā jñeyaṃ nimnaṃ pañcadaśā-
ṅgulam . dvyaṅgulaṃ cibukaṃ tasmādadharastu ṣaḍaṅgulaḥ .
aṣṭādaśāṅgulānāhe sṛkvaṇī tu ṣaḍaṅgule . syātā-
maṅgulaviṃśatyau kapolau nimnamadhyagau . kaṭau dvyaṅgumānau
tu niryāṇe caturaṅgule . netre cāpi tathā syātānniṣprabhesthū-
latārake . nātivyaktaṃ samāṃsaṃ spādvātakumbhaṃ daśāṅgulam .
garttākārañca nimnaṃ ca kaṭakumbhaṃtathaiva tu . aṣṭāṅgulāntaraṃ
kumbha āyāme ṣoḍaśāṅgulaḥ . viṃśatyaṅgulakau karṇau stabdhau rūkṣau
ca varttulau . ṣaṇṇavatyaṅgulānāhā āyāme ṣoḍaśāṅgulā .
grīvā mṛgasya vijñeyā karālamāsanaṃ bhavet . sārddhadvyaratni-
kāyāmaḥ kubjatuṅgo'timātrayā . vaṃśomṛgasya vijñeyo nimna-
talpanibhaprabhaḥ . sthūlāsthi viṣamaṃ nimnaṃ pucchamadhyarddharatni-
kam . āsanena samaṃ caiva mṛgasya paścimāsanam . pañcāṅgu-
lastu vijñeyaḥ pecakogudasaṃsṛtaḥ . kacāgranthisamākīrṇṇaḥ
sthūlohrasvaśca bāladhiḥ . aparāpādapārṣṇibhyāṃ hasta-
mātrasamucchrayaḥ . dīrghatanuruhacchannodvisaptatyaṅgulāyataḥ .
tatpramāṇe tathā gātre cipiṭe cāpi niṣprabhe . caraṇāśca gata-
cchāyaiścatustridvyaṅgulairnakhaiḥ . saṃyuktāḥsphuṭitā nimnā māne-
nāṣṭādaśāṅgulāḥ . etaduddeśamātreṇa kathitaṃ mṛgalakṣaṇam .
ataḥparaṃ pravakṣyāmi teṣāṃ balaparīkṣaṇam . gajā na balarhānena
surūpeṇāpi śobhanāḥ guṇeṣvapi balaṃ śreṣṭhaṃ tat parīkṣīta
paṇḍitaḥ . śarīrāntargataḥ prāṇo balaśabdena kīrttyate . kriyate
vāraṇasyātha tasyopāyaiḥ parīkṣaṇam . jāmbūnadasya tāmrasya
palānāṃ rajatasya vā . aṣṭādaśasahasrāṇi yuktyā saṃ-
gṛhya vegavān . daśayojanamadhvānaṃ gacchati śramavarjitaḥ .
yo gajo gajamadhye tu sa uttamabalaḥ smṛtaḥ . yaścaturdaśa-
sāhasrabhāramādāya gacchati . saptayojanamadhvānaṃ sa madhya-
mabalomataḥ . daśasāhasrikaṃ bhāraṃ gṛhītvā pañcayojanam .
adhvānaṃ yohi saṃyāti sa hīnabala ucyate . satribhā-
gadvihastena pariṇāhena saṃyutam . caturhastanisvātaṃ tu
yobhinattyuttamohi saḥ . atha votpāṭayedvāpi balena
mahatā yutaḥ . sārddhatrihastakhātantu saptahastocchritaṃ
tathā . pañcāśadaṅgulīkena pariṇāhena saṃyutam . bhinatti
yogajaḥ śīghraṃ kṣipatyuddhṛtya vā punaḥ . sa gajānāntu
sarveṣāṃ madhye madhyabalo mataḥ . hastatrayanikhātantu
ṣaḍhastocchrayameva vā . yuktaṃ sthūlatayā caiva pūrvasaṃ-
khyārddhamātrayā . bhinatti helayā yastu utkhātaṃ vā ka-
roti vā . stambhaṃ kuñjaramadhyetu sa hīnabala ucyate . gu-
rutvaṃ ca yataḥ śreṣṭhaṃ gurutvādadhikaṃ balam . balādabhyadhikaṃ
satvaṃ tasmātsatvaṃ nirūpayet . śuddhasphaṭitasaṅkāśaṃ satvaṃ hṛdi
śarīriṇām . durlakṣyaṃ vidyate samyagupāyaistaddhi lakṣayet .
supraśaste dine lagne gajogairikamaṇḍitaḥ . karṇṇe
cāmaraśaṅkhādisukhābharaṇabhūṣitaḥ . pādāndolanasaṃjāta-
ghaṇṭāravanibhasvanaḥ . ārohakakarāsphālakṛtotsāhonnatā
nanaḥ . atyantaṃ ḍhokayecchrīghraṃ pārśvakolāhalākulaḥ .
vegotthānakṛtāsphoṭadantasaṃghaṭṭamardanaiḥ . kṛtāṃ kāmapi na hastasya
vedanāṃ yo na manyate . yo hi madaiḥkṛtāsphālaiḥ svakaṭaṃ
bharttumicchati . nāpasarpati bhītyānopratiyātaṃ raṇāt kvacit .
kaṇṭhagarjitanādena paripūritadigmukhaḥ . nivarttyate ca
duḥkhena sa bhavet satvavān gajaḥ . pa tyaśvasamūhaṃ vā
gajamālātimīṣaṇam . rāgotthānasamudbhūtagambhorakala-
hākulam . utthāya samare gacchedroṣarañjitalocanaḥ .
dantadāraṇarāgeṇa pratināgakṛtekṣaṇaḥ . prasāritairatistarvvai-
rniḥśaṅkaṃ karṇapallavaiḥ . yo gacchatyativegena sa bhavet satvavān-
gajaḥ . śārdūlākṛtisatvānāṃ trāsavarjitamānasaḥ . kṛtakaṃ ca
tathā nāgaṃ yobhinattyuttamo hi saḥ . dāvānalaśikhiśre-
ṇīśabdasaṃtrāsavarjitaḥ . vaneṣu vicaratyeṣa sa satvasahito
gajaḥ . kṛtaśaṅkāvaśādyastu na vārohiṇamīyate . saṅka-
can mastakaṃ dīnomandānmandataro bhavet . ālokayati
pārśvāni cītkārakaraṇapriyaḥ . ālokayati soṣmabhyāṃ
locanābhyāmpratidvipam . padātyaśvasamūhaṃ vā jvalantamiva ma-
nyate . adhamastu suvijñeyo gaja saḥ śramavarjitaḥ . yastusaṃ-
dhaṭate mandaṃ ghaṭitaścāpasarpati . tathāpasarpya vegena dantāghātaṃ
prayojayet . kiñcittiryyanmukhobhūtvā kṛtacītkārani-
svanaḥ . kurute dantasaṃghātam sa vijñeyo'ghamogajaḥ” .
prathamādipañcasudaśāsu madavikārabhedamuktvāha tatraiva .
“taṭatarubhavanonmūlanaratastu ṣaṣṭyāṅgajo bhavati . karavada-
nākṣikaṭasthala galanmadasalilasiktabhūmitalaḥ . saṃgrāme
ripubharakaravimuktaśaranikaraśalyasahaḥ . karavīrapuṣpalo-
hitalīghanaḥ sa cārudāruṇākāraḥ . pratināgasaṃghadāraṇapra-
kṛtiraṃśalastu saptamyām . na śṛṇeti naiva paśyati ca na bhaya-
ñjānāti sarvasatvakṛtam . yaśca ghanāsphālitaṃ mukharitaṃ
cānanaṃ patati kārayan . na sahante tasya gandhaṃ saṅkoci-
tagātrakubjakarakaṭāḥ kariṇaḥ . mardditanijabalā vimukta-
nādāḥ praṇaśyanti . na tathā śaṅkhābharaṇairna cāmarairnākṣa-
mālābhiḥ . bhavati yathā madasārairmukhasya śobhā gaje-
ndrāṇām . klamavirahitā bhavati hi ṣaṣṭhī vā pañcamī ca-
turthī vā . donāvasthā kariṇāṃ satvavatāṃ madaviśeṣeṇa .
ativṛddhamadavikāre mṛhyanti śiśumade'pi mātaṅgāḥ . sa-
tvātirekayuktābalasya śobhāṃ parāṃ prāptāḥ” . sthalabhede na
madodgamaphalaṃ tatraivāha . “kurute narapatituṣṭiṃ dakṣiṇagaṇḍa-
sthalodgatandānam . romodgataṃ ca yāturviśeṣasukhadaṃ sadā
bhavati . ubhayakaṭasthalasamanirgataṃ ca viṣayasya vṛddhi-
karam . śiśirasugandhiparimalaṃ sukhapradaṃ jāyate bhartuḥ .
māṅgalyaṃ śrījananaṃ sobhāgyakaraṃ satvajananaṃ ca . mādyanti
yatra deśe daśāvipākena balakṛtānandāḥ . kariṇasta-
smin rājā varddhitavaṃśaḥ sukhaṃ vasati . katakabahulailāpari-
malaśca sukhadomado bhavati . mūtrapurīṣasvedāsṛkvapharaso-
nāditībragandhadharaḥ . aśubhakaro'sau narapatiyātṝṇāñjā-
yate madaḥ . jāyante ye bhāvā rājan! madakhaṇḍamaṇḍita
mukhasya . nāgasya mada viśeṣāstāṃstān pravakṣyāmi . cāla-
yati durgandhamivāghrāya puṣkaraṃ kṣipati prerayati . leḍhi-
jihvāgreṇa sṛkvaṇī vighaṭitoṣṭhapuṭaḥ . saṃpīḍya puṣukarāgreṇa
cāṅguliṃ niḥśvasaccādhovadanaḥ . tiryakprekṣī bhavati mī-
litākṣaḥ kṣaṇaṃ sthitvā . tiryak cālitavadanamaṅgulyā puṣ-
karaprakampena . kiñcitsamunnatāsyaḥ karṇakaṇḍūyanaṃ kurute .
kiñcicca darśayitvā meḍhraṃnāśayati kīśakṛnmūtram . hṛṣṭaḥ
krīḍati parivarttitānano bandhanastambha kṛtamatsaraḥ . pradhā-
vati saṃveṣṭya karaṃ viṣāṇamudyamya garjati salilapūritaja-
ladharagambhīranādena . unnāmitāgrahastaḥ svacchandaṅgaccha-
tikvāpi . gurumakṣikaśva bhavati vanatarugahanonmūlanānura-
taḥ . vāgaṅkuśamukhajātaṃ bādhanaṃ na sahate hyabhinnasatvoyaḥ .
tiryagvikalatvāśca tathā sagajo gurumakṣikojñeyaḥ .
ramate ca pāṃśuvikaraṇakardamāvagāhādyaiḥ . evaṃvidhasva-
bhāvo madabhedavaśādgajo bhavati . yo yasminneva ṛtau
gṛhṇāti madambhataṅgajaḥ sukhadam . sa ca tasminneva punaḥ
prabhidyate dānayuktaśca . iti madavṛddhiviśeṣāḥ kathitāstava
bhūtaleśa! tattvena . parivarttate madoyairhetubhiraśubhaistu
tānvakṣye . prativāraṇābhiyānāddūrādhvagamanātkubho-
janāccāpi . bandhanadoṣācca tathā tṛṣṇākṣutpīḍanāccāpi .
śārdūlāditrāsāddāvānalolkāśaniprapatanācca . (aśani-
ratra vidyut) . naśyati madogajānāṃ śīghraṃ vartmavighnataśca
tathā . mātāpitṛjairdoṣairmandamadānandabarjitāśca tathā .
jāyante dviradā yairyathā tathā sāmprataṃ vakṣyāmi . mandamadena
hi kariṇā jātaḥ kiñcimmadogajo bhavati . madavirahitena
tathā janitomadavivarjito'styeva . samadena tu yo jāto-
gajo gajendreṇa bhavati tasya madaḥ . evaṃ madaprakārā māta-
ṅgānāṃ samuddiṣṭāḥ . śṛṇu sāmprataṃ nareśvara! madāpasaraṇo-
dgavāni cihnāni . yāni bhavanti gajānāṃ mandamṛdumada-
vigalitasamudayānām . rūkṣacchāyāyuktonimlocitagaṇḍa-
sthalagataśrīḥ . kupyati yebhyaḥ śaṅkāṅkaroti tebhyo'pi satvasthaḥ .
gaṇḍasthalena jighrati kareṇukāṃ spṛśati naiva hastena . mūtra-
purīṣāṇi ca no jighrati vāraṇakṛtāni yāturvā śanairgacchati .
satataṃparimṛṣṭadānarājiparīkīrṇakaṭohasnenātīva saṅgharṣaṇaṃ
kurute . muhurabhinandati nidrāmalaso manasā na tuṣṭimupa-
yāti . liṅgānyetāni kariṇo madena mucyamānasya jāyante .
pratikuñjarayuddhakṛto balaharṣadaśāvayobhyastvaśubhaḥ . bhavati
madonāgānāṃ tāpādisamudbhavaśca śubhaḥ” . “rūpavānmadasampa-
nnovindhyaśailasamaprabhaḥ . jāyate satvahīnastu kuñjaraḥ kena hetu-
nā . kena vā rūpahīno'pi madocchrayavivarjitaḥ . satvavān
jāyate nāgo etadākhyātumarhasi” iti nahuṣapuṣṭo vṛhaspati
ruvāca . “yathā jātakayogena jantūnāṃ ca śubhāśubham .
tathā bandhanakālotthaṅgajānāmapi jāyate . susagnāvasthitaiḥ
saumyagrahaiḥ pīḍāvivarjitaiḥ . bandhanaṃ yasya jāyeta
sa bhavet satvavān gajaḥ . strīnakṣatreṣu gṛhyante ye
gajāḥ krūradṛṣṭibhiḥ . ye cālokitanakṣatrāste bhavanti
bhayākulāḥ” . uktañca śambhunā “mṛgajātayī'pi hi śūrā
bhavanti madhupiṅgalalocanāḥ snigdhāḥ . vṛṣasiṃhamīma-
vṛścikalagneṣu svīkṛtāḥ kariṇaḥ” . punarnahuṣapraśne guroḥ
pratyuktistatraiva . “rājan pañcavidhaṃ caiva gajānāṃ viditaṃ matam .
atyarthaṃ prathamaṃ jñeyaṃ pratyarthaṃ ca tathāparam . anvarthaṃ caiva gambhīra-
muttānaṃ pañcamaṃ bhavet . pratodāṅkuśadaṇḍādyai rvidyādudvejitāni
yaḥ . tīvrasaṅkucitaspṛṣṭaḥ sa syādatyarthaveditā . stokaṃ bahu
bahu stokaṃ kṣataṃ manyeta yogajaḥ . vāgaṅku śādibhirnityaṃ sahi
pratyarthaveditā . jānātyaṅkuśatotrādyairyadyathā tattathaiva hi .
kṣataṅkāyabhayairmukto'nvarthajñaḥsa gajobhavet . aṅkuśādibraṇān
rājan! yaścireṇāvagacchati . tīvrānapi sa gambhīravedī
bhavati vāraṇaḥ . romṇāmagraṃ tṛṇenāpi spṛṣṭaṃvetti tu yo
gajaḥ . uttānavedinaṃ tantu gajaṃ viddhi mahābhuja! sarvāṇi
veditavyāni bhadrādīnāṃ bhavanti vai . prakṛtisthasya satataṃ
bhadrasyānvarthaveditā . gambhīraveditā cāpi mandasyaiva prakī-
rttitā . uttānaveditā nityaṃ mṛgasyaiva bhavennṛpa! . vedi-
tvaṃgajajātīnāṃ tisṛṇāmapi jāyate . sāmpratañca yathā-
śāstraṃ kathyate vegalakṣaṇam . tisṛṇāmapi jātīnā muttamā-
dhamamadhyamam . na cālpaṃ na ca vṛddhaṃ dvipañcapadasaṃ sthitam .
gajotthānasahotthānaṃ naraṃ prāpnoti yena tu . rayāviṣṭena
manasā sa vegauttamomataḥ . (dvipañcapadasaṃsthitaṃ daśapadasthitaṃ
gajotthānasahotthānaṃ gajadhāvanasamasayadhāvinam) yena
vegena gṛhṇāti naraṃ saptapadāntaram . padānāṃ śatamātrantu
sa madhyamajavo bhavet . yena pañcapadasthaṃ hi naraṃ gṛhṇāti
noditaḥ . padānāntu śataṃ sārddhaṃ sa hīnojava ucyate .
śatadvayaṃ vā dhanuṣāṃ gacchedunnamitānanaḥ . dvātriṃśatā ca
mātrābhiḥ sa uktamajavo bhavet . pañcāśatā ca mātnābhiḥ
yāyādyastu śatadvayam . sa madhyamo'dhamojñeyo mātrāṇāñca
śatadvayāt . evaṃ parīkṣyate rājan! vego vīthiṣu dantinām .
ataḥparaṃ pravakṣyāmi gajasya guṇalakṣaṇam” .
tatra kalyāṇaśīlaḥ “bhārārdditovā tṛṣitaḥ kṣīṇaḥ
śrāntobubhukṣitaḥ . rātrau vā divase vāpi nirvikārastu
yo bhavet . kalyāṇaśīlaḥ sa jñeyo samastagajalakṣaṇaiḥ
vikāraṃ kurute yastu pīḍyamānaḥkṣudhādibhiḥ . tamakalyā-
ṇinaṃ rājan gajanduṣṭaṃ prakalpayet . kopo'pi dvividhojñeyaḥ
śiśuścaivāśiśustathā . dvividhasyāpi rājendra! yathāvacchṛṇu-
lakṣaṇam . udvejito'pi kālena kopaṃ badhnāti nirbharam .
kṣipraṃ gṛhṇāti ca krodhaṃ durnivāraṃ suduḥ saham . śiśu-
krodhaḥ sa vijñeyo gajalakṣaṇakovidaiḥ . vāryamāṇo'pi
yatnena na śamaṃ yāti muhyati . sa jñeyastvaśiśukrodho
rājan! sa hi raṇapriyaḥ . sāmprataṃ caivavakṣye'hamāyurlakṣaṇa
muttamam . ābhyantaraṃ ca bāhyañca lakṣaṇaṃ dvividhaṃ smṛtam .
ābhyantaraṃ yogasādhyaṃ bāhyaṃ kiñcicca lakṣyate . tenāntaraṃ
parityajya bāhyaṃ lakṣaṇamuttamam . kṣetrasatvasamāyogā .
bhavanti dvādaśaiva hi . ekaṃ hastagataṃ kṣetraṃ dvitīyaṃ vadanā-
śritam . tṛtīyañca viṣāṇasthañcaturthaṃ śirasisthitam . pa-
ñcamaṃ nayanasthaṃ ca ṣaṣṭhaṃ karṇāśritaṃ bhavet . kaṇṭhasthaṃ saptama-
ñcaiva aṣṭamaṅgātrasaṃsthitam . navamaṃ caraṇe jñeyaṃ śeṣāṅgasthaṃ-
dvipañcamam . ekādaśañca kāntisthaṃ dvādaśaṃ satvasaṃsthitam .
evaṃ dvādaśa kṣetrāṇi mātaṅgānāṃ bhavanti hi . dvādaśaiva da-
śājñeyāḥ śeṣāṅgeṣvabhilakṣitāḥ . viṃśottaraṃ varṣaśatambhadra-
syāyuḥ prakīrttitam . avdānyaśītirmandasya catvāriṃśat
mṛgasya ca . miśrasya cāyuṣaḥ saṃkhyā jātibhāvena jāyate .
pradeśajñānatattvajñojātiṃ samupalakṣayet . sarvakṣetraiḥ susaṃpūrṇaḥ
saṃpūrṇāyurgajo bhavet . hīnaiśca hīyate cāyuryathāvadabhidhī-
yate . daśāvdānāṃ kṣayaṃ kuryyāddhastalakṣaṇavarjitaḥ . viśaṃ-
tyavdavināśaśca hīne kṣetradvaye bhavet . kṣetratrayāvahīne ca
triṃśadavdaparikṣayaḥ . catvāriṃśatsamāhānirhīne kṣe-
tracatuṣṭaye . (samā saṃvatraḥ) . pañcāśadavdāhīyante hīne
tu kṣetrapañcake . ṣaṭkṣetrahīnatāyāntu ṣaṣṭivarṣavināśanam .
saptatyabdavināśāya saptakṣetravihīnatā .. aśītiraṣṭabhi-
rhīne varṣāṇāñca vinaśyati . navatirnavabhirhīnai kṣetrairnāśaṃ-
hi prayāti . daśabhiśca tathā hīnairnaśyatyavdaśataṃ dhruvam .
daśottaraṃ cāvdaśataṃ hīnā cchāyā vināśayet . viṃśottaraṃ
cāvdaśataṃ hīne satve vinaśyati . evaṃ daśāvdanāśaṃca
kṣetraṃ kuryādalakṣaṇam . evamāyuḥkṣayaṃ vidyāt gajasya
gajakovidaḥ . sāmānyalakṣaṇaṃ hyetat jīvitasya parīkṣaṇe .
viśeṣalakṣaṇaṃ yāvad grahalakṣaṇajātitaḥ . evamuddeśamā-
treṇa gajāyurlakṣaṇaṃ tava . kathitaṃ sāmprataṃ rājan! doṣaghnaṃ
vacmi lakṣaṇam . pādānāṃ lakṣaṇaṃ samyakdantadoṣaṃ praṇāśayet
—yet . dantayorlakṣaṇaṃ hanti doṣān vāhitthasaṃśritān .
vāhitthalakṣaṇaiḥ samyak netradoṣakṣayo bhavet . netra-
yorlakṣaṇaṃ hanti doṣāṃstālusamāśritān . sṛkvadoṣavi-
nāśaśca kriyate tālulakṣaṇaiḥ . sṛkvāṇāṃ lakṣaṇaṃ kuryyāt-
sagadadoṣanāśanam . kapolakaṭadoṣaghnāḥ sagadasthāguṇā
nṛpa! . niryāṇavātakumbhānāndoṣaghnaḥ karayorguṇaḥ .
kumbhadoṣavināśāya tayoreva guṇo bhavet . karṇṇa-
doṣavināśastu kriyate kumbhalakṣaṇaiḥ . kaṇṭhadoṣavinā-
śāya karṇalakṣaṇameva hi . āsanasya hi ye doṣāstān
haretkarṇajoguṇaḥ . vaṃśadoṣakṣayakara āsanasya guṇo bhavet .
guṇāghnanti hi vaṃśasya doṣān tatsthalasaṃśritān .
paścimāsanadoṣaghnaṃ lakṣaṇaṃ tatsthalaśritam . kukṣipecaka-
doṣaghnaṃ paścimāsanalakṣaṇam . guṇāḥ pecakakukṣisthāḥ pu-
cchadoṣavināśanāḥ . meḍhradoṣakṣayaṃ kuryyāt pucchalakṣaṇameva
hi . mehanasya guṇā hanti doṣāṃścaivāparāśritān . aṇḍa-
koṣagataṃ doṣamaparālakṣaṇaṃ haret . nābhidoṣakṣayaṃ kuryāda-
ṇḍakośasya lakṣaṇam . nābherguṇaiśca hanyante doṣāstanasa-
māśritāḥ . uromaṇigatān doṣān nāśayet stanala-
kṣaṇam . cibukasya hareddoṣān uromaṇigatoguṇaḥ . yathā
doṣakṣayo rājan! lakṣaṇaiḥ kriyate śubhaiḥ . doṣātireko'pi
tathā pradeśaguṇanāśakaḥ . pradeśo'nantarasyaiva pradeśasyaguṇā-
nvitaḥ . kurute doṣanāśaṃ hi sa doṣoguṇanāśanaḥ . karaku-
mbhaviṣāṇākṣikarṇalakṣaṇasaṃyutaḥ . sarvairevāśubhairanyairllakṣaṇai-
ścāśubhogajaḥ . śūlaṃ candrāṃśuśubhraṃ syādvakraṃ ca jvalana prabham .
vajraṃ kāñcanasaṅkāśaṅkāladaṇḍaḥsupiṅgalaḥ . eteṣāṃ ca samā-
yogāddantānāṃ madhupiṅgatā . yato gajaviṣāṇānāmato
madhunibhāḥ śubhāḥ . bhadrajātergajasyaitanmandasya ca mṛgasya ca .
ghṛtapīpūṣakundenduketakīcchavipañcakam . evaṃ jātitrayasyāpi
sāmānyaṃ śobhanaṃ matam . kapotadhūmabhasmāsthisarpacchatraka-
sannibhāḥ dantayostvaśubhārajan! chāyā pañcavidhā api .
adhyardvāratnikaṃ rājan pramāṇa dantayoḥ śubham .
ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi gajānāṃ varṇṇalakṣaṇam . āhārasya
viśeṣeṇa vātapittakaphaistathā . deśalakṣmaguṇaiścaiva vījayoni
vaśena . grahālokananakṣatralagnarāśivaśena ca . pūrvakarmma-
vaśāccāpi dhātūnāñca viparyayāt . bhavantikāraṇairebhirvarṇṇā-
nānāvidhā nṛpa! . divyasatvāḥ śubhairbhedairvividhāste bhavanti
hi . mindūraśaṅkhaṣaidūryyavidyujjāmbūnadaprabhāḥ . indranīlasa-
mānābhā bhavanti śubhakāntayaḥ . atiśvetāśca raktāśca śukava-
rhiṇasaprabhāḥ . ete devagajāḥ sarvvemūtale na bhavanti hi .
atiśvetāśca raktāśca śukavarhiṇasaprabhāḥ . daivayogādvane prācye
kvacideva bhavanti hi . vandanīyaśca pūjyo'sau nāsau grāhyo-
narādhipaiḥ . śṛṅgārāṅgārabhasmāsthipaṅkamāñjiṣṭhasannibhāḥ . mlā-
puṣpasavarṇṇāśca gajāstvete'tininditāḥ . evaṃ varṇaviśeṣāstu
kathitāstava suvrata! . gajamekādaśaguṇaṃ vakṣyamāṇaṃ nibodha
me . madhusannibhadantaśca śyāmomadhunibhekṣaṇaḥ . udarepāṇḍu
varṇaśca vaktre ca kamalaprabhaḥ . dvirephasamabālaśca kundendu sadṛ-
śairnakhaiḥ . sthūlatāromayuktaśca śeṣeṣvaṅgeṣu pītakaḥ . vicitrañca
musvaṃ yasya raktaiḥśvetaiśca vindubhiḥ . sa nāgogajayūthānāṃ
madhye rājā'tra jāyate . taṃ prāpya nṛpatirbhuṅkte sāgarāntaṃ
mahītalam . nīlasavarṇasaṃsthānaḥ sa gajoyūthanāyakaḥ .
mukhe made ca haste ca karṇodaraśirasmuyaḥ . keśaiḥ śubhaiścaḥ
valibhirvindubhiḥ parimaṇḍalaiḥ . savarṇṇoyo bhaveddantī
kailāsaḥ so'bhidhīyate . ataḥparapravakṣyāmi niḥśvāsasya tu
lakṣaṇam . niḥśvāsodvividhojñeyaḥ śubhaścaivāśubhastathā .
śubhaḥ surabhigandhaḥ syāt pūtigandho'śubhomataḥ . viśeṣeṇa
tayoścaiva lakṣaṇaṃ bhūpa! kīrttyate . sūkṣmatā dīrghatā caiva samatā
ca suṃgandhitā . saukumāryyaṃ mṛdutvaṃ ca niśvāsasya tu ṣaḍ-
guṇāḥ . sthūlatā hrasvatā caiva durgandhatvaṃ tathoṣṇatā . pā-
ruṣyaṃ viṣamatvañca doṣāścāpi bhavanti ṣaṭ . daśā
ratnipramāṇaṃ ca reṇukaṃ pittalakṣaṇam . yo niśvasiti
dīrghaṃ ca sa dīrghāyurgajo mataḥ . araḥparaṃ pravakṣyāmi
gajālokita lakṣaṇam . snigdhaṃ sthiraṃ ca saumyaṃ ca vāri-
jotpullatārakam . salakṣaṃ pratināgaṃ tu prekṣitaṃ śubhakā-
raṇam . udvignañcañcalaṃ dīnamavikāśitatārakam . ūrddhādhaḥ
pārśva dṛṣṭañca nirlakṣaṃ ninditaṃ bhavet . kacānāṃ sāmprataṃ bhe-
dān vakṣyamāṇānnibodha me netrayoḥ puṭapālisthāḥ kacāḥ
śubhaphalāḥ smṛtāḥ . saṃkhyā tasyaiva mānantu romṇāṃ caiva
prakīrttitam . dehacchāyāsavarṇatvaṃ mṛdutvaṃ ca tathā param .
anābilatvaṃ ghanatā namrā ca sphuṭitāgratā . aṃśumattā ca
sūkṣmatvaṃ romṇāṃ sapta guṇā smṛtāḥ . doṣāśca saptasaṃkhyāḥ
syurguṇānāṃ ca viparyyayāt . śubhāni śubhakarttṛṇi duḥkha-
dānyaśubhāni ca . ataḥparaṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ pakṣma-
saṃśrayam . bāhyottānāni rūkṣāṇi dīrghāṇyā yatanāni ca .
mṛdūni piṅgavarṇṇāni pakṣmāṇi kariṇaḥ sadā . snigdha
cchāyāni kṛṣṇāni samāni ca dṛḍhāni ca . ayanāni
macchi drāṇi pakṣmāṇyatiśubhāni ca . gajānāṃ svāminaḥ
saukhyaṃ kurvvanti ramaṇīyatām . dṛḍhāḥ snigdhāgralambāśca
suvṛntāśca cchadaprabhāḥ . tālavṛntasamākārā bālā bharturjaya
pradāḥ . śunaḥpucchasamā rūkṣāḥ kapilāḥ sphuṭitāstathā .
ghanatvātiśayopetāḥ suvṛttāstvatininditāḥ . bharttrāro-
higajānāntu nityodvegakarāstu te . ataḥparaṃ pravakṣyāmi
keśānāmapi lakṣaṇam . abhinnā ṛjavaḥ snigdhā ghanā ma-
dhukaraprabhāḥ . keśā vāraṇanāthasya kṣemavṛddhikarā matāḥ .
rūkṣāstu niṣṭhurāḥ piṅgāḥ sphuṭitāśca jugupsitāḥ .
kurvvanti dantināṃ nityaṃ svasya nāthasya cāśubham . pakṣmavā-
lakeśaromṇāṃ lakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā . phaṇimārjāramaṇḍū-
kaśṛgālaiśca samaprabham . vānarasya samaṃ caiva mukhaṃ nāgasya
ninditam . snigdhānyāpūrṇagaṇḍāni girikūṭanibhāni
ca . āpūrṇamegharūpāṇi pūjitāni mukhāni cai . madahīnaṃ
kṛśaṃ hrasvaṃ bāhitthaniḥprabhaṃ tathā . varāhalocanā-
krāntamadṛṣṭacibukaṃ tathā . lalāṭataṭaparyyantagarttākṛtibhira-
nvitam . sagadaṃ hīnatāyuktaṃ mukhaṃ nāgasya ninditam .
mukhasya lakṣaṇaṃ samyak kathitaṃ tava suvrata! . ataḥparaṃ prava-
kṣyāmi mātaṅgagatilakṣaṇam . samā ca laghupādā ca vege-
'pyatiśubhā matā . dīrghakramā sukhotkṣiptā gātrasaṃvarahā-
riṇī . śubhalakṣaṇasaṃyuktā puruṣasya vakasya ca . mā-
taṅgavṛṣasiṃhānāṃ gatirmukhyā śubhā matā . kleśacāli-
tagātrā yā viṣamā sulaghukramā . vege'pi mandasañcārā-
viśeṣāndolitāsanā . mṛgasya kṛkalāsasya jambūkasya kharasya
ca . gamanena samā yā, sā śubhā no dantināṅgatiḥ . kathitaṃ
tava rājendra! gajānāṃ gatilakṣaṇam . sthitānāñca yathāyīgaṃ
sāmprataṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu . pañcasthitasaptasthita navasthita dvādaśa-
sthitāścaiva . puṇyavatāṃ jāyante rājñāṃ girisannibhāḥ kari
ṇaḥ . lakṣaṇasahitaiḥ snigdhaiḥ karakumbhaviṣāṇakarṇanayanaiśca .
saṃyukto bhavati gajo vasudaḥ pañcasthito nāgaḥ . (vasudaḥdhanadaḥ)
pariṇāhāyāmocchrayabalavikramadhairyyakāntisampannaḥ . bharttuḥ
pratāpajanano jñeyaḥ saptasthito hastī . utsāhavega-
sāhasamadasatvagurutvadakṣatāyuktaḥ . karadantakarmasu kuśalo-
navasthitaḥ karī bhavati . buddhirmedhā satvaṃ yatnaḥkumbhau tathā-
'kṣiṇī hṛdayam . romāṇi cchavipādāḥ tathāsanaṃ pṛṣṭhavaṃ-
śaśca . dvādaśa caitāni sadā sthitāni dṛśyante yasya nāgasya .
sa dvādaśasthitovai bhavati gajaḥ sarvvasaukhyakaraḥ . sañcāra
sthitabhedāḥ kathitā guṇasaṃśrayā gajendrāṇām . divyā-
dhamasatvānāṃ lakṣaṇamiha sāmprataṃ vakṣye . nihatadvipadacatu-
ṣpadakuṇapānna spṛśati ca na yo mṛhṇāti . na ca jighrati
bhūtrādīn sa vāraṇodivyasatvastu . dattañca yo'tti māṃsa
satvānāṃ sarvaṃ tu lobhena . jighrati mūtrapurīṣāṇi piśācasatvaḥ
sa vijñeyaḥ . evaṃ satvaparīkṣā kriyate naranātha! vāraṇendrā-
ṇām . svaralakṣaṇamidānīmaśubhaṃ śubhañca vakṣyāmi . sthānā-
nyaṣṭau nṛpate! bhavanti śabdasya vāraṇendrāṇām . tālvoṣṭha-
śirauraḥkarajihvāmūlaṃ galakapolau ca . gambhīrasaumyahṛ-
ṣṭāstabdhāśramīritāstathā snigdhāḥ . nādāḥ śubhāḥnarādhipa!
ṣaḍevakathitā gajendrāṇām . catvārastvaśubhā raudrābhayaśoka-
saṅgamotpannāḥ . evaṃ śubhāśubhāśca daśaprakārāḥsvarāḥsvarā jñeyāḥ .
anye'pi galavaktragānilāsphālanodbhavā bahavaḥ . śabdābha-
vanti kariṇāṃ śubhāśubhaṃ na tairbhavati . nimnocitacivukā-
yitavirukṣitakūjitakharoṣṭranādanibhāḥ . vāyasajambūkakapi-
kāṣṭhabhaṅgasadṛśāravāstvaśubhāḥ . jñeyāni śubhāni sadā
mṛdaṅgajīmūtadundubhinibhāni . pātāyitagarjitahasitāni
vṛṃhitāni nāgānām . pātāyitañca tālvoṣṭhasambhavaṃga-
rjitakaṃ caiva . jihvāsamudbhavaṃ ca phenāyitamityabhikhyātam .
hasitaṃ kapolajanitaṃ puṣkaravivarodbhavañca nāgānām . bhavati
dhanaghānyavāhanabhūlābhakaraṃ narendrasya . hastena mṛdaṅgaravaṃ tu
karṇābhyāṃ dundubhisvanañcaiva . darduraravaṃ tu pecakena karoti
yo'sau jayakaraḥ . sarvasthānasamutthā śabdā naranātha!
vāraṇendrāṇām . ācāryaiḥ sarvairvṛṃhitasaṃjñāśca ravāḥ śubhā
jñeyāḥ . ete ca jayaparājayakathanasamarthā bhavanti
bhūpānām . garhitaśubhapradeśasthānāṅgaparivarddhitā nādāḥ .
śuṣkatṛṇakāṣṭhakaṇṭakavalmīkāsthiśmaśānaduṣṭāsu . pāṣā-
ṇāṅgārādiṣu bhūmiṣu yadi saṃsthitāḥ kariṇaḥ . vṛṃhanti
hīnalakṣaṇametadbhartustadā'sukhaṃ bhavati . prabhūtamṛdaṅgaravaṃ tu
yadi vṛṃhantyānandapūritāḥ kariṇaḥ . prasthānaṃ bhavati tadā
narādhipasya vijayastadā rājan .! sabhāmadhye ca yadā vṛṃ0
hanti śārdūlavat gajāhraṣṭāḥ . bhavati sasainyasya tadā-
vijayaḥ saṃkhye narendrasya . (saṃkhyaṃ saṃgrāmaḥ) kalahaṃsanāda
madhuraṃ kiñcidivotkṣiptapuṣkarastu yadā . vṛṃhati sadā ca
hastī tadāpi jayobhavedbharttuḥ . mukhavivarakapīlagataṃvṛṃhatyasakṛt
gajo yadā hṛṣṭaḥ . madhuraṅgajahasitañca jayapradaṃ bhavati bhū-
pānām . trīn vārān krauñcaravaṃ haṃsaravaṃ vṛhitaṃ
yadā kurute . etadapi nāgahasitañjayapradambhavati bhūpā-
nām . garjati ghanavat satataṃ yadi vāraṇaḥ prahṛ-
manāḥ mukharandhuniviṣṭakarastadā'rivijayo'bhavedbharttuḥ . ghanaiva
gṛhītasalilaṃ sasītkaraṃ vṛṃhitaṃ yadā kurute . bhavati tadā
vāraṇanāthasya bhavati śatrunāśaḥ khalveva . kathitānye tāni
mayā śubhāni gajavṛṃhitāni naranātha! . aśubhāni ca nā-
gānāmataḥparaṃ pravakṣmāmi . śaṅkācālitanayanovarāha ghurita-
niḥsvanaṃ kurute . tatpratibalasya nūnam tadā kṣayo bhavati .
bhūpāla! veṣṭitabhūtalahasto nadati yadā dharaṇiprakampanāda-
samam . narapatirāṣṭravināśo mabati tadā śatrusainyakṛtaḥ .
madamuditakharatarasadṛśaṃ niḥsvanaṃ yadi karī kurute . janayati
vijayavināśāt purarāṣṭrapīḍanaṃ ca tadā . balibhvagnisvana
sadṛśaṃ yadi vā samutphālya ca hastam . vāmāndolitacara-
ṇoyadā karī vṛṃhati saniḥśvāsam . ālānagataḥ kurute
tadā baddhoyātāvairibhiḥpāśaiḥ . evaṃ prakṛtisthāyadi mataṅgajā
vṛṃhitāni kurvanti . ātyantikāni rājñāṃ caiva bhavanti
nānyāni” . “yadi ripugajābhimukho nivāyyamāṇo'pi
yāti rabhasena . viṃśatipadāni nāgastatrāpi jayobhavatyeva .
amadogṛhṇāti madaṃ durgandhamadaśca surabhimadam . duṣṭagajānāṃ
prathamandulakṣaṇamevaṃ sakalam . hrasvatanurmaṇivadano hi mahā-
śirāstabdhakarṇayugalaśca . nātisthūlo'sisavarṇṇastabdhāni ca
gātra vadanaromāṇi . vyāsaḥ sa bhavati hastī duṣṭātmā duṣṭa-
śīlaśca . sthūlākṣipāṇḍurūkṣo dīrghaviṣāṇonāmitamukha-
śrīḥ . pṛthupādaḥśyāvanasvo vakrohanupuṭadaṇḍena . visṛta-
kukṣila mvodaraśca kṛṣṇovarāhanayanaśca . jñeyovakīlanāmā
khyāto'yaṃ sarvadoṣakaraḥ . atihrasvāparagātro vṛhanmukhaḥ
kākakṛṣṇanayanaśca . sthūlatarādhomukhadantadīnamuśalasphuṭita
vahirnakhapādaḥ . sthūlanakhaḥsthūlapuṣkarakaraśca vāmana saṃjño
gajādhamo duṣṭaśīlaśca . viṣāṇe cātidṛḍhe hrasve pari-
maṇḍalau tathā karṇṇau . vadanañca māṃsalaṃ syādadhogatasthūlana-
yanañca . samamāṃsalatvayukto hrasvo hrasvāṅguliḥ karo yasya .
nāmnā ca viśvarūpamukha iti khyāto duṣṭamātaṅgaḥ . karakarṇṇa
śirābāladhiviṣāṇagātrāṇi yasya hīnāni . ādagdhabho'-
tivāmanāṅgaḥ pāpātmā sa svāmināśakaraḥ . śayanādutthāya
balāddvāvapi pādau karvati kṛcchreṇa . pratyuṣasi gacchati
punaḥ kāpi samupasthāpitamukhaśca . anibhṛtagātrastiṣṭhe-
dvicalati tasyānanaṃ ca karṇṇābhyām . sa jñeyo vātakaraḥ
pāpātmā sarvapāpakaraḥ . yasya ca kilālpaṃ meḍhraṃ hrasvaṃ
hrasvāṅgulistanurhrasvā . atinimnañca bāhitthaṃ karṇṇau ca
tanutvacau hrasvau . gātrāparañca dīrghaṃ nakhāśca janitāntarā-
stathā . sarvāṇi ca kākābhapakṣmaromāṇi ca vidagdhāni .
udarañcākṛṣṇa syāt grīvā tanvāyatā ca vakrā ca . vaṃśika-
nāmā mato'sau duṣṭagajovarjanīyaśca . yasya karālau daśanau
sthūlau mātrāntarantathā hrakham . mastiṣkaśuklavarṇṇaḥkaṣi-
jambukalocano'tivikṛtatanuḥ . pāpātmāyaṃ hastī rājñā
heyaḥ prayatnena . divasamapi yatra tiṣṭhati taṃ deśaṃ dahati
yāvakaprakhyaḥ . rājñā vindhyāvane vā pararāṣṭre vā sa mo-
ktavyaḥ . atikharaparighatanurnakulacchāyastanūruhaistabdhaiḥ .
yo hastī pātāraṃ sa pātayitvā vināśayati . dhanvāsadṛśa
mukhoyaḥ karṇṇakacāyasya karkaśārūkṣāḥ . kṛṣṇārūkṣātvayo'sau
bhartturvipadeva mātaṅgaḥ . romabhiradhomukhagataiḥ kākākṣo dīrghavaktra
śca . sthirahrasvakarṇṇayugalaḥ sa rākṣasohastī rūpeṇa . tiryyak
prekṣaṇaniratodurgandhaḥ kākakumbhavadanaśca . bhūtrapuroṣaghrāṇe
samutsuko bhavati caṇḍālaḥ . kumbhau yasya viśālau vikṣipta
sthūlatārake ca netre . tanvāyataṃ trikaṃ syāt bālaghibālā-
stu bahurūprāḥ . raktau pecakakośau meḍhroparisaṃsthitodarañca
mahat . calapakṣmalastu hastī sa bhavati nāmnā mahāduṣṭaḥ .
aṅgaṃ prasāryya vadanaṃ vidhūya cādhoraṇaṃ nipātayati . sa jale
sthale ca nāgo vibajaṃnīyaḥ prayatnena . hrasvakarāṅgulibālatanu
daśanaścālpāyāmagātraśca . matkuṇajātiḥ sa gajaḥ suduṣṭa-
śīlaśca ruṣṭaśca . kālanakho harivarṇṇoharyyakṣo hrakhabāla
dhiścaiva . bahupakṣmā durgandhirmmaṇisannibhatālukai-
rūkṣaiḥ . atipiṅgalakarṇacūloromaśahasto varāhanayanaśca .
tanunakhasirālakṛṣṇairnakhāntarairduṣṭacaraṇaiśca . vikhuronāma ga-
jo'sau svāṅgaiḥ sarvatra karkaśojānvoḥ . bahupāpakarmma-
yukto vyālānāmagraṇīścāyam . rūkṣobāhitthabhāgo viṣamau
dantau ca yasya nāgasya . dhūmaśikheva cchāyā sa nindito
varjanīyaśca . dantau cātihrasvau sthūlau rūkṣau ca māṃsalo
hastaḥ . cibukaṃ māṃsaviśuṣka sthūlatare tārake yasya .
sthūlamukho duṣṭātmā nāsau sāṃgrāmiko bhaveddviradaḥ . ati
duṣṭakarnanirato bhayāluko varjanīyaśca . kṛṣṇā rūkṣā cchāyā
vāyasajaṅghā ca dṛśyate yasya . mūtodanañca kurute niḥśaṅkaṃ yaḥ
karāgreṇa . niḥśeṣaṃ śabdāṃśca karoti yaḥ sahastaniṣyeṣam .
pariharaṇīyo rājñāyāne raṇe sa mahatā prayatnena . atīva-
viralapasmā dhyānaparaḥ śabdakaraṇanirataśca . dviguṇīkṛtya
karāgrantudati ca bhūtalantu nityam . vāmena ca likhaṃti
mahīmpādena kuñcitāgreṇa . jarjaravirūpakarṇṇaḥ pāpātmā
nindito hastī . ānāhāyāmocchrayasatvamukto mahāsirā-
laviḍaḥ . hrasvāṅgulibālakaro hrasvāparagātrakarṇaśca .
eṣo'pi vāmanaḥsyādyadyapi bhavedyuddhapriyo'sau dviradaḥ .
rājñā tathāpi lakṣaṇavivarjito varjanīyaśca . sthūlamukhahasta-
karṇovihīnajaghamāparastanūrūkṣaḥ . mahatā meḍhreṇa yuto-
naṣṭamadaḥ kośamahāṃśca . mandālokananiratomahāśirāḥ
pṛthuviṣāṇanayanaśca . hastī napuṃsako'sau vivarjanīyaśca
saṃgrāme . alpāyuṣo bhavanti hi saṅkālajihvoṣṭhatālukā-
nāgāḥ . narapatibhiste satataṃ vivarjanīyāḥ prayatnena!
āyāmaparihīnaṃ samanāhocchrāyamukhena namitam . u-
cchritavaktraṃ kubjaṃviṣamakumbhaṃ kukkurasamānahīnahastaṃ ca .
evaṃbhūtaṃ tu gajaṃ rājā dūreṇa varjjayenmatimān . gṛh-
ṇāti mandabudviryastasya kulakṣayo bhavati . lakṣaṇayukto'pi
gajo dvāviṃśatyekaviṃśatinakhaśca . ekonaviṃśatinasvaḥ saptada-
śanakhaśca yo bhavati . ṣoḍaśa pañcadaśa vā nakhān dhatteyukto
vā caturddaśabhiḥ . ekādaśatrayodaśanavadaśabhirdvidaśanakhai-
ścaiva . saṃyuktastvaśubhakaraḥ saptāṣṭābhiśca pāpanakhaiḥ . dvira-
dāścāṣṭādaśanakhāḥ viṃśatinakhayuktāśca śubhāḥ . kurute
svāmivināśaṃ dvāviṃśatinakhoyaśca . ekonaviṃśatinakho
yuvarājavināśaṃ kurute . saptadaśanakhastu gajo narapatipātra
vināśane samarthaḥ . ṣoḍaśanakhamātaṅgonāyakanāśaṃ dhruvaṃ
kurute . pañcadaśanakhaśca yo'sau senāpatinidhanakṛdgajo bhava-
ti . kurute caturdaśanakhovyādhiṃ puravāsināṃ hastī . trayo-
daśanakho rāṣṭravittavināśaṅkaroti bhūpasya . dvādaśanakhastu
kurute padātituragakṣayaṃ saṃkhye . ekādaśanakhayuktī
najahānikaro bhavet sa gajaḥ . puradāhaṃ ca daśanakhaḥ
karoti hastī durālokam . caturaṅgasya balasya nā-
śavantu navanakho gajaḥ kurute . aṣṭanakhaśca purohita
baṃśasamunmūlanasamarthaḥ . saptanakhaḥ pratihāraṃ nāśayati
ca ṣaḍnakho'mātyam . pañcanakho bhaktikaraṃ caturnakho dvāra-
pālañca . trinakhoviṣayākṣepaṃ dvinakhaścāntaḥ purānubandhañca .
ekanakhonakharahitorāṣṭravināśaṃ dhruvaṃ kurute . evambhūta-
nakhāye narapatinā na te gajāgrāhyāḥ . lākṣamañjiṣṭhā-
bho'tilomaśohīnakarṇakarabālaḥ . hastī vivarjanīyo
hīnanakhaḥ pūtilomā ca . jvalanakṛtaṃ śastrakṛtaṃ durbhikṣa-
kṛtaṃ mahadbhayaṃ kurute . yasmin deśe vasati nāśayati vana
sa duṣṭātmā . yasya na bhavatodantau jvalanakṛtaṃ durbhikṣakṛtaṃ
mahadbhaya kurute . yasmindeśe sa vasati nāśayati vanaṃ sa
duṣṭātmā . yasya na bhavatī dantau kularūpavato'piṃ garbha-
doṣeṇa . sa gajomatkuṇanāmā na taṃ raṇe yojayedrājā .
kuñjaraghaṭāgato'sau harati gajānāṃ balaṃ ca satyañca . ataeva
samarakāle narādhipairvarjanīyaśca . tanuhrasvadīrghadantohyati-
saṅkaṭavakravighaṭitaviṣāṇaḥ . ekadaśanastvadhomukharadanaśca gajaḥ
prabhaṃtyajati . radanavihīno hastī niḥśeṣalakṣaṇayu-
to'pi . bhavati na nṛpatiyogyomadajalasaṃsiṃktaṃ ga-
ṇḍo'pi . dūṣitavirahitadīne satvarahite viva-
rṇe ca . niṣprabhakuñjakuhare rājā nārohati sannāhara
hite ca . evambhūtāstyājyāḥ mitranāśakā raṇe kariṇaḥ .
akṣibhyāmaśrujalaṃ nipatati nāgasya yasya nitya hi .
nayanavyādhiviyuktasya tasya bharttā raṇemriyate . vaddhanaśīlāśca
nakhā bhartuścaiva saṃbādhanakarāḥ . jihvānakhamukhameha-
nanayanāni bhavanti yasya kṛṣṇāni . bāhitthacitra
kṛṣṇaḥ sa gajobhartuḥ kṣayaṃ kurute . bāhyāṃsaphalakapīṭhī
rājan! kṛśena pṛṣṭhavaṃśena . vadanena ca kapivadanānukā-
riṇānindito hastī . karṇau dantau ca samau na natau bhavatī
yasya naranātha! . sa narādhipabalavināśakaraḥ karījāyate
samare . citrau romacitau vā sthūlau vātipralambitāgrau vā .
koṣau koṣavināśaṃ sa karoti nāgaśca bhūpānām . sitabi-
ndubhirvicitraṃśvetaṃ vā yasya jāyate meḍhram . sa gajaḥśakti
vināśaṅkaroti bhūpasya saṃgrāme . chāgasyeva vicitrāṇi
yasya dehe bhavanti romāṇi . sa gajaḥpratigajabalena
vihvalo nijabalaṃ dahati . suptotthitasya vadanāt
yasya gajendrasya galati rudhirajālam . jvalanakaṇaṃ muñcati
śaśvadasau bhartṛnāśakaraḥ . iti kathitaṃ tava nṛpate!
duṣṭamātaṅgalakṣaṇaṃ samyak . pāpakariṇyālakṣaṇamataḥ
paraṃ saṃpravakṣyāmi . yallakṣaṇaṃ mayoktambhadrādīnāṃ śubhaṃ
ca duṣṭaṃ ca . tatkariṇīṣvapi yojyaṃ jātivibhāgena ca
yuktāsu . sulakṣaṇena lalitāni kareṇukānāmaṅgāni
bhavanti . yuvatisadṛśāna puruśocitāni ca tathā pīnānya-
ṅgāni kareṇūnām . gajasaṃsthānā kariṇī nirmatadantā
supīnakāyā ca . sthūlāyatā ca satataṃ prabhūtadayā matā-
ca kariṇīnām . prācyavanasamudbhūtāḥ prāyeṇa lakṣaṇayutā
bhavanti kariṇyaḥ . sulakṣaṇeṣu ca cchāyā lakṣaṇaṃ pradhānaṃ
tacca pañcavidhaṃ bhavati . pṛthivyaptejovāyvākāśātmakam .
tatra pṛthivyapteja ātmakaṃ praśasta vāyvākāśātmakamapra-
śastam . krameṇa cchāyābhidhīyate balopacayapaśena
samutapadyate . tasyaiva dehoddyotajananī sthirā prabhā'-
bhidhīyate . chāyāphalasya dviguṇapalasampādanasamarthā prabhā
bhavati . chāyā dehasamāśritāḥ sthiraprabhāvā'sthirā cchāyā
yalopacayavaśena sumutpadyate . narendrasyaivodyogakāle śubha-
karmaphalasūcanārthaṃ gajasya prabhā prakaṭībhavatyeva . evaṃ chāyā-
gato bhedo'vagantavyaḥ . sāmprataṃ chāyārūpamabhidhīyate .
snigdhā gambhīrarūpā pārthivī cchāyā bhavati . snigdhājī-
bhūtasannibhā ca salilasambhūtā, snigdhā raktā ca tāmrā ca
tejasī cchāyā . trayaṃ caitallakṣaṇaṃśubhamaśubhalakṣaṇāni gajasya
stambhayitvā sukhapradaṃ bhavati . athāśubhā kathyate niḥpramā
paruṣā rūkṣā bhasmanākulavarṇṇā ca vāṣavī . rūkṣā tanvīkṛ-
ṣṇādivividhavarṇṇā ākāśātmikā . itthaṃ chyādvayamati
garhitam gajalakṣaṇāni tiraskatyāśubhapradambhavatyanena prakā-
reṇa cchāyālakṣaṇamuttamaṃ bhavati . vikaṭahrasvabālavṛddhakṛśā-
ṅgahīnāṅgeṣu vyādhipīḍitavikalāṅgeṣu gajeṣu nā-
rohati rājā bhṛtyāścaiteṣvārohantīti . yādṛśaṃ ca
samarakāle mātaṅgaṃ rājā samārohati tādṛśasya lakṣaṇa-
mabhidhīyate . balaṃ kaṇṭhai sthitaṃ nityaṃ kuñjarāṇāṃ nare-
śvara! . ataḥsaṃpūrṇakaṇṭhastu śikhipiṅgalalocanaḥ . ghana-
māṃsacitāṃsastu diśo'vaghrāṇatatparaḥ . varāhajaghanaścaiva suvi-
ṣāṇovarānanaḥ . supratiṣṭhitapādastu yaḥ syādagurumakṣikaḥ .
prājāpatyogajohyeṣa saṃgrāmārhaḥ prakīrttitaḥ . madhupiṅgala-
dantoyaḥ kikivāpītakacchabiḥ . romāṇi caiva rūpāṇi
mukha ca kamalaprabham . raktotpaladalacchāye sūkṣme tīkṣṇe
ca locane . aindrogajastu vijñeyoripuvṛndavināśanaḥ .
tāmratālukajihvoṣṭhasujātaniviḍāparaḥ . pīnonnataśarī-
rastu raktakokanadacchaviḥ . āyatena tu dantena kareṇa mukha-
śobhinā . pīyūṣapiṅgadanto hi gajaḥkauvera ucyate . taru-
ṇāmbudasaṃkārśīghṛtaprabhaviṣāṇabhṛt . saṃpūrṇakaṇṭhapādastu saṃ-
pūrṇasamamastakaḥ . mṛdaṅgadhvanigambhāranādapūritadiṅmukhaḥ .
āyatena ca hastena sīkarotkiraṇapriyaḥ . vāruṇo'yaṃ
gajorājan saṃgrāmeṣvatipūjitaḥ . kaṇṭhastrivalisaṃyuktaḥ
saṃpūrṇoyasya dṛśyate . locane tāmbapiṅge ca dantau keta-
kasaprabhau . pādau ca valinau yasya pīnagātrasamāṃsalau .
pṛthulau vinducitrau ca karṇṇau cātāsrapallavau . aiśāno'yaṅgajo
rājan! raṇakarmaṇi yujyate . tālunyurasi vaktre ca pakṣayo-
rubhayorapi . ātāmrā yasya dṛśyeta cchāyā mṛdutanūruhā .
asau saumyastu vijñeyaḥ kuñjaraḥ samarocitaḥ . arciḥpiṅgala
romā yaḥ keśaiśca śvetapiṅgalaḥ . piṅgalākṣiviṣāṇaśca rakta
puṣkaratālukaḥ . āgneyaḥ sa gajojñeyastejasāgnisama-
prabhaḥ . rājñā budvimatā nityaṃ dhāryyaḥ samarakarmaṇi .
kṛṣṇavarṇa yutāgrāṇi mukhaśrotāṃsi locane . nirghūṃmāgnisa-
macchāye bhūlagnaśca karastathā . kāyaśca pīnanāsaḥsyādvege
vāyusamaḥ śubhaḥ . rājanu . vāyavyamicchanti taṅgajaṃ
śāstrakovidāḥ . saṃkhye niyuktaśca gajonāśayedripuvāhi-
nīm . niraṅkuśatvaṃ caṇḍatvaṃ tasya doṣadvayaṃ bhavet . nira-
ṅkuśatvaṃ śamayet prayogāśvāsanādibhiḥ . caṇḍatvaṃ ca tathā
nityaṃ sukumārakriyādibhiḥ . romāṇyañjanarūpāṇi nakhāḥ
śaṅkhasamaprabhāḥ . nistriṃśavimalacchāyaḥ sa bhavedvaiṣṇavogajaḥ .
sa vairiṇaṃ jayed rājan! ripusainyavimardanaḥ . kumbhavaktraḥ
kaṭau yasya nistriśaghanasaṃnibhau . bindubhiścitri taṃ yasya
sa vicitraśravo gajaḥ . tena saṃgrāmakarmāṇi kurute yo narā-
dhipaḥ! . nityaṃ cārijayaṃ tena sa rājā phalamaśnute .
sudanto dīrghahastaśca vṛhadaṅgulipuṣkaraḥ . ghanamāṃsaśarīraśca
kūrmmākārohi sattama! . sāṃgrāmikonajohyeṣa jīvatyapi
samāśatam . saṃgrāmavijayī nityaṃ pratāpajananakṣamaḥ . mahā-
śirā mahākāyo mahāmeḍhro mahākaraḥ . mahādantodaraścaiva
mahānāgovarāsanaḥ . mahānetro mahauṣṭhaśca mahākarṇomahā-
mukhaḥ . mahāmado mahākaṇṭho bhavetsāṃgrāmikogajaḥ . yadbha-
dralakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ nṛpa! tacchubhameva hi . mandasyāpi hi
śastaṃ syadāddvāvetau ca mahāgajau . saṃpūrṇalakṣaṇopeto
na bhavecca mahītale . anayoreva bhedāstu nāgānāṃ samudā-
hṛtāḥ . sāṃgrāmikā dvipā rajān! śubhalakṣaṇalakṣitāḥ .
kathitāstava tattvena rājasaukhyakarāgajāḥ” . ābhiṣeca-
nikagajalakṣaṇaṃ tatraiva . “pīnamāṃsacitāṃsaśca kūrmmākāranakha-
stathā . samavacitasāṃsastu suvṛttaḥ kalpanāparaḥ . chānakukṣiḥ
supārśvaśca romānāhasamanvitaḥ . jvalanojjvalanetrastu suviṣā-
ṇo mahākaraḥ . saṃpūrṇacibukaścaiva kramāyāmorayānvitaḥ .
balasatvasamāyuktaḥ snigdhacchavimanoramaḥ . sāṃgrāmiko bhave-
ṣṭrājña ābhiṣecaniko gajaḥ” .
tatraiva pālakāvye gajahṛdaye . “āyuḥ saviṃśati śataṃ mānaṃ
syāt sāmajanmanām . rājaputra! diśāmyevamāyuṣyādi
daśādaśa . lakṣaṇāni vade teṣāṃ kṣetrāṇyevaṃ viṣāṇinām .
lakṣaṇālakṣaṇaṃ jñeyamāyuṣyādidaśāphalam . kṣetrāṇi
hastauṣṭhamukhaṃ dantau śīrṣaṃ ca cakṣuṣī . karṇau grīvā ca gātrañca
vakṣaḥ kāryyasya bhedataḥ . lakṣaṇaṃ sannikṛṣṭaṃ yadbiprakṛṣṭañca yadbha-
vet . matañcitrabalopetaṃ prabhūtañja manīṣibhiḥ . tulye kule
vane jātau pracāre yattu lakṣaṇam . daśāyāñca tadākhyātaṃ
ghrabhūtamiti sūribhiḥ . dakṣiṇandakṣiṇāṅgaṃ ca hastinaḥ puṇya-
daṃ matam . tathā vāmaṃ ca vāmāṅgaṃ hastinīphaladaṃ matam .
lakṣaṇaṃ dakṣiṇāṅgotthaṃ phalaṃ bhūmibhujāṃ matam . mahadvyaktaṃ
bhaveyadyacca lakṣaṇaṃ tanmahāphalam . yadalpamaprakāśañca tada-
lpaphaladaṃ matam . madhyamānaphalaṃ mavyaṃ lakṣaṇaṃtu samādiśet .
śubhāśubhena miśreṇa bahutvenādiśet phalam . kadācit
śubhada cāsya gajānāmapyalakṣaṇam . śubhakarmmāṇamāsādya-
rājānamatha vā dvijam . yathā hi sarvasaritaḥ samudraṃ samu-
petya hi . svarasena viyujyante mavanti lavaṇāmbhasaḥ . eva-
māsādya bharttāraṃ bahulakṣaṇalakṣitam . bhavanti bādhitā-
nīha durlakṣaṇaphalāni ca” . ityupakramya gajadehasthānavi-
bhāganāmabhedastatraiva darśitaḥ . yathā “viṣāṇayīryastiryyaksyā-
dāyatāgro graho'pi saḥ . kivivā ca grahasyādhaḥkumbho-
pari ca bimbakaḥ . atha grahoparistho'pi puraṣkaro'pi
bhavettathā . tathā grahoparisthe ca kivivoparibhāgake .
vāhitthopari keśāśca mastakaṃ ca tathā matam . syātāṃ ma-
stakapiṇḍau ca mastakasthaśca vindukaḥ . tathā vindūparisyātāṃ
vitānau vindupārśvataḥ . tato'ntaravitānaṃ ca pṛṣṭhaṃ tatra vi-
nirdiśet . vinduvitānayoścāntaḥ purastāt pākilau kila .
nīce mastakapiṇḍāddhi vitānavindupākalaḥ . niryāṇaṃ ca
vitānorddhvaṃ karṇau vāpi tataḥ kaṭau . kaṭayoḥ śrotasī
vāpi kaṭasvāvastayoradhaḥ . pṛṣṭhataḥ kaṭisaṃdhī ca gaṇḍau ca
kaṭayoradhaḥ . kaṭagaṇḍāntasadbhāge ghāṭasandhī ca ghāṭake .
ghāṭāsandhyupariṣṭācca karṇasandhisamīpage . śravaṇe gātraga-
ṇḍādhaḥkapolau ca tadantare . romakūrcau ca pādau ca kapo-
lādhastathā matau . tataḥ sagadasandhī ca sagadāntaramatra ca .
āsagadāt hanvavaghiḥ pradeśaḥ śirasomataḥ . akṣikūṭābupa-
ryyakṣāvubhābupari vai tayoḥ . guhevākṣā'dharaḥ syāttu netrasrāvau
tayoradhaḥ . apāṅgāvakṣibāhye ca tatsandhī cākṣipṛṣṭhataḥ .
pakṣmaṇormaṇḍale cātha tatsandhī vartmamaṇḍalau . vartmamaṇḍala
sandhī ca tataśca śvetamaṇḍale . śvetamaṇḍalasandhī ca tataḥ
kṛṣṇe ca maṇḍale . tatsandhī ca tataḥ kṛṣṇe satsandhī
vartmamaṇḍale . tayorapi tathā sandhī prāgbhāge cakṣuṣo-
rapi . kanīnike samāmnāte sandhī tatra tathānayoḥ .
ityakṣigatadeśānāṃ samuddeśo bhavediha . kila vittau ca
karṇṇau ca karṇayoścūlikā tataḥ . tadadhaḥ karṇapippalyau
balike dve pradeśage . karṇamastakasandhī ca paścāt karṇāpava-
rttayaḥ . tadantaśca samasthānāvudghātau parikīrttitau . karṇṇa-
cūlikayoragre piṅgalākhyau ca bhāṣitau . purastāt karṇapi
palyāḥ karṇṇasaṃveśacarmaṇī . karṇṇāntaḥ karṇṇanāḍyau ca lambe-
tāṃ tasya bhāgataḥ . tayārvīthiḥkavandhaśca saśaṅkhamadhyakarṇṇayoḥ .
karṇṇasandhyoradhastācca tathādhaḥsandhisaṃjñitau . tadadhaḥkarṇa-
pālyau ca prāk karṇoparitastayoḥ . nāḍīpārśvagatau cātra
madhyakarṇṇau tayoradhaḥ . adhaḥkarṇṇau samākhyātau bahiḥkarṇṇā-
pavarttayoḥ . pārśvakarṇṇau bahiḥkarṇṇau karṇṇayośca kramād
bahiḥ . antarāntarakarṇṇau ca paryyantakarṇapāśayoḥ . adhastā-
cceti bhāgāḥ syuḥ karṇṇayoḥ kariṇo'pi ca . grīvāyāḥ
prāgbhavobhāgo grīvā sandhistatastathā . grīvāpṛṣṭhaṃ tata-
syācca madhye tacca kṛkāṭikā . grīvāpṛṣṭhe tathādhastādgala-
māhurdvipasya ca . adhaḥkaṇṭhastayoścorddhaṃ manye te galakaṇṭha-
yoḥ . dhamanyau kaṇṭhapārśve ca tayoścābalipiṇḍikā .
galasya pārśvayīrūrddhvaṃ dardurau cātra nirdiśet . guhe manyo-
parisyātāmupariṣṭāttayostathā . kivikau ca tathā coktau
paścādupari caitayoḥ . pārṣṇighātau ca saṃkhyātau pārṣṇi-
ghātāntare tathā . utsaṅgāvupari syātāṃ skandhādūrddhaṃ tathā-
nayoḥ . tanmadhye paṇavaścorddhvamiti grīvāṃśasaṃgrahaḥ . (hasti-
pakena pārṣṇibhyāṃ yau deśau hanyete tau pārṣṇighātau) gātra-
mātramāyataṃ ca bhavedāsanamāditaḥ . tatpārśvayoḥ pratīkāśau
tāvaṃsau ca tayoradhaḥ . tadadhaḥpratyagaṃsau ca tathaivāṃsaphale tathā .
tadadhastāttatobāhū tatobāhūttaraṃ tathā . arvāgatra guhe tatra
bāhupṛṣṭhodbhave api . apāre ca tadūrddhvaṃ ca tayīstadbhāvikau
tathā . pālyāvathāṅgādūrddhañca tayorāyāmapṛṣṭhataḥ . pālyantāṅga-
purastāccabhujayoruditau yavau . yavabhāgopari tathā purastāt
phalakocchritau . piṇḍikādhaśca vemākhyau viśoṣau yava-
yoradhaḥ . utsaṅgau ca viśoṣādhaḥ prahau cāpi tayoradhaḥ .
tatsandhī ca tataḥ parvvasandhānau tadadhomatau . tadadhaḥ
pālipādau vai kūrcau cānu tayoradhaḥ . tadadhonakhakūrcāśca
tato nakhaśikhā daśa . puraḥpuronakhau nāmnā sanakhau caiva
vistṛtau . tatpaścāttu nakhagrīvā viśoṣāḥ pārśvatonatāḥ .
antaḥpārśvabahiḥpārśve syātāṃ pārśvanakheṣu ca . kavāsa
rājayaścātra pādanāhāvikāstathā . talasandhī tataḥ syātāṃ
tale ca tadanantaram . talapradeśapuratastatparā nakhabudhnataḥ .
talakarṣau tataḥ paścāt talaprahau tataḥparau . talayorantaraṃ
caiva hṛdaye ca karīrake . kiṃvinorājayaśceti talasadbhāvikā
api . palahastau tataḥ syātāmantarbāhū tato'ntare .
bahirbāhū bahiścorddhvaṃ gātra sarvaṃ tato'pi ca . kakṣau gātra
prahorddhañca kakṣayorantaraṃ tataḥ . iti pradeśā gaditā
gajānāṃ gātragocarāḥ . kaṇṭhasyāntarmaṇiḥ pūrvaṃ grīvāparva
samāśrayaḥ . uromaṇiḥ samāmnātastataḥ syādurasaḥ sthitiḥ .
yā'dhobhā pārśvagā tatra gātrasandhisamāśritā . āvarttamaṇi
rapyatra vikṣo bhāsvarasaṅgataḥ . tataḥ sandhikarastu syāttasyādhaḥ
stanayoḥ puraḥ . mātrayorantaraṃ cāpi caturakṣāntaraṃ bhavet .
adhaḥstanau ca stanayorantare cātha cūcuke . stanāntau stana-
kūrccau ca kṣīrikau cāpi kūrcake . caturakṣāntarālaṃ ca bhave
ccūcukayoradhaḥ . stanayorapyadhastācca purastāt stanayo-
rbhavet . hṛdayaṃ cāsya pārśvasthāvāyāmau ca bahistayoḥ .
syātāmāyāmakāṇḍau ca tadaghovivaśau tataḥ . tataḥ kroḍaṃ
padādhastāt paścāccāyāmakāṇḍayoḥ . randhre cāparavastiśca
stanayorapyanantaram . jaṭhare nābhirityete pradeśāḥ kila va-
kṣasaḥ . āparāṅghriparaḥśephoretaḥsrāvāvaghiḥ smṛtaḥ . tato-
'ṇḍakoṣasandhiḥ syāt koṣasandhiśca śephataḥ . kramān-
mehanamatra syāt meḍhrasaṃjño bhavedapi . ānirgamāttathā tasya
bāhupārśvagatau matau . agratastatra kakudaṃ tasyāśrī pā-
rśvayorapi . mehanasya puraḥsroto vaṅkṣaṇau koṣapārśvagau .
aparāśrayiṇī śukre tathā vaṅkṣaṇamadhyage . ityaṇḍakoṣa-
bhāgāḥ syuḥ kramādāsanamucyate . tadantaścāsanañcorddhaṃ vakra-
vaṃśasya pṛṣṭhataḥ . bhavedaparavaṃśaśca tatonyaccādha āsanam .
paścimāsanamapyasya pṛṣṭhataḥ paragasya ca . ata āstipra-
deśaśca tato vaṃśaśca bāladhiḥ . (āstirāsanam) . ā-
śrayetyabhidhānāśca bhāgāḥ paścānniṣādinaḥ . syātāṃ ca
tatpalādhastāt pakṣasandhī tathā tataḥ . syātāñca pakṣapārśve
ca garmūkāścakramādapi . pakṣādhonantarau cānukukṣī pakṣasamā-
stutī . niṣkābhau madhyagau tatra śaṅkūcaivorddhamadhyataḥ .
kakṣābhogau kākapakṣau śaṅkucchāyākarautataḥ . utkṛṣṭauku-
kṣipaścācca tryasthipārśvagatāvapi . kālakotkṛṣṭadeśānāṃ pā-
lavaṃśaśca pārśvayoḥ . kālake piṇḍike cādho vidyāccāpara-
yoḥ sthite . utkṛṣṭapiṇḍikā tryasthisthānamevālambanam .
jaghanaṃ parato'smācca evaṃ kālavakā daśa . bhavet pāyuśca pā-
yostu gudamabhyantaraṃ tathā . vahirgudasya vartmasyāt gudāntaḥ
kandaraṃ viduḥ . vilapāyvantare kakṣau tathā piṇḍikayorapi .
adhastādantare kiṃvinyantare tasya saṃsthitiḥ . piṇḍikā-
ghatha maṇḍūkyāvaṣṭhīlau piṇḍikāntare” . avayavapramāṇabhedā-
startrava . “piṇḍikāratnikāmānā puṣkaro'pi bhavettathā .
karṇasandhirbhaveccāpi taccāratnipramāṇataḥ . karṇṇāpavarttau
pālyau ca syātāṃ hastasamucchritī . karṇṇāśrī ca tathā
vidyādvistāre dvādaśāṅgule . karṇṇāśrāvapi hastau dvāvāyāma
pariṇāhataḥ . karṇavarttiṃ viddhi karṇapramāṇena ca ratnikām .
śira āsanamuddiṣṭaṃ mānena trikahastakam . śirasastu pra-
māṇena syāt ṣaḍaṅgulamāsanāt . āsanena samaṃśīrṣaṃ ka-
lyāṇakaramityapi . yasyāsanaṃ ca nīcena śirasaḥ syāt ṣaḍa-
ṅgulam . avāgro nāma sa prokto gajoninditalakṣaṇaḥ .
śiro yasya bhaveduccamāsanād dvādaśāṅgulam . so'bhyuda-
grābhidhānena lakṣaṇādāsanaṃ bhavet . āsanaṃ vaṅkṣaṇoddeśād
grāhaśca pakṣabhāgataḥ . mañcasamānaphalaka utkṛṣṭo'ṣṭhīsthito-
'pi ca . aṣṭītyevaṃ samākhyātaṃ lakṣaṇādāsanaṃ bhavet . ha-
stadvayapramāṇena pecakāt paścimāsanam . dvādaśāṅgulanimnaṃ
syādāsanāt paścimāsanam . sārddhahastatrayaṃ cādhaḥ pramāṇa-
mapi bāladheḥ . saptāṅgulapramāṇena pāyuśca parimaṇḍalaḥ .
aratniparimāṇena vidustadvadguṇāntaram . aratnito'ghikaṃ
yasya vistareṇa stanāntaram . tiryyagromacayaṃ gātramaribhyaḥ
śīkadogajaḥ . aratnitrayamānena nābhideśastanāntaram .
nābhiśca bhūtrakoṣaśca gudāratnyarddhamānataḥ . aṇḍakoṣaśca ha-
stārddhapramāṇena samanvitaḥ . dve cāratnī tathārddhaṃ ca koṣa-
mānaṃ bhavedapi . so'rddhahastadvayāyāmohastānāhayutomataḥ .
prauhe tu pariṇāhaḥ syādaratnidvitaya tathā . hastayoścārddha
mānaṃ syāt caturbhāgeṇa saṃyutam . talasya pārśvataḥ prauhāva-
ratnipramitau matau . caturbhāgayutāratnirbhavennamratalopari .
aṣṭāṅgulapramāṇena syātāṃ tataḥ puronakhau . saptāṅgulaścāpa-
nakhaḥ pārśve pañcāṅgulānakhāḥ . caturviṃśatyaṅgulañca bhavedgātrā-
pare tathā . aparābhyāṃ bhavedgranthiraratnyarddhena mānataḥ . ara-
tniśca talāyāmobhavecca karayorapi . saptāṅgulāstu vaiśoṣāḥ
pālyoḥ pārśvanakhāstathā . pañcāṅgulāstryaṅgulāśca nava-
cāpi nakhā matāḥ . ityaṅgamānaṃ nāgasya diṅmātramiha-
darśitam . samāṅgā api mātāṅgā dṛśyante duḥkhadāḥ
kvacit . dṛśyante viṣamāṅgāśca kvacit kalyāṇadāyinaḥ .
tasmāt pramāṇaṃ keṣāñcidapramāṇatayā matam . pramāṇaṃ kṛta-
sācāryyaiḥ sarvairlakṣaṇa vedibhiḥ . athāṅgasaṅgamāttāvat māta-
ṅgānāṃ guṇāguṇāḥ . bhūyo'nyaguṇadoṣābhyāṃ prasaṅgāt
kathitāḥ punaḥ . uparikramato vṛddho nātistabdhomṛdusthi-
tiḥ . vṛttamnigdhāccharomā ca lohitāṅguliṣuṣkaraḥ . sa-
rvvavyaktapramāṇaśca gajaḥ kalyāṇakārakaḥ . bhāgyapradī bāla-
hastastathāyatatanūruhaḥ . arthado hīnavinduśca gajo duḥkha-
prado maṃtaḥ . dvipāmṛtyukarā hrasvā hīnapārśvāśca vṛddhidāḥ .
puṣkaraṃ hīnamavyaktaṃ vidyādbharttṛvināśanam . yuktamāne nigā-
le ca nirmalaśrotasī śubhe . susamāhite ca syātāmut
palāgrasamadyutī . unnaddhau kramavṛddhau ca sigdhāvabhyu-
ditau samam . dakṣiṇau ca samānau ca prahārapraguṇacchavī .
tataḥ pradakṣiṇāvarttāvudāttau dantināṃ radau . karaspṛgā-
kṛtī cāpi śvetāsthisadṛśadyutī . viṣāṇe ca tathā myātāṃ
cāpāgre vāraṇasya ca . yo dakṣiṇaikadantasya śriyā tu
rahito gajaḥ . vāmaikadanto dantī ca duḥkhadaḥ sādi-
nomataḥ . daśāṃ prāpya catuthīṃ ca dvitīyāṃ yasya na dvijau .
sthūlāvanāyatau syātāṃ sa mūḍho nāma durgajaḥ . ūrddhasaṃ-
sthānavakrau ca pratimānagatau na vā . yuyutsāmiva kurvvāṇā
yasya bālāḥ sadurdvipaḥ . dantau halopamau yasya dīrghau
pārśvena connatau . dakṣiṇena viṣāṇena vāmadantadarantathā .
kārayedyastu mātaṅgo vāmadārī sa vai bhavet . tathā dakṣiṇa-
dārī ca dakṣiṇadaraṇaṃ tathā . vāmena kārayennoṣṭo yātuḥ
svāminaeva saḥ . tathā halaviśālena dantenaikena dantinaḥ
sthūlenākharvadīrgheṇa duḥsthitākhyo'pi varjjitaḥ . antarna-
tābhyāṃ saddantaḥ kudanto'pi natāvaghaḥ . kūpe vāmonnatiścāpi
radābhyāṃ dviradaḥ kvacit . dantadurvāsasākhyo hi dvirado-
madhyalakṣaṇaḥ . bahirnatauhastalambau radau yasya sa durgajaḥ .
kṛṣṇāyatau radau mūle vinahinti madāgatim . śyāmalākāra
radanāgranthimaddaśanāstathā . durjātā viṣamā vakraphalakāśca
kṛśāstathā . ātadīrghātihrasvāśca vadanenāghaśaṃsinaḥ .
triratnimitameḍhrasya pañcaratnimitoradaḥ . yaṣṭidantonukathito
rājaputra! manīṣibhiḥ . prapūrṇaṃ pratimānañca tārābhaṃ bali-
vajitam . sūkṣmavindu samānaddhaṃ mṛdutvakkāyaromaśam . svāyataṃ
pṛthubāhityaṃ sarvvagātrasamāhitam . raktauṣṭhatāludaśana-
vilagnamustvaṇasthitim . taṃ rājā varjayet yuddhe śubhalakṣaṇa
varjitam . bālārkasadṛśe yasya harivarṇavilocane . manaḥśi-
lāprabhe vāpi haryakṣo'sau subhikṣadaḥ . padmāpāṅge ca vipule
suprasanne sitāsite . yasyākṣiṇī sacākṣibhyāṃ vibhaktākhyo
hitapradaḥ . yasyatuṅge ca nayane mahatī dṛṣṭimaṇḍale . sni-
gdhanirmalavarṇṇaśca tārakākṣaḥ sa sammataḥ . yasyāsṛjaḥ samā
bhāse vṛttākāre vilocane . pārāvatākṣaṃ nāgaṃ taṃ praśaṃ-
santi śivapradam . hrasve nātyāyate netre prasanne sūkṣmada-
rśane . yasya syātāṃ sacādhyakṣo vāraṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ .
īṣadgairikasaṅkāśe dṛśyete yasya cākṣiṇī . dhvāṅkṣākṣaḥ
sa vinirdiṣṭo durbhikṣāribhayāvahaḥ . kṛṣṇāpāṅge śubhe
netre kāṃsyasadṛśasaprabhe . yasya syātāṃ bhaveccāyaṃ śūkarākṣā
sa garhitaḥ . samantato nopacite saṃsṛṣṭe ca manāgdṛśau
prauḍhākūṭau yasyāpi viṣvagakṣaḥ sa durbhagaḥ . vaiṣamyādviṣa-
maprekṣī neṣṭo haritayā dṛśā . tathā niṣprabhayā dṛṣṭyā
varjjitaḥ kālapiṅgalaḥ . tandrīryasyānudṛśyeta virūpaṃ vi-
ṣamaṃ tathā . tathaiva tiryyag dṛk hastī tiryyakprekṣī ma
dūṣaṇaḥ . adhaḥprekṣī ca yo yaḥ syādūrddhagāmivilocanaḥ .
sadṛśo babhrumārjāraprabhṛtyamatacakṣuṣām . sa syādaniṣṭa
dṛk hastī tiryyakprekṣī ca dūṣaṇaḥ . adhaḥprekṣī ca sa-
jñeyo mṛdūrddhvagāmidarśanaḥ . dṛṣṭiḥ snigdhā praphullā ca
susthitāmalatārakā . ūrddhvapakṣma prasannasya vāraṇasya vilo-
kyate . udagratārako nāmnā sāmnā pārśvavisarpiṇī .
vistabdhācalapakṣmā tu kupitā'nekapasya dṛk . sarvāṅgalakṣaṇe-
bhyo'pi cakṣurlakṣaṇamuttamam . ityevaṃ lakṣaṇajñānāṃ pūrveṣā-
manuśāsanam . praśastanetre dvirade nṛpobhadrāṇi paśyati”
mastakādilakṣaṇantu prāyeṇa bārhaspatyoktalakṣaṇasamamityata-
stannoktaṃ yatra viśeṣastaducyate . “ekakūpaprajātāni
snigdhāni ca mṛdūni ca . romāṇīṣṭāni romṇāñca peca-
ko dakṣiṇāṅgajaḥ . lāṅgūlasyaiva romāṇi dṛśyante yasya
hastinaḥ . saṃhatāni vicitrāṇi sa pūjyo vāraṇoraṇe .”
kariṇo vāmanatvādau kāraṇāntaraṃ tatphalañcoktaṃ tatraiva
“vāyvākāśaguṇādhiṣṭhapṛthivīguṇasarjjanāt . jāyatekila
mātaṅgaḥ kubjo vā vāmano'pi ca . yato bhūtaguṇo'nyonyama-
dhitiṣṭhati mānataḥ . tairguṇai rjāyate kharvā dantīti munayo-
viduḥ . hīnāṅgohānikārī syādadhikāṅko'dhikaṃ haret .
rāṣṭrāhitau bhavetāñca khañjakubjāviti sthitiḥ . āyāmānāha
saṃyukto hṛsvākāro hi vāmanaḥ . naṣṭhīvyantaraniryāṇo
mahāsthisagado'pi ca . asthiśvetau ca rūkṣmau ca dantau
yasyāśritau karam . sa cālayitvā rājānaṃ hatvā vātha pa-
lāyate . hrasvameḍhrāṅgulikaraḥ śrotrāśriśvetaromayuk . kapi-
kauśikakākāhinakulaprakhyalocanaḥ . kālāpaṅgalanetraśca ta-
nvānanahanustathā . balyā samānaniryāṇaḥ pratyagrapṛthupecakaḥ .
maṇḍūkābharucitvak ca sāsnānalasamo'pi ca . parimaṇḍala
karṇaśca spaṣṭadhvāṅkṣa śivadhvajaḥ . prauḍhonnatākṣi kūṭākṣaḥ sakilā-
sāṅghrimehanaḥ . vyālaityavagantavyo nirmado dantidūṣaṇaḥ .
sabalī yasya sadānau prauhau cāpi kacācitau . civuke
cāyatasthūle vraṇaiśca tanurābilā . adhovaktrāṇi romāṇi
hanū ca kṛśaromage . suḍhakkākṛtayaḥ pādā ḍimbaityapi viśrutaḥ .
āsyauṣṭhatālurasanāḥ kāla kalmāṣakāntayaḥ . karṇṇaukacācitau
nyūnau tāmbavarṇaśca bāladhiḥ . karābhipreṣaṇāsaktau mānonā-
ṅgulipuṣkale . sthūle ca pakṣmaṇī netraprabhe duṣprekṣaṇe tathā .
durbaddhāni tathāṅgāni balīmukhanibhaṃ mukham . reṇudvirephā-
nurūpā makṣikābhiścitākṛtiḥ . aratnimānau dantau ca
śuṣkāvapyanigūhitau . karṇṇe ca kaṭhine yasya nīlagopaka
vidyuti . vivarṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ bhinnamiśratanuruham . napu-
sakaśca mātaṅgo sa dūre tyāgamarhati . mañjiṣṭhārāgabhāvena
yattanurvānaropamā . sa pūtano'gnibhayado yūthahā pariva-
rjjitaḥ . tiryyakprekṣī cādhaḥprekṣī durgandhamadasaṃyutaḥ .
kālapiṅgodaroneṣṭo mātaṅgaḥ syāt mataṅgajaḥ . puṣkare
stanamadhye ca vāmahaste mataṅgajaḥ . kilāsairāvṛtaḥ syācca
tadrāṣṭre durnayaṃ diśet . paścātsamutthitāvāponityamīlitalo-
canaḥ . bāhitthasaṃkṣiptamukhonibaddhākṣo mataṅgajaḥ . nyūnaṃ
viṃśativarṣasya dantau yasya pramāṇataḥ . atimātrau na vai
syātāṃ nāgonāgasamastu saḥ . hīnātiriktadaśano yasya
vai tasya mṛtyudaḥ” ityavayavadoṣāḥ .
“atha varṇṇastathāvarttāḥ puṣpāṇyābhā svarogatiḥ .
balaṃ satvamanūkañca gandhobodhitamiṅgitam . syādbhūta-
guṇavaiśeṣyād varṇavaiśeṣyameva hi . vātādibhyo'pi
doṣemyovarṇavaiśeṣyamiṣyate . raukṣyaṃ parātirekeṇa sarvaṃ
vātasya vaibhavet . soṣmatā śoṇitāt, pittāt raudratā,
saumyatendujā” ityupakramya “kapho garbhaśayānasya
snigdhatāṃ pratipadyate . pittaṃ garbhaśayānasya stabdhatvaṃ
pratipadyate . tatkarī kathitaḥ kālastathaiva snigdhadarśanaḥ .
pittaṃ kaphaśca yugapad veviṣṭi tu tatastataḥ . śyāmavarṇo'pi
mātaṅgo jāyate snigdhaeva vai . garbhe ca māṃsasahite kapharakte
yadā sthite . ciraṃ garbhaśayānasya harisnigdhastato'pyasau .
raktapittakaphānāñca saṅkaratvagatau tathā . haritāruṇapī-
tādyā nānāvarṇṇā bhavanti hi . sarvatrānugavātena mīlanādrū-
kṣatā bhavet . pāruṣyaṃ dhūsaratvaṃ ca susnigdhatvaṃ bhavettathā .
kvacidvarṇavibhedāśca pūrvasambhavakāraṇāt . grahanakṣatracārācca
pitṛvījavaśāttathā . tatrāpi śvetavarṇṇāśca śukavarhimaṇi-
tviṣaḥ . śuddhahemarucaścebhāḥ sureṣu prāci ca kvacit .
nṛṇāntu harayaḥ kṛṣṇāḥ śyāmāśca kariṇaḥ smṛtāḥ . hari-
rmadhusavarṇaśca kṛṣṇaścāñjanasannibhaḥ . na kālo na harirnā-
gomadhvābhaḥ śyāma iṣyate . eteṣu tripu varṇeṣu harivarṇo-
varomataḥ” . iti varṇabhedakāraṇādinirūpaṇam .
“āvarttaḥ ṣaḍidhaścaiva tvagjodaśanabhaṅgajaḥ . koṣajaḥ
pakṣmajātaśca bālajo romajo'pi ca . koṣaromabhavau
śastau dantakalpanajaḥ śubhaḥ . śīkānarthapradāḥ proktāstvagja-
pakṣmajabālajāḥ . bhūmidoromajāvarttaḥ koṣāvarttojaya-
pradaḥ . daśanasambhavāvarttaḥ sutadārapradastathā . kathitaḥ
pakṣmajāvarttojñātijātabhayapradaḥ . vraṇakṛdbālajāvarttaḥ
sāmahā romasambhavaḥ . praśastodakṣiṇāvarttovāmāvartto vi-
garhitaḥ . mato vyakto mṛdusnigdhaḥ savarṇaḥ pītaromajaḥ .
vāmāṅge dakṣiṇāvarttovāmāvarttaśca dakṣiṇe . āvarttaḥ sa-
mmato'bhīṣṭo dvijarājasamaprabhaḥ . śubho'pyakṣetrajāto-
'sau śubhaṃ naiva prayacchati . aśubhakṣetrajātaśca nāniṣṭaphaladaḥ
śubhaḥ . avagrahe grahatale stanayorantare tathā . grīvāyā
makṣikūṭorddhaṃ kumbhayorantare tathā . utpale dantaveṣṭe ca
karṇṇamadhye ca vakṣasi . āvarttā vāraṇānāṃ hi suniśceyāḥ
śubhapradāḥ . stanāntare śiromadhye kumbhāntaścūlikāntare .
vakṣasyāvarttasampannaḥ kuñjaraḥ pañcamaṅgalaḥ . śīrṣāvartto'-
bhiṣekāya stanāvarttojayāya ca . sukhāya cūlikāvarttaḥ
kunbhororomajaḥ śriye . vaṃśe prauhe'tha bāhitthe manyāsya
sagade kaṭe . karṇe'kṣikūṭe nābhau ca kakṣapakṣmāṃsakūkṣiṣu .
bāladhau pecake meḍhre randhrasandhikalāsu ca . āvarttā na pra-
śasyante karṇabhāgagatāśca ye . koṇapramāṇalaghavomarmaparva-
pradeśagāḥ . aśubhakṣetrajātāśca sakilāsāntarotthitāḥ .
manonetrābhirāmo hi susūkṣmogadito mahān . ūrddhva-
pravṛttodīrghaśca romajo'rthajayāvahaḥ . marmabhāgeṣu nāgasya
niṣṭhāste romajādayaḥ . samabhāgagatāvarttāḥ sarvvataḥ sukhadā-
matāḥ” . ityāvarttaḥ .
“svastikādisusaṃsthānaṃ puṣpaṃ darśanadehajam . snigdhaṃ
bhavet śubhacchāyamacchinnaṃ vāñchitapradam . kabandhādika-
saṃsthānaṃ viṣatantusamaṃ sphuṭam . rūkṣaṃ kṛṣṇañca kusumaṃ tā-
tānarthakasaṃjñakam . dadyāt sutaṃ sitaṃ puṣpaṃ snigdhapītañca
hemadam . nīlotpalābhaṃ śīlāptyai snigdhakālañca vṛtti-
dam . yadi syāt pūjite bhāge kusumaṃ snigdhapāṇḍuram .
suracāpasamākāraṃ tadbhanedmūbhujaḥ śubham . śakraṃcāpanibhaṃ
puṣpaṃ dantopari ca dantinaḥ . diśediṣṭaṃ sumikṣaṃ ca kṣe-
maṃ ca kṣitirakṣiṇaḥ . stanāntaḥ snigdharukṣe ca puṣpe nāga
same tathā . puṣpe śrotrāntaḥkāle ca mlānivṛddhiṃ vinirdi-
śet . śrīvṛkṣādinibhākāre vaijayantīdhvajopame . śailaprā-
sādasadṛśe chatracāmaravīthibhiḥ . somasūryyasamābhāse
śivikāyānamūrttibhiḥ . diṣṭe śubhāya nṛpaternindyamahi-
samākṛti . śvakravyādanibhākāraṃ raṇāpasarakāraṇam .
dhūmābhaṃ puṣpamicchanti mṛtyave'gnibhayāya ca . kṛṣṇaṃ puṣpaṃ
tathā neṣṭaṃ dviṣadbhogavivarddhanam” . iti puṣpam
“bhūkhāgnyambumarujjātā bhavecchāyā viṣāṇinām . śa-
stā bhūjalavahnyutthā na śastā khānilodbhavā . chāyāyāḥ sa-
mbhavaḥ pūrvaṃ, parataḥ paritaḥ prabhā . chāyāyāḥ sambhavaḥ pūrvaṃ
prabhā tatparamaśnute . varṇṇamātraśritā cchāyā prabhā varṇasya
nāśrayaḥ . lakṣaṇāni tu nāgānāṃ pāpāni ca śubhāni ca .
chāyāvaśāt phalantyeva chāyā tenātilakṣaṇam . yasya syā-
llakṣaṇaṃ bhadraṃ chāyā bhadrā bhavenna tu . na cāsau śubhadohastī
chāyopahatalakṣaṇaḥ . pāpalakṣaṇayukto'pi śubhacchāyāyuto-
gajaḥ . phalaṃ lakṣaṇajaṃ hitvā chāyāphalamavāpnuyāt . nī-
rājane'bhiṣeke ca dhvajocchrāye raṇodaye . teṣu teṣu ca
kāleṣu bhavecchāyā ca śomanā . vakṣasi pratimāne'ṃse
kumbhe karṇe kaṭeṣu ca . niryāṇe mastakasthāne veṣṭayośca
kapolayoḥ . piṇḍikājaghanābhoge teṣu teṣu padeṣu
ca . pradeśeṣu pradhāneṣu chāyāyā vīkṣaṇaṃ bhaved . praśastā
pārthivī chāyā bahnijā jalajāpi ca . neṣyate vyomajā
chāyā mātariśvabhavāpi ca . pārthivī snigdhagambhīrā
sarvavarṇe vibhāvyate . chāyā hyāsāṃ ca raktā ca snigdhā jāmbū-
nadāgnijā . chāyā nīlāmbudābhāsā snigdhā salilasa-
mbhavā . avyaktaparuṣā tasyachāyā gaganajā matā . dhūmrā
rūkṣā ca vāyavyā bhasmābhā niṣprabhā tathā . etāśchāyāḥ
parīkṣyāḥ syurmātaṅge rājapūjite . nīlāmbujendranīlābhā
nīlāñjananibhā'pi ca . kvāpyuktā pārthivī cchāyā
subhikṣakṣemakāriṇī . bālārkapadmakiñjalkaśakragopakasa-
nnibhā . jvālābhā taptahemābhā vahnijā vijayapradā .
chāyāmmayī payaḥśaṅkhakundarūpyanibhadyutiḥ . saugyākhyayā
pratītā ca bhartturarthapradā sadā . jalabudvudasaṅkāśā dhūmra-
dyutiratisthirā . nindyā ca vyomajā chāyānityodvega-
karī matā . sarvavarṇairupetā'pi niṣprabhā bhasmasannibhā .
vicchinnā vikṛtā cchāyā vāyavī sā bhayāvahā . vairiñcī
vaiṣṇavī śaivī chāyā māghavanī tathā . kaumārī rākṣasī
sārpī gāndharvī ca tathā''surī . paiśācī ceti yāśchāyā
śchāyādivyāḥ kvacit śubhāḥ . bhūtotthalakṣaṇe tāsāṃ bhedo-
neha tu kīrttitaḥ . tejo'tisaktā bhadrasya pāṭalā bha-
vati prabhā . chāyā raktakalā rukmapadmapūganibhā'pi vā .
kṛṣṇā ca mandakariṇaśchāyā tu mṛgahastinaḥ . mali-
nāmbaradhūmreva gīrvāṇāyudhadarśanā” iti chāyā .
“hastināṃ vividhā dhvānāśchidrebhyaḥ karato'pi ca .
bhavanti vāyuvaśato gātrāṇāṃ veṣṭanena ca . prayāṇeṣvabhiṣikteṣu
dhvaje jātikuleṣu ca . nāgeṣu vṛṃhitaṃ grāhyaṃ mattastabdhe na
jātiṣu . hṛṣito'tyastanidrāntastṛṣito vṛṃhati kvacit .
yadi dantī śubhe deśe samaye ca vasupradaḥ . darśayedvṛṃhitaṃ
bhadraṃ tatphalaṃ sphītamādiśet . sarovare tathā''rāme goṣṭhe
vibudhaveśmani . nikuñje hṛdyadeśe hi vijñeyaḥ śubhado-
dhvaniḥ . yātrāyāmabhiṣeke ca yajñādisamaye tathā . samaye
caiva puṇye ca vṛṃhitaṃ syācchivapradam . aśmādikāṣṭha
balmīkaduṣṭasthāne bhayapradaḥ . sunīce ca pradhūme ca prati-
śyāyadineṣu ca . atiśīte'tigharme ca prabhāte cāśubhoravaḥ .
mūtale nyastahasto hi paryyaśrunayanogajaḥ . kūjan nirvyathanaṃ
kuryyāt yadi vā naśyatīśvaraḥ . kareṇa vṛṃhitonāgo duści-
ttāśrupariplutaḥ . ādiśenmantriṇonāśamatha vā pṛthanā-
pateḥ . vyāyataśramahastasya sāsrādhogatacakṣuṣaḥ . jaghane
vāmato bālaṃ tathā nikṣipato'sakṛt . (bālaṃ bāladhim) .
niṣīdato laṅghayato hṛṣṭaromṇovimūrcchataḥ . vāme ni-
kṣipya gaṇḍūṣaṃ vṛṃhitaṃ syādanarthakṛt . kheyaḥ sravati
nāgānāṃ dhamatāṃ yadi śoṇitam . (khebhyaḥ chidrebhyaḥ) tathā
manyāntadeśe ca prāṇināṃ kṣayamādiśet . yadyāgneyī-
mukhobhūtvā prācyāṃ bā'rkodayaṃ prati . dantī tīkṣṇaravaṃ
kuryyāttadā syāt pāvakādbhayam . kareṇa yadi mātaṅgo vṛṃha-
māṇaḥ stanaṃ spṛśet . ālāne lambamānastu saṃyuti kṣayamā-
diśet . (saṃyuti yuddhe) . ālāne lambamānastu śītkurvan
kurute dhvanim . gātraṃ praṃṅkholayannāgastataḥ prasthānamādi-
śet . kṣiptvā karaṃ viṣāṇasthaṃ viṣamaṃ kūjate yadi . ni-
rīkṣamāṇo gaganaṃ hatāṃ vṛṣṭimudāharet . yadābhyunnatavaktreṇa
stanasthānañca jighrataḥ . tathā kuñcitahastena mukhaṃ gātraṃ ca
jighrataḥ . kurvato dakṣiṇaṃ hastaṃ śanairnikṣipato'pi yat .
vṛṃhitaṃ syāttadiṣṭañca tathānyonyakaraspṛśaḥ . gṛhītvā śubha-
vastūni kusumādīni ced dvipaḥ . kuryyācchabdaṃ śumaṃ tena
phalaṃ śubhataraṃ bhavet . uccairabhimukhaḥ śānto yadā nadati
vāraṇaḥ . arūkṣamadhyamānena tadā tatra jayī dhruvaḥ . mukhena
maṇḍūkaravān karṇṇābhyāṃ dundubhidhvanim . kareṇa mura-
jārāvān kurvan kalyāṇakārakaḥ . kalaṇādisamārāvā
vikaṭāna samāḥ smṛtāḥ” . iti dhvaniḥ . gatibale tu prā-
gukte evātra prāyeṇa darśite nātaste atrodāhṛte .
“satvaṃ trividhamicchanti śreṣṭhamadhyādhamairguṇaiḥ . sātvikaṃ
rājasaṃ cāpi tāmasañca viṣāṇinām . eṣāmapi guṇājñeyā
bahavaste na kīrttitāḥ . satvasyoktāguṇāḥ śauryyaṃ
buddhirdhairyyaṃ suharṣatā . rajasoye guṇāste ca krodhotsāhā
vapi kvacit . guṇāśca tamasastantrātamomohapramāditāḥ .
hrīmantaḥ kāntiyuktāśca prājñāśca cirajīvinaḥ . kriyā-
kleśasahāḥ śrāntāḥ sātvikāḥ sāmasambhavāḥ . śiṣyāśca
madhyasādhyāśca kīrttitānirbhayāḥ kvacit . kriyāyogasahāḥ
kiñcidrājasā madhyamāyuṣaḥ . tāmasā duḥkhitā mūḍhā virūpā
laghujīvitāḥ . yukto'pyanyaguṇaiḥ sarvairyutaścet sātvikai
rguṇaiḥ . śreyoguṇaḥ sa samare tathā'dhvani mataṅgajaḥ . eṣāṃ
vāgīśanirdiṣṭā viṣayāpekṣayā sthitiḥ . bhadre sannihitaṃ
satvaṃ, rajomande, tamo mṛge . devagandharvayakṣāṇāṃ pannagā-
surarakṣasām . piśācānāṃ nṛṇāṃ tulyaṃ vedyaṃ nāgasya
ceṣṭitam” . iti satvam .
“yat pūrvvasambhavaṃ spaṣṭaṃ satvaṃ rūpaṃ gatiḥ svaraḥ . tasyā-
nukaraṇāt yuktamanūkamiti kovidāḥ . satvarūpajavārāvaiḥ
śubhānukāritā śubhā . devarṣigaṇagandharvanāgānūkāḥ śubhā-
matāḥ . evameva ca duṣṭānukṛtoduṣṭāḥ prakīrttitāḥ . daitya-
rakṣaḥpiśācānāmanūkaṃ parivarjjitam . vṛṣasiṃhaturaṅgādi
samānūkāmatā dvipāḥ . neṣṭāḥ saradagṛdhrādisamānākṛtiyo-
ginaḥ” . anūkam .
“āsyākṣikumbhakarṇṇeṣu madaniśvāsavāyuṣu . śakṛdvamathu-
mūtreṣu gandhaṃ samupalakṣayet . iṣṭagandhānniṣeveta vāraṇān
dharaṇīpatiḥ . duṣṭagandhān sadā bhūpoyatnataḥ pari-
varjjayet . sarpirmadhusurālājadadhikṣīrānukārakaḥ . śālya-
nnośīramadirāpadmakāṣṭhādisannibhaḥ . mālatīketakījāto-
candanādhikasaurabhaḥ . surasālaphalāmogogandhonāgasya
sammataḥ . asṛṅmūtraśakṛtpūtivasākuṇapakutsitaḥ . pakṣi-
nīḍapalāṇḍvādisaptatigmavinirmmitaḥ . kharoṣṭraśūkarasamaḥ
śyaśānadhūmasannibhaḥ . mīnamatkuṇatulyaśca gandhonāgasya
duḥkhadaḥ” . iti gandhaḥ .
“pañcadhā viditaṃ syācca vijñeyaṃ sāmajanmanām . atya-
rthottānagambhīrapratyarthānvarthabhedataḥ . yastūdghātādudvijate dūrā-
daṃsādi saṃkucet . atyarthaṃ saṅkucet spṛṣṭaḥ sa gajo'tyarthave
ditā . yo'pi tvaksparśamātreṇa romasparśavaśena vā .
vidyāddaṇḍāṅkuśādīṃśca sa syāduttānaveditā . tvagbhedāt śo-
ṇitasrāvāt tīvrapravyathanādapi . aṅkuśādīn vijānāti
sa hi gambhīraveditā . śanairhatobhṛśaṃ vetti śanairvetti bhṛ-
śāhataḥ . viparītamatirnāgo jñeyaḥ pratyarthaveditā . pratye-
ti vāryya māṇo yo nigṛhītaśca gacchati . pratilomā-
yate saṃjñāṃ so'pi pratyarthaveditā . śanairhataḥ śanairvetti-
bhṛśaṃ vetti bhṛśāhataḥ . pratyeti pratiṣiddhaśca nodyamānaśca
gacchati . yathāsaṃjñaṃ vidadhyācca sarvakarmāṇi yo'dbhutam .
anvarthavedinaṃ prājñojānīyāttaṃ śubhaṃ gajam” iti viditam .
“mataṅgajeṅgitaṃ vakṣye śṛṇu tadavadhānataḥ . śubhajñā-
nañca yena syāt yātrādisamaye nṛpa! . anuyātraṃ gato-
hanyāt kiñcidrūpaṃ yadi dvipaḥ . tajjayaḥ, pratiyātraṃ tu
rūpāhatyā parājayaḥ . dṛṣṭvā ripūnabhimukhān vāryyamāṇo-
'pi cedgajaḥ . vrajettadvijayonūnaṃ yadi vā prāptavān vaśe .
dakṣiṇenāgrapādena kṣitimutpāṭayedyadi . uttolayedvāma-
pādaṃ tadā jayamudīrayet . kareṇa cāgrahastena yadā pṛthvīṃ
pramārjayet . siñcatyanena karṇau ca tadā saukhyaṃ samādi-
śet . pecakaṃ kuṭilaṃ kṛtvā karaṃ jighrati cet dvipaḥ .
prahṛṣṭahṛdayāṅghriśca tadābhyudayamādiśet . dakṣiṇaṃ tu yadā
dantaṃ dantī pramuditendriyaḥ . pariṣvajati hastena tadā syāt
priyasaṅgamaḥ . tathaiva galasandhiñca paṣkareṇa parāmṛśan .
śrīyogamupayātaṃ tu vāraṇovinivedayet . saṅkocya dakṣiṇaṃ
pādaṃ vāmapādena vā bhuvam . vilikhedvāraṇaḥ khinna-
stadbharttuḥ syāt parājayaḥ . yadā tu durmanādantaṃ vāmaṃ
hastena śodhayet . tadātmanovadennāśaṃ yāturvātha niṣā-
dinaḥ . kareṇa vāmagātraṃ ca khinnagātraḥ pramārṣṭi cet .
tadāniṣṭaṃ bhavedbhartturanyathā ca śubhaṃ bhavet . vyathamānaḥ
patet trastaḥ kakṣabandhe yadā dvipaḥ . nābhinandecca mālyādi
tadā paribhavo bhavet . akasmādeva kupyanti bhramanti ca
patanti ca . kariṇo yadi tadvidyāt vigrahaṃ samupasthitam .
yadā paśyati mātaṅgovidravañca parājayam . pravāsaṃ para-
rāṣṭraṃ vā tadā bhavati durmanāḥ . adaṃśavraṇapīḍāyāṃ
kareṇa parivījanāt . gaṇḍūṣadeśaniṣpeṣāt savyājamupa-
sarpaṇāt . akasmācca skhaladgatyā dharaṇyāṃ praṇipātanāt .
jalapratāravaimukhyādahitabhakṣyasevanāt . stabdhakarṇatayā gatyā
pādāgraveśanādapi . drutadadrvādipīlutvādakalyāṇakaraḥ karī .
āttagrahojalottīrṇoripūṇāṃ grahaṇaṃ vadet” iṅgitam .
“jāyate dvividhaḥ kopaḥ saṃścāsaṃśca viṣāṇinām .
śiṣyakrodhohyabhīṣṭaḥ syādaniṣṭo'śiṣyaroṣaṇaḥ . yaḥ
krudhyati cireṇaiva mṛdukrodho bhavedapi . vāgdaṇḍamātrabandhaiśca
pratiṣiddho na muhyati . anuśāmyati roṣācca sa śiṣya-
krodhasaṃjñitaḥ . iṣyate sarvvakāryyeṣu śubhajātirmataṅgajaḥ .
yaḥ krudhyatyaciriṇaiva bhṛśakrodho bhavedapi . pratiṣiddhaśca
vāgdaṇḍatīkṣṇaprajanakāṅguśaiḥ . muhyatyeva cireṇāpi roṣā-
dviratimeti ca . aśiṣyakrodhasaṃjño'sau vijñeyo vāraṇā-
dhamaḥ” iti kopaḥ . vistarastu pālakāvyādau dṛśyaḥ .